ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

१०२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

अस्मिन्नहनि बहिष्पवमानस्य आद्यां स्तोत्रीयां पूर्वपक्षतया विदधाति—
पवन्ते वाजसातये सोमाः सहस्रपाजस इति सह-
स्रवती प्रतिपत्‌कार्या ॥ १५ ॥
प्रतिपद्यते प्रक्रम्यते बहिष्पवमानस्तोत्रे एषा प्रतिपत् सा सहस्रवती
सहस्रशब्दोपेता कार्या ॥ १५ ॥
एतां प्रशंसति—
सꣳवत्सरस्य रूपꣳ सर्व्वानेवैनानेतया पुनाति सर्वा-
नभिवदति ॥ १६ ॥
अस्यां हि बहुत्वसंख्या सहस्रपदेन प्रतीयते । संवत्सरश्च बहुदि-
वसात्मकः। अत एषा सहस्रवती संवत्सरस्य बहुदिवसात्मकस्य रूपम्
अनुरूपं अनुगुणेत्यर्थः, अपि चैतान् यजमानान् सर्व्वानेव एतया प्रति-
पदा पुनाति स्तोता शोधयति, कथमिति ? तदुच्यते यस्मादेषा पवन्ते
इत्यनेन बहुवचनेन सर्व्वानभिवदति प्रतिपादयति अत इत्यर्थः। यद्यपि
तत्र बहुवचनेन स्तोमबहुतवमेव प्रतीयते तथापि बहुत्वश्रुतिसामान्यात्
सर्व्वान् यजमानानेतया पुनातीति श्रुतिः ॥ १६ ॥
इत्थं ब्राह्मणाभिप्रेतं पक्षमभिधाय स्वाभिमतं पक्षं दर्शयति—
अथो खल्वाहुः पवस्व वाचो अग्रिय इत्येव कार्या
मुखं वा एतत् सꣳवत्सरस्य यद्वाचोग्रम्मुखत एव तत्
सꣳवत्सरमारभन्ते ॥ १७ ॥
अथो खल्विति पक्षान्तरव्यावृत्त्यर्थः । पवस्व वाच इत्येषैव बहि-
ष्पवमानस्य प्रतिपत्‌कार्येति ब्रह्मवादिन आहुः । अस्य प्रायणीयस्याह्न
एषाभिरूपेति स्तौति मुखं वा एतत् संवत्सरस्य यद्वाचोऽग्रं मुखत एव
तत् संवत्सरमारभन्त इति । वाचः स्तोत्रशस्त्रात्मिकायाः अग्र्यं प्रा-
थम्यं प्रथमयोग इति यत् एतत् संवत्सरस्य सत्रस्य गवामयनस्य मुखं
वै भवति, अस्याश्च प्रतिपदि पवस्व वाचो अग्रिय इति अग्रशब्दो वि-
द्यते । अनेन च श्रुतिसामान्येन स्तुतशस्त्रादिवाङ्निष्पाद्यस्य गवा-
मयनस्य मुखभूतमग्रं प्रतीयते । एवं सत्येषा प्रतिपद्भवतीति यत्तेन
संवत्सरसत्रं मुखत एव आरभन्ते यजमानाः प्रक्रमन्ते अस्यामृच्यग्रि-
यशब्दसद्भावात् अग्रियस्य चतुर्विंशस्य रूपेत्यभिप्रायः ॥ १७ ॥
एषा प्रजननहेतुत्वादपि प्रशस्तेत्याह—
मिथुनमिव वा एषा व्याहृतिः पवस्वेति पुꣳसो रूपं