ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

७६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अस्यामधिकारिणमाह—
ब्रह्मवर्चसकामः स्तुवीत तेजो वै त्रिवृत् त्र्यक्षरः
पुरुषो यत् त्रिवृतावभितो भवतस्तिस्रो मध्ये यथा हि-
हिरण्यं निष्टपेदेवमेनं त्रिवृतौ निष्टपतस्तेजसे ब्रह्म-
वर्चसाय ॥ २ ॥
अनया ब्रह्मवर्चसकामः स्तुवीत यः त्रिवृत् स्तोमोऽस्ति स तेजो वै
तेजोरूपः खलु पुरुषो यजमानोऽपि त्र्यक्षरः पुरुषः इति त्र्यक्षरैर्वाच्यस्त-
थासति यत् यस्मात्त्रिवृतौ तेजोरूपावुभयतः प्रथमतृतीयपर्याययोर्भव-
वतः मध्ये मध्यमे पर्याये तिस्रः त्र्यक्षरात्मकपुरुषस्थानीयास्तिस्र ऋचो
भवन्ति । तस्य यथा हिरण्यमग्निमध्ये वर्णोत्कर्षाय निष्टपेत् नितरां ता-
पयति स्वर्णकारः एवमेनं अक्षरत्रयाभिधेययजमानं एतौ त्रिवृतौ उभ-
यतस्त्रिवृतौ निष्टपतः निकष्य दीपयतः एवं सति यजमानस्तेजसे ब्रह्म-
वर्चसाय भवति ॥ २ ॥
अस्यां विष्टुतौ दोषद्वयमप्यस्ति—
अपशव्येव तु वा ईश्वरा पशून्निर्देहः किलासत्त्वान्नू-
भयमति हि निष्टपतः ॥ ३ ॥
तु शब्दः फलवैलक्षण्यद्योतनार्थः । अपशव्येव वै पशूनां वृद्धि-
विघातिनी खलु अत एवैषा पशून्निर्देहो निर्दग्धुमीश्वरा समर्था ‘ईश्वरे
तोसुन् कसुना’ विति दहेः कसुन् । तथा किलासत्त्वात् किलासः सिद्धः
त्वग्रोगविशेषः तद्धेतुत्वात् चैषा दुष्टा । उभयत्र हेतुः उभयमति हीति ।
हि हेतौ यस्मादाद्यन्तयोः प्रयुक्तौ त्रिवृतौ त्रिवृतौ त्र्यक्षराभिधेयस्य
पुरुषस्य यजमानस्योभयपार्श्वद्वयन्निष्टपतः निःशेषेण दहतः अत ऊर्ध्वं
दोषद्वयं सम्पद्यत इत्यर्थः ॥ ३ ॥
अधिकार्यन्तरमाह—
एतामेवाभिशस्यमानाय कुर्याच्छमलं वा एतमृ-
च्छति यमश्लीला वागृच्छति यैवेनमसावश्लीलं वाग्व-
दति तामस्य त्रिवृतौ निष्टपतस्तेजस्वी भवति य एतया
स्तुते ॥ ४ ॥
एतामेव सूम्र्याख्यां विष्टुतिं अभिशस्यमानाय परैर्निन्द्यमानाय
यजमानायोद्गाता कुर्यात् यं यजमानमश्लीला निन्दारूपा वाक् ऋ-