ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

१०४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ तृतीयः खण्डः।
अथास्मिन्नेवाहनि माध्यन्दिनसवने ब्राह्मणाच्छंसिनः पृष्ठस्तोत्र-
निवर्त्तकमेकं साम विधत्ते--
अभीवर्त्तो ब्रह्मसाम भवति ॥ १ ॥
तक्षोदभृतीवहामित्यस्मिन् योनावुत्पन्नं साम अभीवर्त्ताख्यम् एतत्
साम ब्राह्मणाच्छंसीयपृष्ठस्तोत्रमनुशंसति, तत्र वक्ष्यमाणासु ऋक्षु
कर्त्तव्यम् ॥ १ ॥
अथैतन्नामनिर्वचनेन प्रशंसति-
अभीवर्त्तेन वै देवाः स्वर्गं लोकमभ्यवर्त्तन्त यदभी-
वर्त्तो ब्रह्मसाम भवति स्वर्गस्य लोकस्याभिवृत्त्यै ॥ २ ॥
अभीवर्त्ताख्येन साम्ना देवाः स्वर्गं लोकमभ्यवर्त्तन्त अगच्छन्
अतएवास्याभिवृत्तिसाधनत्वादस्य साम्नोऽभीवर्त्त इति संज्ञा निष्पन्ना।
अतएव शाट्यायनकं यदभ्यवर्त्तन्त तदभीवर्त्तस्याभीवर्त्तत्वमिति, अ-
भिपूवार्द्धतुवर्त्तन इत्यस्मात्करणे घञ् “उपसर्गस्य घञ्यमनुष्येषु बहुल-
मि”ति पूर्वपदस्य दीर्घः। एवं सति अस्मिन्नहनि अभीवर्त्तो ब्रह्मणः
पृष्ठ्यसाम भवतीति यत् तत् स्वर्गस्य लोकस्याभिवृत्त्यै अभिवर्त्तना-
याभिगमनाय सत्त्रिणां सम्पद्यते ॥ २ ॥
अस्य च साम्नः इन्द्रं गीर्भिर्हवामह इति पादस्यान्त्यं हे इत्येतत्
हा इति विकृतं निधनं तदेतदनूद्य प्रशंसति-
एकाक्षरनिधनो भवत्येकाक्षरा वै वाग्वाचैव तदा-
रभ्य स्वर्गं लोकं यन्ति ॥ ३ ॥
अयमभीवर्त्त एकाक्षरनिधनः हे इत्येकमक्षरंनिधनं यस्य तादृशो
भवति वागप्येकाक्षरा इति तत्तेन एकाक्षरनिधनप्रयोगेण एकाक्षरया
वाचैव यज्ञमारभ्य स्वर्गं लोकं यान्ति यजमाना गच्छन्ति। एतदभीव-
र्त्ताख्यं साम पूर्वस्मिन् पक्षसि विद्यमानानामभिप्लविकानामह्नां स्वर-
साम्नां च माध्यन्दिने सवने वक्ष्यमाणासु ऋक्षु ब्रह्मणः पृष्ठस्तोत्रतया
कर्त्तव्यं तथा उत्तरस्मिन् पक्षसि “इन्द्रक्रतुन्न आभरे”त्येक एव प्रगाथः
ब्रह्मसामाश्रयः कर्त्तव्यः। प्रत्यहं तस्मिन् प्रगाथे अन्यदन्यत्साम ब्रह्मणः
पृष्ठ्यस्तोत्रार्थं कर्त्तव्यम् ॥ ३ ॥
तदेतदुभयं विधत्ते-
साम्नेतो यन्त्यृचा पुनरायन्ति ॥ ४ ॥