ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

चतुर्थाध्याये प्रथमखण्डः । ९३
न्ति शृङ्गिण्यो महिष्यादयस्तु कृशा भवन्ति, तस्मादित्युक्तं कस्मादि-
त्याह हि यस्मात्ता गावः सर्वमन्नाद्यमाप्नुवन् तस्मात् सर्व्वर्तुषु पुष्टा-
ङ्गा भवन्ति तथा चैतरेयकं-‘ऊर्द्धन्त्वमसमन्वत तस्मादुताः सर्व्वभूता-
न्तरमुत्तिष्ठन्ति' इति ॥ २ ॥
उक्तार्थं जानतः फलमाह—
सर्वमन्नाद्यमाप्नोति य एवं वेद ॥ ३ ॥
स्पष्टार्थः ॥ ३ ॥
तदेवं दशमासनिर्वर्त्त्यं द्वादशमासनिर्वर्त्त्यं चेति द्विविधं गवाम-
यनं प्रतिपादितं तयोर्ज्योतिष्टोमदर्शपूर्णमासादिवदेतत्काम एतत्कुर्या-
दिति कामफलसम्बन्धफलविशेषश्रवणाद्विश्वजिन्न्यायेनात्यन्ताश्रुत-
स्य स्वर्गस्य कल्पनाया अन्याय्यत्वाद्रात्रिसत्रन्यायेनार्थवादिकस्य समृ-
द्धिफलस्य वाक्यशेषे श्रुतत्वादश्रुतत्वाच्छ्रुतङ्गरीय इति समृद्धिका-
मा एतत्सत्रामासीरन्निति विधिरुन्नेतव्यः । तैत्तिरीयके समृद्धिफलक-
त्वं स्पष्टमाम्नातम्-‘य एवं विद्वान् सम्वत्सरमुपयन्त्याब्रुवन्त्येवे'ति॥३॥
अथास्य सत्रस्य पूर्वोक्तान्यहानि क्रमेण विधास्यन् अतिरात्रसंस्थं
प्रथममहर्विधातुमाख्यायिकामाह—
प्रजापतिर्वा इदमेक आसीत् सोऽकामयत बहु
स्यां प्रजायेयेति स एतमतिरात्रमपश्यत्तमाहरत्तेनाहो-
रात्रे प्राजनयत् ॥ ४ ॥
यदिदं दृश्यमानं जगत् सृष्टेः पूर्वं प्रजापतिरेक एवासीत् प्रलयाव-
स्थायामव्याकृते कारणे कार्य्यप्रपञ्चस्य लीनत्वात् सृष्टौ हिरण्यगर्भ एक
एवासीदित्यर्थः। स एकलः प्रजापतिरकामयत कामनामकरोत् किमि-
ति बहुस्प्रष्टव्यगिरिनदिसमुद्रादिभेदेनानेकविधः स्यां भवेयम् , तदर्थ-
महं प्रजायेय अहमेव कार्य्येण रूपेण परिणतो भवेयमिति। स एवं का-
मयमानः प्रजापतिः सृष्ट्युपायत्वेन एतं गवामयनस्याद्यमतिरात्रम-
पश्यत् दृष्टवान् दृष्ट्वा च तमाहरत् तदन्वतिष्ठत् तेनानुष्ठितेनाहोरात्रे
अहश्च रात्रिं च प्राजनयत् उदपादयत् सर्वकारणभूतः प्रजापतिः अहो-
रात्रप्रमुखं कृत्स्नं जगत् यज्ञरूपेणैव साधनेन ससर्जेति सङ्ग्रहार्थः ॥४॥
अथेदानीन्तनमतिरात्रम्विधत्ते--
यदेषोऽतिरात्रो भवत्यहोरात्रे एव प्रजनयन्त्यहो-
रात्रयोः प्रतितिष्ठन्त्येतावान्वाव सम्वत्सरो यदहश्च रा-
त्रिश्चाहोरात्राभ्यामेव तत्सम्वत्सरमाप्नुवन्ति ॥ ५ ॥

एषः प्रजापतिना दृष्टोऽतिरात्रः गवामयनस्य प्रथममहर्भवतीति
यत् तेन सत्राननुतिष्ठन्तो यजमाना अहोरात्रे एव प्रजनयन्ति उत्पा-
दयन्ति स्वाधीने कुर्व्वन्तीत्यर्थः । तथा सति तयोः स्वाधीनयोः प्रति-
तिष्ठन्ति प्रतिष्ठिता भवन्ति । तत्र यद्यपि यद्वृत्तयोगात्सिद्धवदनुवादता
प्रतिभाति तथापि यदाग्नेयोष्टाकपाल इतिवदप्राप्तत्वादतिरात्रस्य वि-
धेयता द्रष्टव्या । न केवलमहोरात्रयोः प्रतिष्ठा किन्तु तत्सम्पाद्यात्मकं
प्रतिष्ठितं सम्वत्सरमपि प्राप्नुवन्तीत्याह एतावानित्यादिना ॥ ५ ॥
अथैनमतिरात्रमवयुज्य प्रशंसति—
यज्ज्योतिष्टोमो भवति यज्ञमुखन्तदृध्नुवन्ति यदुक्थो
यज्ञक्रतोरनन्तरयाय यद्रात्रिः सर्वस्याप्त्यै ॥ ६ ॥
अथ षोडशिकोऽयमतिरात्र इत्युक्तं, क्लृप्तो ज्योतिष्टोमोतिरात्रः
स षोडशिक इति । अथ तद्व्यतिरिक्ताभिस्तिसृभिः संस्थाभिरवयुज्य
स्तूयते । यद्यपि सर्वेषामपि ज्योतिष्टोमत्वमस्ति तथापि उक्थातिरात्र-
संस्थयोः पृथक् वक्ष्यमाणत्वात् अग्निष्टोमसंस्थैव ज्योतिष्टोमशब्देन
उच्यते । ज्योतीँषि त्रिवृदादयः स्तोमा यस्य स ज्योतिष्टोमः। तथा च
तैत्तिरीयकं—'त्रिवृत्पञ्चदश सप्तदश एकविँश एतानि ज्योतीँषि
यत् एतस्य स्तोमाः, इति । यज्ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमो द्वादशस्तोत्रात्म-
को भवति ज्योतिष्टोमस्य हि अग्निष्टोमसंस्था मुख्या 'एष वाव प्रथ-
मो यज्ञानामिति' श्रुतेः । तत्तेन यज्ञमुखं यज्ञानां मुखभूतर्माग्निष्टोमं प्रा-
प्य 'आध्नुवन्ति' सत्रिणः समृद्धा भवन्ति । तथा तस्मिन्नतिरात्रे
उक्थः पञ्चदशस्तुतशस्त्रसाध्यः क्रतुरन्तर्भवतीति यत् तत् यज्ञक्रतोः
सम्पूर्णस्य यज्ञस्य अनन्तरयाय अपरित्यागाय भवति । उक्थसंस्थायां
हि क्रतुः सम्पूर्णो भवति यथा पूर्व्वयोः सवनयोः पञ्चदश पञ्चदश स्तो-
त्राणि तथा तृतीयेऽपि स्तोत्रपञ्चकसद्भावात् । अग्निष्टोमस्त्वसंपूर्णः
क्रतुः उक्तहेतोरभावात् । अपि च त्रिष्वपि सवनेषु प्रस्थिता याज्या-
देवताः शस्त्रैः प्रशस्यन्ते यथा हि प्रातःसवने मैत्रावरुणस्य प्रस्थित-
याज्या देवता मित्रावरुणौ शस्त्रेऽपि तावेव प्रशस्येते। ब्राह्मणाच्छँसिन
इन्द्रप्रस्थितयाज्या देवता सैव तदीयशस्त्रेण स्तूयते तथा माध्यन्दिन-
सवनस्य सर्वेन्द्रत्वात् प्रस्थितयाज्यासु शस्त्राणि चेन्द्राण्येव तथा तृती-
यसवने मैत्रावरुणस्येन्द्रावरुणा सुतया इति । ऐन्द्रावरुणी प्रस्थित-
याज्या इन्द्रश्च सोमं पिबतं बृहस्पतिः ऐन्द्राबार्हस्पत्या ब्राह्मणाच्छँ-
सिनः प्रस्थितयाज्या इन्द्राविष्णूअपि पिबतमित्यच्छावाकस्य चैन्द्रा-

वैष्णवी । यदि तृतीयसवन एतद्देवत्यानि शस्त्राणि न शस्येरन् प्रस्थि-
तयाज्यादेवतास्तुत्यभावेन क्रतुरपूर्णः स्यात् । उक्थेषु च प्रथमशस्त्रं
मैत्रावरुणं द्वितीयमैन्द्राबार्हस्पत्यं तृतीयमैन्द्रावैष्णवं एतेषु तृतीयस-
वने सवनान्तरवत् प्रस्थितयाज्यदेवतानां प्रशंसा जातेति यज्ञक्रतुः
सम्पूर्णो भवति । इत्थमन्तर्भूतेन संख्याद्वयेन प्रशस्तविहितया अतिरात्र-
संख्ययापि प्रशंसति यदिंत्यादिना । अत्र रात्रिशब्देन त्रयः पर्यायाः
सन्धिः स्तोत्रं तच्छस्त्राणि च लक्ष्यन्ते । रात्रिर्भवतीति यत्तत् सर्वेषां
स्तुतशस्त्राणां परिगृहीतत्वात् सर्वस्य सम्पूर्णस्य यज्ञस्य प्राप्त्यै भवति ।
न च यदेषोऽतिरात्रो भवतीति च यज्ज्योतिष्टोमो भवति यदुक्थो
भवति यद्रात्रिरित्यादिवाक्यत्रयेण पृथक् पृथक् कर्म्मविधिरिति मन्त-
व्यम् । वैश्वानरं द्वादशकपालंनिर्वपेत् पुत्रे जात इति विहितायां जात्ये-
ष्ट्यां यदष्टाकपालो भवति यन्नवकपालो भवतीत्यादिवद्युक्तानुवाद-
त्वेन स्तुतिपरत्वात् ॥ ६ ॥
क्रमप्राप्तस्य चतुर्विंशस्य बहुवक्तव्यसद्भावात्पृथग्बहुकामः इदा-
नीमभिप्लवपृष्ठ्ययोर्ह्नां संग्रहेण क्लृप्तिमभिदधान आदावाभिप्लविकपूर्वे
त्र्यहं विधातुं प्रस्तौति—
स एतान् स्तोमानपश्यत् ज्योतिर्गौरायुरीतिमे वै
लोका एते स्तोमा अयमेव ज्योतिरयम्मध्यमो गौरसा-
वुत्तम आयुः ॥ ७ ॥
स पूर्वोक्तः प्रजापतिः एतान् स्तोमान् स च स्तोमशब्देन
त्रिवृदादिस्तोमवन्त्यहानि लक्ष्यन्ते । तानि ज्योतिर्गौरायुरीति
एतन्नामकान्यपश्यत् । तत्र ज्योतिरग्निष्टोमसंस्थः गौरायुषो
रुक्थसंस्थे ज्योतिष इयं स्तोमक्लृप्तिः । त्रिवृद्बहिष्पवमानं
पञ्चदशान्याज्यानि पञ्चदशो माध्यन्दिनः पवमानः सप्तदशानि
पृष्ठानि सप्तदश आर्भव एकविंशोऽग्निष्टोमसामेति । अथ
गोष्टोमस्य पञ्चदशो बहिष्पवमानः त्रिवृदाज्यानि सप्तदशम्माध्यन्दिन
ꣳ सवनमेकविꣳशं तृतीयसवनम् । अथायुष्टोमस्य त्रिवृद्बहिष्पव-
मानं पञ्चदशान्याज्यानि सप्तदशम्माध्यन्दिनꣳ सवनमेकविꣳशं तृती-
यसवनमिति । एते उक्ता स्तोमा इमे लोका वै भूरादिकाः खलु कः
कतमो लोक इति बुभुत्सायामाह अयमेव लोको ज्योतिः अयम्मध्यमों
ऽन्तरिक्षलोको वै असावुत्तमस्तृतीयः स्वर्लोक आयुः स्तोमत्रयस्य
लोकत्रयेण सह संख्यासाम्यात् तत्शब्दता एतैः त्रिभिः स्तोमैः सा-
धनेस्त्रीन् लोकान् प्राजनयदिंति शेषः ॥ ७ ॥

अथैतान् विधत्ते—
यदेते स्तोमा भवन्तीमानेव लोकान् प्रजनयन्त्येषु
लोकेषु प्रतितिष्ठन्ति ॥ ८ ॥
यदेषोऽतिरात्रो भवतीति वाक्यवदेतत्सर्व्वं व्याख्येयम् ॥ ८ ॥
अभिप्लवषडहस्योत्तरं त्र्यहं विधातुमाह—
स एतन्त्र्यहं पुनः प्रायुङ्क्त तेन षडहेन षट्-
ऋतून् प्राजनयत् ॥ ९ ॥
स प्रजापतिरेतं पूर्व्वोक्तं त्र्यहं पुनः प्रयुक्तवान् । गौरायुर्ज्योति-
रिति क्रमोऽत्रावगन्तव्यः । तथा चापस्तंबः 'ज्योतिष्टोममग्निष्टोमं
रथन्तरसामानङ्गामुरुक्थं बृहत्सामानमायुषमुक्थं रथन्तरसामानं ज्यो-
तिष्टोमं बृहत्सामानमिति' । तेन षडहेन षट् ऋतून् वसन्तादीन् प्राज-
नयत् सृष्टवान् ॥ ९ ॥
अथार्थवादानुगुण्याय पूर्व्वविहितेन त्र्यहेन संयुज्य इममुत्तरं
त्र्यहं विधत्ते—
यदेष षडहो भवति ऋतूनेव प्रजनयन्ति ऋतु-
षु प्रतितिष्ठन्ति ॥ १० ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १० ॥
अथ द्वितीयं षडहं विधातुमाह—
स एतं षडहं पुनः प्रायुङ्क्त ताभ्यां द्वाभ्यां
षडहाभ्यां द्वादशमासः प्राजनयत् ॥ ११ ॥
पूर्व्वप्रयुक्तमेव षडहं पुनरपि प्रयुक्तवान् तैर्मिलितैर्द्वादशभिरहोभि-
र्द्वादशमासो मासान् प्राजनयत् ॥ ११ ॥
पूर्व्ववदर्थवादानुगुण्याय विहितेन षडहेन सह द्वितीयं षडहं
समुच्चित्य विधत्ते—
यदेतौ द्वौ षड़हौ भवतो मासानेव प्रजनयन्ति
मासेषु प्रतितिष्ठन्ति ॥ १२ ॥
पूर्व्ववद् व्याख्येयम् ॥ १२ ॥
तृतीयचतुर्थौ षडहौ विधातुमाह—
स एतौ द्वौ षडहौ पुनः प्रायुङ्क्त तैश्चतुर्भिः षडहैश्च-
तुर्विंशातिमर्द्धमासान् प्राजनयत् ॥ १३ ॥

[चतुर्थाध्याये प्रथमखण्डः । ९७]

एतौ पूर्वप्रयुक्तावेव षडहौ पुनः प्रयुक्तवान् तदैव प्रयुक्तैश्चतुर्भिः
षडहैश्चतुर्विंशतिसंख्यान्यहानि सम्पन्नानि । तैश्च तत्संख्याकान्
अर्द्धमासान् प्रजापतिः सृष्टवान् ॥ १३ ॥
अथ पूर्ववद्विहितेन षडहद्वयेन सह अर्थवादानुगुण्याय इमं तृती-
यचतुःषडहद्वयं विधत्ते--
यदेते चत्वारः षडहा भवन्त्यर्द्धमासानेव प्राजनय-
न्त्यर्द्धमासेषु प्रतितिष्ठन्ति ॥ १४ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १४ ॥
इत्थं षडहचतुष्कं विधाय पञ्चमषष्ठषडहं विधातुमाह--
स इदं भुवनं प्रजनयित्वा पृष्ठ्येन षडहेन वीर्य्यमा-
त्मन्यधत्त ॥ १५ ॥
स प्रजापतिः इदमहोरात्रादिरूपं भुवनं सर्वं जगत् प्रकर्षेणोत्पाद्य
निर्वीर्य्यः सन् प्रयुक्तेन पृष्ठ्येन षडहेन त्रिवृदादिस्तोमेकेन वीर्यं
सृष्टस्य जगतो भागरक्षणार्थं सामर्थ्यमात्मनि स्वस्मिन्नधत्त
पुनर्धृतवान् ॥ १५ ॥
तमिमं पृष्ठ्यषडहं विधत्ते--
यदेष पृष्ठ्यः षडहो भवति वीर्य्य एवान्ततः प्रति-
तिष्ठन्ति ॥ १६ ॥
यस्मात्प्रजापतिरिमं षडहं वीर्य्यधारणार्थं प्रयुक्तवान् तस्मादिमं
षडहं प्रयुञ्जानाः सत्रिणः अन्ततो मासावसाने वीर्य्य एव प्रतिष्ठिता
भवन्तीत्युक्तम् । इत्थमनुष्ठितषडहपञ्चकात्मकेन मासेन तत्सङ्घात्मकं
संवत्सरं प्रजापतिः सृष्टवान् । सत्रिणोऽपि षडहपञ्चकानुष्ठानेन मा-
सद्वारा संवत्सरमेव स्वभोगसाधनमुत्पादयन्ति तस्मिंश्च प्रतिष्ठिता
भवन्ति इति ॥ १६ ॥
तस्य स्तुतिः-
तेन मासान् सꣳवँत्सरं प्राजनयद्यदेषमासो भवति
सꣳवँत्सरमेव प्रजनयन्ति सꣳवँत्सरे प्रतितिष्ठन्ति ॥१७॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १७ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ।
६

प्रायणीयातिरात्रानन्तरमनुष्ठेयं चतुर्विंशमन्यद्वितीयमहः बहुवक्त-
व्यत्वेन पश्चाद्विधास्यत इति यदवादि अतस्तदहर्विदधाति--
प्रायणीयमेतदहर्भवति ॥ १ ॥
एतद्वक्ष्यमाणमहः प्रायणीयं प्रकर्षेण यन्ति गच्छन्ति स्वर्गमनेनेति
व्युत्पत्तिः । एतत्संज्ञकं गवामयनस्य द्वितीयमहरनुष्ठेयं भवति । यद्यपि
श्रुत्यन्तरे प्रथमविहितस्यातिरात्रस्यैव प्रायणीय इति संज्ञा प्रसिद्धा त-
थापि प्रथमोत्तमयोरातिरात्रयोः सर्वत्र साधारणत्वादस्यैवाह्नो गवामयने
असाधारणं प्राथम्यमिति कृत्वा एतदादिकङ्गवामयनस्वरूपमित्यस्मिन्
द्वितीयेऽहनि प्रायणीयशब्दोऽत्र प्रयुज्यते ॥ १ ॥
उक्तमहर्नामनिर्वचनद्वारा प्रशंसति-
प्रा॒य॒णीये॑न वा अह्ना॑ दे॒वाः स्वर्गं लो॒कं प्राय॑न्न्यत्
प्राय॑ँ स्तत्प्रा॑यणी॒यस्य॑ प्रायणी॒यत्वम् ॥ २ ॥

चतुर्थाध्याये द्वितीयखण्डः। ९९
तदेतत् प्रशंसति—
चतुर्विꣳशत्यक्षरा गायत्री तेजो ब्रह्मवर्चसङ्गायत्री
तेज एव ब्रह्मवर्चसमारभ्य प्रयन्ति ॥ ५ ॥
अयञ्च स्तोमश्चतुर्विंशतिसंख्याकः गायत्री चतुर्विंशत्यक्षरा
सा च गायत्री तेजः प्रजापतिमुखादग्निना सहोत्पन्नत्वात् अस्यास्तेजो-
रूपं ब्रह्मवर्चसं च तेजोऽवान्तरभेदइति तेजोब्रह्मवर्चसरूपा गायत्री एवं
सति चतुर्विंशतिस्तोममतः प्रयुञ्जानाः साक्षादेव प्रत्यक्षमेव संवत्सरं
प्रारभन्ते अस्मिन्नहनि प्रयुञ्जानाः संख्याद्वारेण तेजो ब्रह्मवर्चसञ्चारभ्य
अवष्टभ्य स्वर्य्यन्ति स्वर्गं गच्छन्ति ॥ ५ ॥
पुनरपि विहितं स्तोममनूद्य प्रशंसति—
चतुर्विꣳशं भवति चतुर्विꣳशो वै संवँत्सरः साक्षा-
देव संवँत्सरमारभन्ते ॥ ६ ॥
चतुर्विंशत्यर्द्धमासात्मकत्वात् संवत्सरस्य चतुर्विंशत्वं तथा सति
चतुर्विंशस्तोमं प्रथमतः प्रयुञ्जानाः साक्षादेव प्रत्यक्षमेव संवत्सरमा-
रभन्ते ॥ ६ ॥
अथैमं स्तोमं स्तोत्रीयागतसंख्याद्वारेण प्रशंसति—
यावत्यश्चतुर्विꣳशस्योक्थस्य स्तोत्रीयास्तावत्यः स-
वँत्सरस्य रात्रयः स्तोत्रीयाभिरेव तत् संवँत्सरमाप्नु-
वन्ति ॥ ७ ॥
पञ्चदशस्तोत्रे अस्मिन्नहनि पञ्चदशस्तोत्रेषु प्रत्येकं चतुर्विंशस्तो-
त्रीयायुक्तेषु परिगणनायां मिलित्वा षष्ट्युत्तरात्रिंशत्तस्तोत्रीया भवन्ति ।
तथा सति चतुर्विंशस्तोम कस्य यावत्यः स्तोत्रीयाः संवत्सरस्यापि
तावत्यो रात्रयः एवं प्रयुञ्जानाः सत्रिणस्तेन चतुर्विंशेन स्तोत्रीयाभिरेव
संवत्सरं प्राप्नुवन्ति ॥ ७ ॥
स्तोत्रसंख्ययापीदमहः प्रशंसति—
पञ्चदशस्तोत्राणि भवन्ति पञ्चदशार्द्धमासस्य रात्र-
योऽर्द्धमासश एव तत् संवँत्सरमाप्नुवन्ति ॥ ८ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ८ ॥
अथ स्तोत्रशस्त्राणि समुच्चित्य तत्संख्ययापीदमहः प्रशंसति—
पञ्चदश स्तोत्राणि पञ्चदश शस्त्राणि समासो मासश
एव तत् संवँत्सरमाप्नुवन्ति ॥ ९ ॥

स्पष्टोऽर्थः ॥ ९ ॥
अथास्याह्न उक्थपक्षे किञ्चिद्दोषमाशङ्क्य तत्परिहाराय सामद्वयं
विधत्ते—
तदाहुरीर्म्म इव वा एषा होत्रा यदच्छावाक्या यद-
च्छावाकमनुसन्तिष्ठत ईश्वरॆर्मा भवितोरिति यद्युक्थ्यँ
स्यात्त्रैककुभञ्चोद्वँशीयञ्चान्ततः प्रतिष्ठाप्ये वीर्ये वा एते
सामनी वीर्य्यएवान्ततः प्रतितिष्ठन्ति ॥ १० ॥
तत्तस्मिन् उक्थपक्षमाहुर्ब्रह्मवादिनः किमिति तदुच्यते होतृव्य-
तिरिक्तानां होतृकाणां किमहो यत् वा अच्छावाक्या अच्छावाकसम्ब-
न्धिनी होत्रा शंसनादिरूपा क्रिया एषा ईर्मेति व्रणमुच्यते, तद्व्रणमनु-
तिष्ठते अच्छावाकमनुलक्ष्य सन्तिष्ठते अच्छावाकशस्त्रेण समाप्येत
नाच्छावाकसमापनेन ईर्मयज्ञस्य दुष्टतां भवितो(१)र्भवितुमीश्वराः समर्था
भवन्तीत्याहुरित्यन्वयः। अतो यदीयमुक्थं उक्थसंस्थं स्यात् उक्त-
दोषपरिहाराय त्रैककुभं चोद्वंशीयं चोभे सामनी अन्ततस्तृतीयसव-
नस्यान्ते प्रतिष्ठाप्य त्रैककुभं ब्रह्मसाम उद्वंशीयमच्छावाकसामेत्येवं
कर्त्तव्येत्यर्थः। शाख्यायनेन स्पष्टमाम्नातं, ईर्म इव वा एषा होत्राणां
यदच्छावाको यदच्छावाकमनुसंतिष्ठेरन्नेर्म इव तुष्टुवानाः स्युरिति।
तस्य त्रैककुभं ब्रह्मसाम भवत्युद्वंशीयमच्छावाकसामेति य एक इद्धि-
दयते इति तृचे गेयं उद्वंशीयं एते सामनी वीर्ये वै वीर्यरूपे एव कथ-
मनयोर्वीर्यवत्त्वमुच्यते ककुभमिति शृङ्गवदुन्नतस्याभिमानं त्रीणि ककु-
भानि यस्य तत् त्रिककुभं तत्सम्बद्धं त्रैककुभं अतस्त्युन्नतसम्बन्धादेते
सामनी वीर्यमित्युच्यते उन्नतं हि लोके वीर्यवद्भवति उद्वंशीयस्य
चोद्वंशमिव येमिर इत्युद्यमनश्रवणादुच्छ्रायप्रतीतेर्वीर्यत्वं, एवं सति
वीर्यरूपयोः साम्नोः प्रयोगात् अन्ततस्तृतीयसवनस्यान्ते वीर्यएव यज-
मानाः प्रतितिष्ठन्ति अतोऽच्छावाकसमापनदोषो न भवतीत्यर्थः ॥१०॥
अथास्यैवाह्नो विकल्पेन अग्निष्टोमसंस्था कार्येत्याह—
अथो खल्वाहुरग्निष्टोममेव कार्य्यमेष वै यज्ञः स्वर्ग्यो
यदग्निष्टोम ऊर्द्धोहि होतारमनुसन्तिष्ठते ॥ ११ ॥
अथो शब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः। अभिज्ञाः खल्वाहुः किमिति ? इदमहर-
ग्निष्टोमम् अग्निष्टोमसंस्थमेव कार्यं न तु अग्निष्टोम इति। यत् एष खलु
यज्ञः स्वर्ग्यः स्वर्गाय हितः तत् कुतो हेतोः हि यस्मादूर्द्ध्वस्त्रिवृदादि-
( १ ) ईश्वरार्थेऽतोसुन्प्रत्ययः ।

क्रमेण ऊर्द्धाभिमुखः सन् अयमग्निष्टोमो होतारमनुलक्ष्य सन्तिष्ठते
होता हि सर्वहोतॄणां मुख्यस्तदीयेनाग्निमारुतशस्त्रेणाग्निष्टोमः परिस-
माप्यते अतोऽस्य स्वर्ग्यत्वं ॥ ११ ॥
उक्थत्वे संवत्सरावाप्तिरूपं यत् फलमुक्तं तदप्यत्रापि विद्यत इत्याह-
द्वादशस्तोत्राण्यग्निष्टोमो द्वादश मासाः संवत्सर-
स्तेन संवत्सरसम्मितो द्वादश स्तोत्राणि द्वादश श-
स्त्राणि तच्चतुर्विꣳशतिश्चतुर्विꣳशतिरर्द्धमासाः सं-
वत्सरस्तेन संवत्सरसम्मितः ॥ १२ ॥
योयमग्निष्टोमः स द्वादशस्तोत्राणि द्वादशानां स्तोत्राणां सङ्ख्या-
त्मकः संवत्सरश्च द्वादशमासात्मकस्तेनायमग्निष्टोमसंस्थः संवत्सरस-
म्मितः संवत्सरसदृशस्तेन संवत्सरमेवाप्नुवन्तीत्यर्थः । किञ्चाग्निष्टोमे
द्वादश स्तोत्राणि द्वादश शस्त्राणि भवन्ति तदुभयम्मिलित्वा चतुर्विं-
शति सम्पद्यन्ते संवत्सरश्च चतुर्विंशत्यर्द्धमासात्मकः तेनाप्ययं संव-
त्सरसम्मितः ॥ १२ ॥
एवमग्निष्टोमसंस्थायाः सिद्धान्तत्वाशङ्कायामुक्तथसंस्थैव सिद्धान्त-
इति निगमयति-
अथो खल्वाहुरुक्थमेव कार्यमहः समृद्धयै ॥ १३ ॥
अथो इति पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः । उक्थसंस्थमेवैतदहः कार्य्यं, कि-
मर्थमहः समृद्धयै सम्पूर्णताया इति ब्रह्मवादिनआहुः । अग्निष्टोमे हि
पूर्वयोः सवनयोः पञ्चपञ्च स्तोत्राणि तृतीये तु द्वे एवेत्यहः समृद्धिन्न
भवति, उक्थे तु तृतीयसवने पञ्च स्तोत्राणीत्यहः समृद्धं भवति ॥१३॥
उक्थसंस्थाङ्गीकारे युक्त्यन्तरमाह-
सर्वाणि रूपाणि क्रियन्ते सर्वꣳ ह्येतेनाह्नाप्यते ॥१४॥
उत्तरेषामह्नां सम्बन्धीनि यानि रूपाणि स्तोमपृष्ठविभक्त्यादीनि
तान्यस्मिन्नुक्थे क्रियन्ते अतः सर्वं हि यज्ञसम्बन्धि रूपं तेनाह्ना
उक्थसंस्थेन आप्यते प्राप्यते तत उक्थसंस्थैव कार्येत्यर्थः । सर्वरूप-
करणञ्च सर्व्वावाप्तिश्च सम्पादनद्वारेणेति निदानकारेणैवमुच्यते, अथो
खल्वाहुः सर्वाणि रूपाणि क्रियन्त इति आचार्याः एतेष्वेव सर्व्वान्
स्तोमान् सर्व्वाणि पृष्ठानि सर्वा विभक्तीर्देशरात्ररूपाणीति विभक्ति-
मात्रेण कल्पयन्त इति संगृह्योक्त्वा पुनस्त्रिवृत्पञ्चदशौ चतुर्विंशः
सम्पाद्यत इत्यादिना एतान्येवस्तोमपृष्ठादीनि प्रत्येकक्रमेण विविच्य
प्रदर्शितानि तत्सर्वं तत्रैवावगन्तव्यम् ॥ १४ ॥

१०२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

अस्मिन्नहनि बहिष्पवमानस्य आद्यां स्तोत्रीयां पूर्वपक्षतया विदधाति—
पवन्ते वाजसातये सोमाः सहस्रपाजस इति सह-
स्रवती प्रतिपत्‌कार्या ॥ १५ ॥
प्रतिपद्यते प्रक्रम्यते बहिष्पवमानस्तोत्रे एषा प्रतिपत् सा सहस्रवती
सहस्रशब्दोपेता कार्या ॥ १५ ॥
एतां प्रशंसति—
सꣳवत्सरस्य रूपꣳ सर्व्वानेवैनानेतया पुनाति सर्वा-
नभिवदति ॥ १६ ॥
अस्यां हि बहुत्वसंख्या सहस्रपदेन प्रतीयते । संवत्सरश्च बहुदि-
वसात्मकः। अत एषा सहस्रवती संवत्सरस्य बहुदिवसात्मकस्य रूपम्
अनुरूपं अनुगुणेत्यर्थः, अपि चैतान् यजमानान् सर्व्वानेव एतया प्रति-
पदा पुनाति स्तोता शोधयति, कथमिति ? तदुच्यते यस्मादेषा पवन्ते
इत्यनेन बहुवचनेन सर्व्वानभिवदति प्रतिपादयति अत इत्यर्थः। यद्यपि
तत्र बहुवचनेन स्तोमबहुतवमेव प्रतीयते तथापि बहुत्वश्रुतिसामान्यात्
सर्व्वान् यजमानानेतया पुनातीति श्रुतिः ॥ १६ ॥
इत्थं ब्राह्मणाभिप्रेतं पक्षमभिधाय स्वाभिमतं पक्षं दर्शयति—
अथो खल्वाहुः पवस्व वाचो अग्रिय इत्येव कार्या
मुखं वा एतत् सꣳवत्सरस्य यद्वाचोग्रम्मुखत एव तत्
सꣳवत्सरमारभन्ते ॥ १७ ॥
अथो खल्विति पक्षान्तरव्यावृत्त्यर्थः । पवस्व वाच इत्येषैव बहि-
ष्पवमानस्य प्रतिपत्‌कार्येति ब्रह्मवादिन आहुः । अस्य प्रायणीयस्याह्न
एषाभिरूपेति स्तौति मुखं वा एतत् संवत्सरस्य यद्वाचोऽग्रं मुखत एव
तत् संवत्सरमारभन्त इति । वाचः स्तोत्रशस्त्रात्मिकायाः अग्र्यं प्रा-
थम्यं प्रथमयोग इति यत् एतत् संवत्सरस्य सत्रस्य गवामयनस्य मुखं
वै भवति, अस्याश्च प्रतिपदि पवस्व वाचो अग्रिय इति अग्रशब्दो वि-
द्यते । अनेन च श्रुतिसामान्येन स्तुतशस्त्रादिवाङ्निष्पाद्यस्य गवा-
मयनस्य मुखभूतमग्रं प्रतीयते । एवं सत्येषा प्रतिपद्भवतीति यत्तेन
संवत्सरसत्रं मुखत एव आरभन्ते यजमानाः प्रक्रमन्ते अस्यामृच्यग्रि-
यशब्दसद्भावात् अग्रियस्य चतुर्विंशस्य रूपेत्यभिप्रायः ॥ १७ ॥
एषा प्रजननहेतुत्वादपि प्रशस्तेत्याह—
मिथुनमिव वा एषा व्याहृतिः पवस्वेति पुꣳसो रूपं

चतुर्थाध्याये द्वितीयखण्डः । १०३
वाच इति स्त्रियाः सोमेति पुंसो रूपञ्चित्राभिरिति
स्त्रिया मिथुनमेवैभ्यो यज्ञमुखे दधाति प्रजननाय ॥ १८ ॥
एषा मन्त्रगता व्याहृतिरुक्तिर्मिथुनमिव वै इत्यवधारणे मिथुनरूपैव
भवति । तदेव दर्शयति-पवस्वेति यत् पवनं प्रतिपाद्यते तत् पुंसः पुरु-
षस्य रूपं प्रायेण स्तोमस्य पवनं पुरुषएव करोति। यद्वा पवनकर्त्तुः सो-
मस्य पुंस्त्वादस्य पुंरूपत्वं, वाच इति स्त्रीलिङ्गत्वात् स्त्रियारूपं, तथा
सोमेति यदामन्त्रितं तत् पुंसो रूपं चित्राभिरिति स्त्रियाः, एवं सति एषा
प्रतिपद्भवतीति यत् तेन एभ्यो यजमानेभ्यो यज्ञमुखे मिथुनमेव दधाति
किमर्थं प्रजननाय यजमानानां प्रजोत्पत्तये ॥ १८ ॥
अथास्याह अग्निष्टोमस्तोत्रे ब्राह्मणान्तरसिद्धं किञ्चित् साम वि-
दधाति—
अग्ने युङ्क्ष्वा हि ये तवेति जराबोधीयमग्निष्टोम
साम कार्य्यं युक्तेनैव संव्वत्सरेण प्रयन्ति चतुर्विग्ँशत्य-
क्षरासु भवति चतुर्विग्ँशस्य रूपम् ॥ १९ ॥
अग्ने युंक्ष्वा हीत्यस्मिंस्तृचे गायत्रे जराबोध्येत्यस्यामृच्युत्पन्नं साम
यद्यपि नाधीमहे तथाप्यूहेन अस्मिन्नहनि अग्निष्टोमसामत्वेन तत्कार्य्यम्।
एवं सति युङ्क्ष्वेति मन्त्रे युक्तत्वलिङ्गदर्शनात् उक्तेनैव परस्परसम्बद्धेनैव
संव्वत्सरसत्रेण प्रयन्ति गच्छन्ति सत्रस्य पारं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । कि-
ञ्च एतत्साम चतुर्विग्ँशत्यक्षरासु गायत्रीषु भवति, एतच्चाहश्चतुर्विं-
शस्तोमकं तथा सति संख्यासामान्यात् तत्साम अस्याह्नोऽनुरूपं
भवति ॥ १९ ॥
अथ स्वाभिमते सिद्धान्तमाह—
अथो खल्वाहुर्यज्ञायज्ञीयमेव कार्य्यम् ॥ २० ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ २० ॥
इमं पक्षं प्रशंसति —
पन्था वै यज्ञायज्ञीयं पथ एव तन्न यन्ति ॥ २१ ॥
यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसामेति यदेतत् एष खलु पन्था यज्ञस्य न्या-
य्योमार्गः यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम कुर्व्वन्तीति यत् तत्तेन पथः मा-
र्गादेव एतान् न यन्ति न गच्छन्ति प्रच्युता न भवन्ति ॥ २१ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ।

१०४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ तृतीयः खण्डः।
अथास्मिन्नेवाहनि माध्यन्दिनसवने ब्राह्मणाच्छंसिनः पृष्ठस्तोत्र-
निवर्त्तकमेकं साम विधत्ते--
अभीवर्त्तो ब्रह्मसाम भवति ॥ १ ॥
तक्षोदभृतीवहामित्यस्मिन् योनावुत्पन्नं साम अभीवर्त्ताख्यम् एतत्
साम ब्राह्मणाच्छंसीयपृष्ठस्तोत्रमनुशंसति, तत्र वक्ष्यमाणासु ऋक्षु
कर्त्तव्यम् ॥ १ ॥
अथैतन्नामनिर्वचनेन प्रशंसति-
अभीवर्त्तेन वै देवाः स्वर्गं लोकमभ्यवर्त्तन्त यदभी-
वर्त्तो ब्रह्मसाम भवति स्वर्गस्य लोकस्याभिवृत्त्यै ॥ २ ॥
अभीवर्त्ताख्येन साम्ना देवाः स्वर्गं लोकमभ्यवर्त्तन्त अगच्छन्
अतएवास्याभिवृत्तिसाधनत्वादस्य साम्नोऽभीवर्त्त इति संज्ञा निष्पन्ना।
अतएव शाट्यायनकं यदभ्यवर्त्तन्त तदभीवर्त्तस्याभीवर्त्तत्वमिति, अ-
भिपूवार्द्धतुवर्त्तन इत्यस्मात्करणे घञ् “उपसर्गस्य घञ्यमनुष्येषु बहुल-
मि”ति पूर्वपदस्य दीर्घः। एवं सति अस्मिन्नहनि अभीवर्त्तो ब्रह्मणः
पृष्ठ्यसाम भवतीति यत् तत् स्वर्गस्य लोकस्याभिवृत्त्यै अभिवर्त्तना-
याभिगमनाय सत्त्रिणां सम्पद्यते ॥ २ ॥
अस्य च साम्नः इन्द्रं गीर्भिर्हवामह इति पादस्यान्त्यं हे इत्येतत्
हा इति विकृतं निधनं तदेतदनूद्य प्रशंसति-
एकाक्षरनिधनो भवत्येकाक्षरा वै वाग्वाचैव तदा-
रभ्य स्वर्गं लोकं यन्ति ॥ ३ ॥
अयमभीवर्त्त एकाक्षरनिधनः हे इत्येकमक्षरंनिधनं यस्य तादृशो
भवति वागप्येकाक्षरा इति तत्तेन एकाक्षरनिधनप्रयोगेण एकाक्षरया
वाचैव यज्ञमारभ्य स्वर्गं लोकं यान्ति यजमाना गच्छन्ति। एतदभीव-
र्त्ताख्यं साम पूर्वस्मिन् पक्षसि विद्यमानानामभिप्लविकानामह्नां स्वर-
साम्नां च माध्यन्दिने सवने वक्ष्यमाणासु ऋक्षु ब्रह्मणः पृष्ठस्तोत्रतया
कर्त्तव्यं तथा उत्तरस्मिन् पक्षसि “इन्द्रक्रतुन्न आभरे”त्येक एव प्रगाथः
ब्रह्मसामाश्रयः कर्त्तव्यः। प्रत्यहं तस्मिन् प्रगाथे अन्यदन्यत्साम ब्रह्मणः
पृष्ठ्यस्तोत्रार्थं कर्त्तव्यम् ॥ ३ ॥
तदेतदुभयं विधत्ते-
साम्नेतो यन्त्यृचा पुनरायन्ति ॥ ४ ॥

तृचस्

१०६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
एतत् प्रजननहेतुत्वेन प्रशंसति—
वृषा वा एष रेतोधा यदभीवर्त्तः प्रगाथेषु रेतो द-
धदेति यदितः समान्ँसाम भवत्यन्योऽन्यः प्रगाथो
रेत एव तद्दधति यत्परस्तात् समानः प्रगाथो भवत्य-
न्यदन्यत्साम रेत एव तद्धितं प्रजनयन्ति ॥ ८ ॥
अभीवर्त्त इति एष वृषा वर्षणशीलः सेचनसमर्थो युवैव अत एव
रेतोधाः रेतसो वीर्य्यस्य निधाता स प्रगाथेषु प्रगाथस्थास्त्वृक्षु रेतो
दधत् एति गच्छति यत् इतश्चतुर्विंशादारभ्य सामानमेवाभीवर्त्ता-
ख्यं ब्रह्मसाम भवति प्रगाथस्तदाश्रयोऽन्योऽन्यः प्रत्यहं भिन्नो भवतीति
तदेतदुभयं तत्तेन सत्रिणो रेत एव दधति प्रजोत्पादनाय रेतसएव
धारणं कुर्व्वन्ति परस्तात् परस्मिन्नुत्तरस्मिन् पक्षसि समानः एकः
प्रगाथ इन्द्रक्रतुमित्यादिको भवति ब्रह्मसाम तु प्रत्यहमन्यदन्यद्विलक्ष-
णमेव भवतीति यत् तत्तेन हितं पूर्व्वस्मिन् पक्षस्याहितरेतएव प्रजन-
यन्ति बहुविधस्य साम्नः प्रयोगेण बहुविधकार्य्यरूपेणोत्पादयन्ति ॥८॥
प्रकारान्तरेण प्रशंसति—
साम्नेतः प्रगाथां दुग्धे प्रगाथेन परस्तात्सामानि
दुग्धे सलोमत्वाय ॥ ९ ॥
इतश्चतुर्विंशादारभ्य साम्नैकेन सर्व्वां प्रगाथां दुग्धे पूर्व्वस्मिन्
पक्षसि बहूनि फलानि प्रगाथेभ्यः क्षरयति युक्तात् परस्मिन् पक्षसि
प्रगाथेन पूर्व्वोक्तेन सामानि दुग्धे यान्यस्मिन् प्रगाथे प्रयुज्यन्ते तेभ्यः
फलानि क्षरयति एवं क्रियमाणमेतदुभयं सलोमत्वाय अनुलोमत्वा-
य भवति। ऋचो हि साम्नाम् आधारतया प्रथमसिद्धाः सामानि तु
तदाश्रितत्वात् पश्चाद्भावीनीति तेनैवानुपूर्व्येण फलोत्पादनमेवानयोः
सलोमत्वम् ॥ ९ ॥
पूर्व्वस्मिन् पक्षसि त्र्यृचां चैषामनावृत्तिः उत्तरस्मिंस्तु साम्नां तदु-
भयं प्रशंसति--
ये वा अध्वानं पुनर्निर्वर्त्तयन्ति नैनं ते गच्छन्ति ये
ऽपुनर्निवर्त्त यन्ति ते गच्छन्ति ॥ १० ॥
ये खलु पान्थाः अध्वानं पुनर्निर्वर्त्तयन्ति पुनः पुनर्निंवृत्ता गच्छ-
न्ति ते एतमध्वानं न गच्छन्ति अध्वनः पारं न प्राप्नुवन्ति, ये तु अपु-
नर्निवर्त्त पुनः पुनर्निंवृत्तिराहित्येनाध्वानं यन्ति ते गच्छन्ति अध्वानं

चतुर्थाध्याये चतुर्थखण्डः । १०७
एवमेव सत्रिणोऽपि सकृत्प्रयुक्तान् पुनरपि प्रयुञ्जानाः संवत्सरसत्रस्य
पारं प्राप्नुवन्ति ॥ १० ॥
प्रयुक्तस्य पुनः प्रयोगे दोषमाह--
य आस्तुतं कुर्वते यथा दुग्धामुपसीदेदेवन्तत् ॥ ११॥
आस्तुतं पूर्व्वस्तुतं प्रगाथं ये कुर्व्वते ते पुनः प्रयुञ्जते यथा दुग्धामु-
पसीदेत् दोग्धा दोग्धुमुपविशेत् एवमेव तद्भवति ॥ ११ ॥
एतदेव व्यतिरेकमुखेन द्रढयति--
ये नास्तुतं यं कामं कामयन्ते तमभ्यश्नवते ॥ १२ ॥
ये तु आस्तुतं सकृत्प्रयुक्तं न कुर्व्वते न पुनः प्रयुञ्जते यं कामं का-
मयन्ते तं प्राप्नुवन्ति ॥ १२ ॥
उक्तमर्थं विचारपूर्व्वकं नियमयति--
ब्रह्मवादिनो वदन्ति यातयामाः संवँत्सरा ३ अ-
यातयामा ३ इति ते नायातयामेति वक्तव्यं पुनरन्यानि
स्तोत्राणि निवर्त्तन्त ऊर्द्धमेव ब्रह्मसामेति ॥ १३ ॥
अस्मिन् गवामयनसत्रे ब्रह्मवादिनः परस्परमाहुः, किमिति ? अयं
संवत्सरः सत्रात्मकः किं यातयामो गतरसः उतायातयाम इति वि-
[L1

१०८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
आर्षेयकल्पेनैव बोद्धव्यानि, तदेवं पूर्व्वस्मिन् पक्षसि चतुर्विꣳशाभिप्ल-
विकस्वरसामस्वरहःसु एकमेवाभीवर्त्तसाम पुनः पुनरावर्त्तनीयं, प्रगा-
थस्तु प्रत्यहं भिन्न इति स्थितं, तत्रादौ पञ्चमासाश्चतुरभिप्लवा इति तेषु
विंशतिशतमहान्याभिप्लविकानि भवन्ति षष्ठे तु त्रयोभिप्लवा इत्यष्टाद-
श त्रयः स्वरसामान इत्येकविंशतिः तदुभयम्मिलित्वा एकचत्वा-
रिंशच्छतमहानि भवन्ति । एतेष्वहःसु प्रगाथभेदस्योक्तत्वात्, के ते
स्तोत्रीयाः प्रगाथा द्व्यृचाश्चेत्याकांक्षायामाह--
पञ्चसु माःसु बार्हताः प्रगाथा आप्यन्ते ॥ १ ॥
पूर्व्वस्मिन् पक्षसि पञ्चसु माःसु मासेषु बार्हताः प्रगाथाः आप्य-
न्ते समाप्यन्ते । प्रगाथमुपलक्षणं बार्हतास्तृचाश्च समाप्यन्त इत्यर्थ

चतुर्थाध्याये चतुर्थः खण्डः । १०९
ते के छन्दसी इत्यतआह ।
तिस्र उष्णहः स्युरेका गायत्री तास्तिस्रो बृहत्यो-
भवन्ति ॥ ३ ॥
'तिसृभिरुष्णिग्भिरेकया च गायत्र्या तिस्रो बृहत्यः सम्पद्यन्ते उ-
ष्णिहस्त्वाद्वौ पादावष्टाक्षरौ तृतीयो द्वादशकः तथा सति तिसृषूष्णि-
क्षु एकैकस्य गायत्रपादस्य संयोजने प्रत्येकं बृहती भवति एवं छन्दो-
द्वयं संयुञ्जीतैवमित्यर्थः । तथाच सूत्रकृतोक्तं, षष्ठे मासि गायत्रीपा-
दमेकैकमुष्णिहामुपरिष्टात्कुर्या॥ दृष्टानुपपत्तिर्ह्यान्यथेति उष्णहा
गायत्री चेति, या एता ऐन्द्र्यश्चतस्रः अवशिष्टानां प्रथमेऽहनि प्रयुज्य-
न्ते तेभ्यो अन्या एवोत्तरेष्वहःसु प्रयोक्तव्याः य आस्तुतं कुर्वते यथा
दुग्धामुपसीदेदिति प्रयुक्तं पुनः प्रयोगे निन्दादर्शनात् ॥ ३

त्रिष्टुभा षष्ठं मासमीयुः श्वो विषुवान् भवितेति
जगतीमुपेयुः ॥ ७ ॥
एकाङ्गायत्रीछन्दसः प्राधान्यादेकवचनं एकङ्गायत्रीतृचं एकाहं
एकस्मिन्नहनि आदिभूते चतुर्विंशेऽहनि ब्रह्मसामाश्रयं उपेयुः उपग-
च्छेयुः कुर्युुरित्यर्थः, एवमुत्तरेष्वपि सङ्ख्यैकत्वं द्रष्टव्यं । एकामुष्णिह-
मेकमौष्णिहं तृचं एकाहं एकस्मिन्नहनिप्रथममासस्य प्रथमस्याभिप्ल-
वस्य प्रथमेऽहनि अभीवर्त्तस्याश्रयत्वेन कुर्युः । तस्यैव द्वितीयेऽहनि
एकामनुष्टुभं एकमानुष्टुभं तृचं ब्रह्मसामाधारत्वेनोपेयुः । ततो बृहत्या
बार्हतैः प्रगाथैस्तृचैश्च पञ्च मासः पञ्च मासान् प्रथमद्वितीयाभ्यामहो-
रात्राभ्यां वर्जितान् इयुः प्राप्नुयुः तेषु मासेषु बार्हतेषु तृचेषु च ब्रह्म-

सु बृहत्साम अतश्चतुर्विं-

Line 31:
शेऽहनि प्रथम आभिप्लविके च बृहत्यामभीवर्त्तं कुर्यात् द्वितीये त्रिष्टु-

Line 32:
भि एवमतऊर्ध्वं विन्यासेनोभयोश्छन्दसोः प्रयोगः । यद्वा चतुर्विंशे

Let's double-check all lines against the image:

Page header:
चतुर्थाध्याये चतुर्थः खण्डः । १११

L1:
एते वै बृहतीत्रिष्टुभौ छन्दसी वीर्यं वै वीर्यरूपे एव । वीर्यं वै त्रि-
(Note: in image, "एव। वीर्यं")

L2:
ष्टुबिति श्रुतेः, त्रिष्टुभोवीर्य्यत्वं बृहत्याश्रयमित्याहुरन्यानि च्छन्दां-
(Note: "च्छन्दां-" at end of line with hyphen)

L3:
सि वर्षीयांसि कस्माद्बृहत्या माध्यन्दिने स्तुवन्तीत्यादिना च्छन्दोऽन्त-

L4:
रेभ्यो वैशिष्ट्यप्रतीतेर्वीर्यवत्त्वं ननु गायत्र्याश्च सोमाहरणादौ छन्दो-

L5:
ऽन्तरेभ्यो वैशिष्ट्यदर्शनात् माध्यन्दिने पवमाने चान्वयित्वात्सापि

L6:
वीर्यर

११२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
ऽहनि त्रिष्टुभि अभीवर्त्तः कार्य्यः बार्हतं ह्येतदहः अत ऊर्द्धं बृहती-
त्रिष्टुभोः क्रमेण प्रत्यहं विन्यासेन प्रयोग इति। निदानकारस्तु एतत्
पक्षद्वयमभिधाय पुनरपि पक्षान्तराण्यभ्यधात् बृहत्या चैतव्यं त्रिष्टु-
भा चैतव्यमिति प्रतीकमुपादाय त्रिष्टुभि चतुर्विंशेऽभीवर्त्तः कुर्य्यात्
बृहत्यां प्रथम आभिप्लविके त्रिष्टुभि द्वितीये एवमनुपूर्वं छन्दसोः प्र-
योगो भवति तत ऊर्द्धं विन्यसेत् इत्यादिना तत्सर्वं तत्रैव द्रष्टव्यं, इत्थं
त्रयः पक्षा गताः, प्रगाथेषु प्राप्तेषु छन्दसी संयुज्यैतव्यमिति प्रथमः
चतुरुत्तरैः छन्दोभिरेतव्यमिति द्वितीयः बृहत्या चैव त्रिष्टुभा चैतव्य-
मिति तृतीयः ॥ १० ॥
अथान्ये सप्त पक्षाः प्रदर्श्यन्ते।
त्रयस्त्रिꣳशता प्रगाथैरेतव्यं त्रयस्त्रिꣳशद्देवता दे-
वतास्वेव प्रतितिष्ठन्तोयन्ति, चतुर्विꣳशत्यैतव्यं चतु-
र्विꣳशतिरर्द्धमासाः संवत्सरः संवत्सर एव प्रतितिष्ठ-
न्तो यन्ति, द्वादशभिरेतव्यं द्वादशमासाः संवत्सरः
संवत्सर एव प्रतितिष्ठन्तोयन्ति, षड्भिरेतव्यꣳ षडृतव
ऋतुष्वेव प्रतितिष्ठन्तोयन्ति, चतुर्भिरेतव्यञ्चतुष्पादाः
पशवः पशुष्वेव प्रतितिष्ठन्तोद्यन्ति, त्रिभिरेतव्यन्त्रय-
इमे लोका एष्वेव लोकेषु प्रतितिष्ठन्तोयन्ति, द्वाभ्या-
मेतव्यन्द्विपाद्यजमानः स्वर्गस्य लोकस्याक्रान्त्या अन्ये-
नान्येन हि पदा पुरुषः प्रतितिष्ठन्नेति ॥ ११ ॥
चतुर्विंशप्रभृतिषु तृतीयस्वरसामान्तेष्वहःसु त्रयस्त्रिंशता त्र-
यस्त्रिंशत्संख्याकैर्बार्हतैः प्रगाथैरेतव्यं आदितस्त्रयस्त्रिंशत्स्वहःसु
त्रयस्त्रिंशत्प्रगाथानामभीवर्त्तस्य क्रमेण स्तोत्रीयत्वेन प्रयुज्य पुन-
रपि तैरेवावृत्तैस्तृतीयस्वरसामान्तं ब्रह्मसाम कर्त्तव्यं तथा सति
त्रयस्त्रिंशद्देवता अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्या, इन्द्रश्च प्रजा-
पतिश्चेति तास्वेव प्रतितिष्ठन्तः सन्तो यजमाना यन्ति एवमुत्तरत्रा-
पि व्याख्येयम् ॥ ११ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्यचतुर्थः खण्डः ॥