ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

७८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
पर्यायस्य या मध्यमा तस्या आवापस्थानमिति संज्ञा। अतः त्रिर्वच-
नावशिष्टाः प्रथमपर्यायसम्बन्धिनो येऽभ्यासा अन्त्यवर्जितास्तेषां
तेषामियमावापस्थानभूतेत्यर्थः। या तृतीया सा परिचरासंज्ञका सकृ-
द्वचनेनैव प्रायेण परितः सर्वतश्चरणात्तन्नामसम्पन्नम्। तथा मध्यमप-
र्याये ता एव तिस्रः स्तोत्रीया परिचरा तृचभागा आवापस्थानमिति
क्रमेण संज्ञां लभन्ते। उत्तमे पर्याये आवापस्थानं परिचरा तृचभागेति
संज्ञां लभन्ते अतः स्तोमवृद्धौ तृचभागायाः सर्वत्र त्रिर्वचनमेव। अनावृ-
त्तैकेव परिचरा यावताभ्यासेन पर्याये संख्या पूर्यते तावत्कृत्वो म-
ध्यमावर्त्तनीयेत्यर्थः । तदुक्तं सूत्रकारेण—‘वर्द्धमानेषु स्तोमेषु प्र-
थमस्य पर्यायस्य प्रथमा तृचभागा तस्यास्त्रिर्वचनं मध्यमावाप-
स्थानमुत्तमा परिचरा तृचभागावापस्थानमिति मध्यमे आवापस्थानं
परिचरा तृचभागेत्युत्तम’ इत्यादिना। अतोऽस्यां विष्टुतावपि पर्याय-
त्रये तृचभागापरिचरयोः पूर्वोक्तसंख्यैव आवापस्थानभूता तु पञ्चकृ-
त्वाऽभ्यस्यते। एषैव संख्याभिधेयत्वेन स्तोतव्या ॥ १ ॥
तं प्रशंसिष्यन्नुक्तं व्यूहनं प्रशंऽसति—
वज्रो वै त्रिणवो वज्रमेव तद्व्यूहति शान्त्यै ॥ २ ॥
त्रयो हि त्रिवृत्स्तोमा मिलित्वा त्रिणवः तस्य त्रिवृत एकैकस्य
पर्यायस्य त्रित्वसंख्योपेतत्वात् ‘वज्रस्य चेन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत्
स त्रेधा व्यभजदिति’ श्रुत्यन्तरात् त्रेधा भावदर्शनात्, तदुभयत्र सं-
ख्यासाम्येन त्रिवृतो वज्रत्वं तत्समुदायात्मकः त्रिणवोपि वज्रमेव वज्र-
वदिह संक्रमेव तथासति उक्तप्रकारेण यद्व्यूहनं त्रित्वसंख्याविभजनं
तत्तेन वज्रमेव तद्व्यूहति वज्रमेव अपनयतीत्यर्थः। तद्व्यूहनं यजमान-
स्य शान्त्यै उपद्रवशमनाय भवति ॥ २ ॥
अथ विहितां पञ्चसंख्यां प्रशंसति ।
पञ्चभिर्विहितैका परिचरा पाङ्क्ताः पशवो यजमा-
नः परिचरा यत्पञ्चभिर्विदधात्येका परिचरा भवति
यजमानमेव तत्पशुषु प्रतिष्ठापयत्येषा वै प्रतिष्ठिता
त्रिणवस्य विष्टुतिः प्रतितिष्ठति य एतया स्तुते ॥ ३ ॥
एषा विष्टुतिः पञ्चभिर्ऋग्भिर्विहिता विशेषेणोपदिष्टा आवापस्थान-
गतायाः पञ्चता एव विधेया अप्राप्तत्वात्परिचरातृचभागयोस्तु संख्या-
नियमस्योक्तेन प्रकारेण सर्वतः प्राप्तस्तस्मादावापस्थानभूता पञ्चसं-
ख्योपेता परिचरा चैका। पशवश्चत्वारः पादाः पुच्छञ्चेति च त्वङ्मांसं