ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

चतुर्थाध्याये द्वितीयखण्डः । १०३
वाच इति स्त्रियाः सोमेति पुंसो रूपञ्चित्राभिरिति
स्त्रिया मिथुनमेवैभ्यो यज्ञमुखे दधाति प्रजननाय ॥ १८ ॥
एषा मन्त्रगता व्याहृतिरुक्तिर्मिथुनमिव वै इत्यवधारणे मिथुनरूपैव
भवति । तदेव दर्शयति-पवस्वेति यत् पवनं प्रतिपाद्यते तत् पुंसः पुरु-
षस्य रूपं प्रायेण स्तोमस्य पवनं पुरुषएव करोति। यद्वा पवनकर्त्तुः सो-
मस्य पुंस्त्वादस्य पुंरूपत्वं, वाच इति स्त्रीलिङ्गत्वात् स्त्रियारूपं, तथा
सोमेति यदामन्त्रितं तत् पुंसो रूपं चित्राभिरिति स्त्रियाः, एवं सति एषा
प्रतिपद्भवतीति यत् तेन एभ्यो यजमानेभ्यो यज्ञमुखे मिथुनमेव दधाति
किमर्थं प्रजननाय यजमानानां प्रजोत्पत्तये ॥ १८ ॥
अथास्याह अग्निष्टोमस्तोत्रे ब्राह्मणान्तरसिद्धं किञ्चित् साम वि-
दधाति—
अग्ने युङ्क्ष्वा हि ये तवेति जराबोधीयमग्निष्टोम
साम कार्य्यं युक्तेनैव संव्वत्सरेण प्रयन्ति चतुर्विग्ँशत्य-
क्षरासु भवति चतुर्विग्ँशस्य रूपम् ॥ १९ ॥
अग्ने युंक्ष्वा हीत्यस्मिंस्तृचे गायत्रे जराबोध्येत्यस्यामृच्युत्पन्नं साम
यद्यपि नाधीमहे तथाप्यूहेन अस्मिन्नहनि अग्निष्टोमसामत्वेन तत्कार्य्यम्।
एवं सति युङ्क्ष्वेति मन्त्रे युक्तत्वलिङ्गदर्शनात् उक्तेनैव परस्परसम्बद्धेनैव
संव्वत्सरसत्रेण प्रयन्ति गच्छन्ति सत्रस्य पारं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । कि-
ञ्च एतत्साम चतुर्विग्ँशत्यक्षरासु गायत्रीषु भवति, एतच्चाहश्चतुर्विं-
शस्तोमकं तथा सति संख्यासामान्यात् तत्साम अस्याह्नोऽनुरूपं
भवति ॥ १९ ॥
अथ स्वाभिमते सिद्धान्तमाह—
अथो खल्वाहुर्यज्ञायज्ञीयमेव कार्य्यम् ॥ २० ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ २० ॥
इमं पक्षं प्रशंसति —
पन्था वै यज्ञायज्ञीयं पथ एव तन्न यन्ति ॥ २१ ॥
यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसामेति यदेतत् एष खलु पन्था यज्ञस्य न्या-
य्योमार्गः यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम कुर्व्वन्तीति यत् तत्तेन पथः मा-
र्गादेव एतान् न यन्ति न गच्छन्ति प्रच्युता न भवन्ति ॥ २१ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ।