ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

[चतुर्थाध्याये प्रथमखण्डः । ९७]

एतौ पूर्वप्रयुक्तावेव षडहौ पुनः प्रयुक्तवान् तदैव प्रयुक्तैश्चतुर्भिः
षडहैश्चतुर्विंशतिसंख्यान्यहानि सम्पन्नानि । तैश्च तत्संख्याकान्
अर्द्धमासान् प्रजापतिः सृष्टवान् ॥ १३ ॥
अथ पूर्ववद्विहितेन षडहद्वयेन सह अर्थवादानुगुण्याय इमं तृती-
यचतुःषडहद्वयं विधत्ते--
यदेते चत्वारः षडहा भवन्त्यर्द्धमासानेव प्राजनय-
न्त्यर्द्धमासेषु प्रतितिष्ठन्ति ॥ १४ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १४ ॥
इत्थं षडहचतुष्कं विधाय पञ्चमषष्ठषडहं विधातुमाह--
स इदं भुवनं प्रजनयित्वा पृष्ठ्येन षडहेन वीर्य्यमा-
त्मन्यधत्त ॥ १५ ॥
स प्रजापतिः इदमहोरात्रादिरूपं भुवनं सर्वं जगत् प्रकर्षेणोत्पाद्य
निर्वीर्य्यः सन् प्रयुक्तेन पृष्ठ्येन षडहेन त्रिवृदादिस्तोमेकेन वीर्यं
सृष्टस्य जगतो भागरक्षणार्थं सामर्थ्यमात्मनि स्वस्मिन्नधत्त
पुनर्धृतवान् ॥ १५ ॥
तमिमं पृष्ठ्यषडहं विधत्ते--
यदेष पृष्ठ्यः षडहो भवति वीर्य्य एवान्ततः प्रति-
तिष्ठन्ति ॥ १६ ॥
यस्मात्प्रजापतिरिमं षडहं वीर्य्यधारणार्थं प्रयुक्तवान् तस्मादिमं
षडहं प्रयुञ्जानाः सत्रिणः अन्ततो मासावसाने वीर्य्य एव प्रतिष्ठिता
भवन्तीत्युक्तम् । इत्थमनुष्ठितषडहपञ्चकात्मकेन मासेन तत्सङ्घात्मकं
संवत्सरं प्रजापतिः सृष्टवान् । सत्रिणोऽपि षडहपञ्चकानुष्ठानेन मा-
सद्वारा संवत्सरमेव स्वभोगसाधनमुत्पादयन्ति तस्मिंश्च प्रतिष्ठिता
भवन्ति इति ॥ १६ ॥
तस्य स्तुतिः-
तेन मासान् सꣳवँत्सरं प्राजनयद्यदेषमासो भवति
सꣳवँत्सरमेव प्रजनयन्ति सꣳवँत्सरे प्रतितिष्ठन्ति ॥१७॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १७ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ।
६