ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

पञ्चमाध्याये दशमः खण्डः । १७१
अन्येऽपि गुणा अस्मिन् पक्षे सन्तीत्याह-
तेषां पूर्वपक्षे सुत्या सम्पद्यते पूर्वपक्षे मासाः
सन्तिष्ठमाना यन्ति पूर्वपक्ष उत्तिष्ठन्ति तानुत्तिष्ठतः
पशव ओषधयोऽनूत्तिष्ठन्ति तान्कल्याणी वागभिवद-
त्यरात्सुरिमे सत्रिरण इति ते राध्नुवन्ति ॥ १४ ॥
तेषामेकादश्यां दीक्षमाणानां सुत्या सोमयागः पूर्वपक्षे सम्पद्यते ।
सत्राणां सर्वेषां द्वादशोपसदः तत्राष्टमीप्रभृति द्वादशसु गतासु त्रयोद-
शी शुक्लपक्षपञ्चमी तस्यां प्रथमोऽतिरात्र इति पूर्वपक्षे सुत्या प्रारभ्यत
इत्यर्थः । त्रिंशता त्रिंशताऽहोभिर्मासेषु सन्तिष्ठमानेषु पूर्वपक्ष एव
सर्वमासाः सन्तिष्ठमाना यन्ति वर्त्तन्ते । एवं द्वादशसु मासेषु गतेषु
पूर्वपक्ष एव सत्रादुत्तिष्ठन्ति । तानुत्तिष्ठतः सत्रादुत्थानं कुर्वतो यज-
मानाननु पश्चात् पशव ओषधयश्चोत्तिष्ठन्ति उर्द्धं रोहन्ति । तान्यजमा-
नान् कल्याणी शोभना वाक् यशस्करी वाक् वदति । किमिति इमे सत्रि-
णो यजमानाः अरात्सुः समृद्धा अभवन्निति तदनन्तरन्ते सत्रिरणो रा-
ध्नुवन्ति समृद्धा भवन्ति ॥ १४ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे पञ्चमाध्यायस्य नवमः खण्डः !
अथ दशमः खण्डः ।
उक्तो गवामयनस्य दीक्षाकालः । अथ तस्मिन्नेव गवामयने विकल्पे-
न मासि मास्येकमहरुत्सृजेयुरिति विधास्यन्नाह-
आ वा एते सव्ँवँत्सरं प्याधयन्ति य उत्सृजन्ति ॥१॥
ये अहान्युत्सृजन्ति एते संवत्सरमाप्याययन्ति । छिद्रवान् हि देहो
रसादिभिरायत्तो भवति एवमेव संवत्सरमध्ये एवमनुशिष्टः संवत्स-
रेऽपि तदन्तर्भवति । ततः केषाञ्चिदह्लामुत्सर्गस्य संवत्सरछिद्रवत्त्वेनाप्या-
यितो भवति ॥ १ ॥
अनुत्सर्गे बाधमाह-
यथा वै दृतिराध्मात एवँसंवँत्सरोऽनुत्सृष्टो यन्नो-
त्सृजेयुरमेहेन प्रमायुकाः स्युः ॥ २ ॥
यथा चर्ममयो दृतिराध्मातः छिद्रराहित्येन वायुना पूरितः एव-
महामुत्सर्जनाभावे संवत्सरोऽप्याध्मातो भवति । एवं स्थिते यद्यदहानि
नोत्सृजेयुः अमेहेन आध्मानकृतेन उदावर्त्ताख्येन रोगेण प्रमायुकाः मर-
णशीलाः स्युर्भवेयुः सत्रिरणः । अतोऽहरुत्सर्गः कर्त्तव्य इत्यर्थः ॥ २ ॥

तथा प्रकारान्तरेणैतत् प्रशंसति—
प्राणो वै संव्वँत्सर उदाना मासा यदुत्सृजन्ति प्राण
एवोदानान्दधति यो दीक्षितः प्रमीयते या सव्वँत्सर-
स्यानुत्सृष्टस्य शुक् सा तमृच्छति ॥ ३ ॥
देहधारकः प्राण एव संवत्सरः । उदानाः ऊर्द्धगमनादिप्रवृत्तिहेतवः
तस्य वृत्तयः उदाना मासाः । एवं स्थिते मासे अहानि यदुत्सृजन्ति तेन
उदानान् स्तिमितान् प्राण एव दधति धारयन्ति । अनुत्सर्गे तु ऊर्द्धगम-
नेन स्तिमित्यभावात्प्राणसकाशादुदाना निर्गताःस्युः । अपि च अहोभि-
रनुत्सृष्टस्य संवत्सरस्य या शुक् शोकः सा तमृच्छति प्राप्नोति । यो
दीक्षितः सत्रमध्ये प्रमीयते म्रियते । तस्मादहमुत्सर्जनं कार्य्यमित्युक्तं
भवति ॥ ३ ॥
अथ किं कृत्स्नमहुरुत्सृज्यं उत किञ्चिदनुत्सृज्यमिति जिज्ञासायां
ब्रह्मवादिनां विचारं दर्शयति—
तदाहुरुत्सृज्या३न्नोत्सृज्या३मिति ॥ ४ ॥
तत्तत्र गवामयनविषये ब्रह्मवादिन आहुः । किमिति किं ? कृत्स्नमह-
रुत्सृज्यं उताहः किञ्चिदेवोत्सृज्यम् अहस्तु नोत्सृज्यमिति ? श्रुत्यन्तरे तु
पक्षद्वयदर्शनाद्ब्रह्मवादिनां विचारः विचार्य्यमाणानामिति प्लुतिः ॥ ४ ॥
तत्र न सर्वमुत्सृज्यमपि तु किञ्चिदेवोत्सृज्यमिति पक्षमवलम्ब्याह—
यद्युत्सृजेयुरुक्थान्युत्सृजेयुस्तदेवोत्सृष्टं तदनुत्सृष्टम् ॥५॥
यद्यहान्युत्सृजेयुः । यदीति वचनादयमुत्सर्गपक्षो वैकल्पिक इति ग-
म्यते । तस्मिन् पक्षे उक्थसंस्थेष्वहःसु उक्थान्यग्निष्टोमसाम्नः पराणि
स्तोत्राणि शस्त्राणि चोत्सृजेरन् । तदेवाह उत्सृष्टमग्निष्टोमसाम्नः परस्य
प्रयोगस्य परित्यागात् उत्सृष्टं भवति । तत्पर्य्यन्तस्यानुष्ठानात् अनुत्सृ-
ष्टञ्च भवति ॥ ५ ॥
अथास्मिन् पक्षे प्रकारान्तरेणोत्सर्जनानुत्सर्जने दर्शयति—
अथो खल्वाहुरेकात्रिकं कार्य्यन्तदेव साक्षादुत्सृष्टम-
भ्युत्पुण्वन्ति ॥ ६ ॥
अथो खल्विति पक्षान्तरपरिग्रहे । अहर्उत्सर्गपक्षे एकात्रिकमेव स्तोमं
कार्य्यम् । उत्स्रष्टव्येऽहनि विषमस्तोत्रेष्वेकैकैव स्तोत्रीया समेषु च तिस्र
इत्यर्थः । तत्तत्र साक्षादेव स्वकीयस्य स्तोमस्योत्सर्गः । विषमेषु स्तोत्रेषु
एकैव स्तोत्रीया स्यात् समेषु च तिस्र इत्यर्थः । कुत इत्युत्सृष्टं स्तोमम-

'ऽ' followed by 'व' (or 'वै')!
Line 19: "ऽव उत्सृष्टाः स्म इति ऽवत्सानपाकुर्व्वन्ति प्रातः"
Line 20: "पशुमालभन्ते तस्य ऽवपया प्रचरन्ति..."
Line 22: "...श्चरुणा ऽवैश्वदेवेन..."

Wait, why would line 19 have "ऽव उत्सृष्टाः"?
Because in the Samhita/Brahmana text, the editor/manuscript wrote "ऽव" (for श्व, where ś was dropped or read as avagraha, or representing a variant reading / pronunciation!).
Regardless of the phonetic/editorial reason, visually it is unambiguously:
ऽव !
Wait, could it be ऽव?
Let's look at line 19 again:
Yes, it is ऽव उत्सृष्टाः स्म इति ऽवत्सानपाकुर्व्वन्ति प्रातः.
Wait, let's transcribe faithfully what is printed on the page!
If it's printed as ऽव, we transcribe ऽव.
Wait, could it be इव?
Let's compare the first character of line 19 with the 'इ' of "इति" in line 19:
'इ' in "इति":
Top has a horizontal line (shirorekha), then a vertical tick, then an S-like curve, then a loop

अथ माध्यन्दिनसवनस्य प्रयोगमाह—
ततः पशुपुरोडाशेनैकादशकपालेन ततः सवनीये-
नैकादशकपालेन ततो मरुत्वतीयेनैकादशकपालेन त-
तश्चरुणेन्द्रेण तन्माध्यन्दिनँ सवनं सन्तिष्ठते ॥ १० ॥
ततो माध्यन्दिनसमये पशुपुरोडाशेन यद्देवत्यः पशुस्तद्देवत्येनैका-
दशसु कपालेषु संस्कृतेन पुरोडाशेन प्रथममिष्ट्वा ततः सवनीयेनैन्द्रेणै-
कादशकपालेन प्रचर्य्य ततो मरुत्वतीयेन मरुत्वद्गुणविशिष्टेनैन्द्रदेवत्ये-
नैकादशकपालेन प्रचर्य्य ततः केवलेन्द्रदेवत्येन चरुणा प्रचरेयुः। तत्ता-
वतैव माध्यन्दिनं सवनं परिसमाप्यते ॥ १० ॥
अथ तृतीयसवनकृत्यमाह—
पशुना प्रचरन्ति ततः सवनीयेन द्वादशकपालेन
ततो ऽवैश्वदेवेन द्वादशकपालेन ततश्चरुणाऽऽग्निमारुतेन
तत्तृतीयसवनँ सन्तिष्ठते ॥ ११ ॥
पशुना पश्ववयवैः हृदयाद्यैः प्रथमं प्रचरन्ति । ततः सवनीयेनैन्द्रेण
पुरोडाशेन द्वादशकपालेन प्रचर्य्य ततो वैश्वदेवेन विश्वदेवदेवत्येन
द्वादशकपालेन प्रचर्य्य ततोऽग्निमरुद्देवत्येन चरुणा प्रचरेयुः। तत्तावतैव
तृतीयसवनं परिसमाप्यते ॥ ११ ॥
एवं सवनत्रये परिसमाप्ते यत् सायं काले कर्त्तव्यं तद्दर्शयति—
पृषदाज्येन प्रचर्य्य पत्नीस्संयाजयन्ति ॥ १२ ॥
दधिमिश्रमाज्यं पृषदाज्यं तेनानुयाजान् इष्ट्वा ततः पत्नीः संयाजय-
न्ति पत्नीसंयाजान्तमहः समापनीयमित्यर्थः ।
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १२ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्त्तकश्रीवीरबुक्कभूपाल-
साम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये सामवेदार्थ-
प्रकाशे ताण्ड्यमहाब्राह्मणे पञ्चमाध्यायस्य दशमः खण्डः ।
पञ्चमाध्यायः समाप्तिमगमत् ।
इति प्रथमा पञ्चिका ।

षष्ठाध्याये प्रथमः खण्डः । १७५
अथ षष्ठोऽध्यायः।
अथ प्रथमः खण्डः ।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
चतुर्थे पञ्चमे चैव गवामयनमीरितम् ।
सर्वप्रकृतिभूतोऽयमग्निष्टोम इहोच्यते ॥
तमेतमग्निष्टोमं विवक्षुराह—
प्रजापतिरकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति स एतम-
ग्निष्टोममपश्यत्तमाहरत्तेनेमाः प्रजा असृजत ॥ १ ॥
प्रजापतिर्ब्रह्मा हिरण्यगर्भः । अकामयत कामितवान् । किमिति ? उच्यते ।
बहु स्याम् इदानीमेक एव सन् नानारूपो भवेयं तदर्थं प्रजायेयेति स्वरू-
पानुमर्द्देनैव प्रकर्षेण नानारूपेणोत्पद्येयमिति । स एवं कामयमानः एत-
मग्निष्टोमं प्रजननसाधनरूपमपश्यत् दृष्टवान् ‘यज्ञायज्ञीय’ इत्यस्यामृ-
च्युत्पन्नेनाग्निष्टोमसाम्ना समाप्तेरस्याग्निष्टोम इति नाम सम्पन्नम् ।
तमग्निष्टोममाहरत् अन्वतिष्ठत तेनाहृतेन इमा दृश्यमानाः प्रजाः असृजत
सृष्टवान् । अत्र यस्मात् प्रजापतिराहरत् तस्मादन्यैरयमग्निष्टोमोऽनुष्ठा-
तव्य इति विधिरुन्नेयः । ‘यत् स्तूयते तद्विधीयत’ इति न्यायात् ॥ १ ॥
कथं प्रजाः सृष्टवानिति ? तत्राह—
एकादशेन च वै सता स्तोत्रेणाग्निष्टोमस्यासृजतै-
कादशेन च मासा संव्वँत्सरस्य ता द्वादशेन च स्तोत्रे-
णाग्निष्टोमस्य पर्य्यगृह्णात् द्वादशेन च मासा संव्वँत्स-
रस्य ॥ २ ॥
सन्त्यग्निष्टोमे द्वादश स्तोत्राणि ‘द्वादशाग्निष्टोमस्य स्तोत्राणी’ति
श्रुतेः। तत्रैकादशेन वै स्तोत्रेणाग्निष्टोमस्य सम्बन्धिना तथा संवत्सरस्य
गवामयनसत्रस्य सम्बन्धिना एकादशेन च मासा मासेनोभाभ्यां सि-
सृक्षुः प्रजापतिः ताः प्रजा असृजत । पूर्वं गवामयनप्रस्तावे गवामयनेन
सर्वमसृजतेति वर्णितत्वात् तदवयवभूतेन एकादशेन मासेन सह इदा-
नीं सृष्ट्यभिधानमेकादशस्य स्तोत्रस्य स्तुत्यर्थे । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।
ताः सृष्टाः प्रजाः अग्निष्टोमस्य द्वादशेन स्तोत्रेण संव्वँत्सरस्य गवामय-
नस्य द्वादशेन मासेन पर्य्यगृह्णात् आत्मसात् कृतवान् । लोके एकादश-
द्वादशयोर्मासयोरनतिक्रमेण प्रसवः प्रजायते ॥ २ ॥

१७६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
उक्तलक्षणानुष्ठानेन तदेव लभ्यत इति प्रशंसति—
तस्मात्प्रजा दशमासो गर्भं भृत्वैकादशमनु प्रजा-
यन्ते तस्माद्द्वादशन्नाभ्यतिहरन्ति द्वादशेन हि परिगृ-
हीतास्तद्य एव वेवँद् परि जाताः प्रजा गृह्णाति प्र जाता
जनयन्ति ॥ ३ ॥
यस्मात् प्रजापतिरेकादशेन प्रजा असृजत तस्माल्लोके प्रजाः स्त्रियः
दशमासो दशमासान् गर्भं भृत्वा धारयित्वा एकादशमनु एकादशे
मासि प्रजायन्ते प्रजनयन्ति । यस्मात् द्वादशेन प्रजापतिः पर्यगृह्णात् त-
स्माद् द्वादशमासमभिलक्ष्यी कृत्य नातिहरन्ति गर्भन्न धारयन्ति । अनति-
क्रमणे कारणमाह—हि यस्मात् द्वादशेन स्तोत्रेण परिगृहीताः प्रजाः
गृह्णाति परिग्रहं करोति न कदाचित्तं परित्यजतीत्यर्थः । किञ्च जाता
अनुकृत्य ताः प्रजाः प्रजनयति उत्पादयति ॥ ३ ॥
अथ प्रजापतेः सृष्टिप्रसङ्गे किञ्चिदर्थमाह—
तासां परिगृहीतानामश्वतर्यत्यक्रामत्तस्या अनु-
हाय रेत आदत्त तद्वडवायान्न्यमाड्यस्माद्वडवा द्विरेता-
स्तस्मादश्वतर्यप्रजा आत्तरेता हि ॥ ४ ॥
तासां प्रजापतिना परिगृहीतानां प्रजानाम्मध्ये अश्वतर्यत्यक्रामत्
अतिक्रम्यागच्छत् । तामनुहायानुगम्य तस्या रेतः प्रजोत्पादनसाधनं
वीर्य्यं आदत्त स्वीकृतवान् । आदाय वडवायां न्यमाट् निमार्ज्जनं स्थापन-
मकरोत् । यस्मादेवन्तस्माद्वडवा द्विरेता स्वकीयरेतसा सह द्विरेता अभूत्
अश्वमश्वतरञ्च रेतोद्वयसामर्थ्यात् प्रसूत इत्यर्थः । रेतस आहृतत्वात् अ-
श्वतर्यप्रजा अनपत्याभूत् अश्वतर्याः कदाचिदश्वतरोऽन्योऽश्वो वा न
जायत इत्यर्थः । सा आत्तरेता हि परित्यक्तप्रजननसामर्थ्या खलु । अयम-
र्थः । सर्वोऽपि तैत्तिरीयके स्पष्टमाम्नायते 'अग्निष्टोमेन वै प्रजा असृजत ता
अग्निष्टोमेनैव पर्यगृह्णात 'तासां परिगृहीतानामश्वतर्यत्यक्रामत्तस्या
अनुहाय रेत आदत्ते' त्यादिना ॥ ४ ॥
अथास्या दक्षिणाऽनर्हतां विषयविशेषे तदर्हताञ्चाह—
तस्माददक्षिणीयाऽति हि सा यज्ञमरिच्यतातिरि-
क्तस्य दक्षिणा स्यात्सलोमत्वाय षोडशिनः स्तोत्रेदेयाऽति-
रिक्तो वै षोडश्यतिरिक्त एवातिरिक्तां ददाति ॥ ५ ॥

?
Wait, look closely at line 15: above यज्ञं, is that a candrabindu?
Wait, no, it's यज्ञं॑ or is it just a smudge?
Wait, look at line 17: ऋतुस्तस्मात्त्रिवृत्स्तोमानां - no accents anywhere!
Line 16: मसृजत तं गायत्रीच्छन्दो... - no accents!
Line 18: त्री च्छन्दसामग्निर्दैवतानां... - no accents!
Line 19: ऋतूनां तस्माद्ब्राह्मणो मुखेन... - no accents!
Line 20: सृष्टः ॥ ६ ॥ - no accents!
This entire book has NO Vedic svara accents!
Wait, but what is that mark above यज्ञं in line 15?
It looks like an anusvara with a slight printing defect or ink squash, or maybe यज्ञँ? But यज्ञं सृजेयेति is followed by सृ, so in Sāmaveda sometimes gum/anunāsika is marked, but here it's just a bindu with an ink mark, or maybe यज्ञं. Let's look at line 8: तत्राश्वतरीन्दद्याद्यजमान -> रीन्दद्याद्य.
Wait, let's look at यज्ञं in line 15 again. It's

उक्तार्थविदुषः फलमाह—
करोति मुखेन ँवीर्य्यं य एव ँवेद ॥ ७ ॥
एवमुक्तमर्थं यो वेद सोऽपि मुखेन वीर्य्यङ्करोति मुखसाध्येन स्वा-
ध्यायप्रवचनादिनैवाभीष्टं साधयति इत्यर्थः ॥ ७ ॥
अथ पञ्चदशस्तोमत्रिष्टुभादीनां सृष्टिमाह—
स उरस्त एव बाहुभ्यां पञ्चदशमसृजत तन्त्रिष्टु-
प्छन्दोऽन्वसृज्यतेन्द्रो देवता राजन्यो मनुष्यो ग्रीष्म
ऋतुस्तस्माद्राजन्यस्य पञ्चदश स्तोमस्त्रिष्टुप्छन्द इन्द्रो-
देवता ग्रीष्म ऋतुस्तस्मादु बाहुवीर्य्यो बाहुभ्याꣳ हि
सृष्टः ॥ ८ ॥
सः प्रजापतिरुरस्त एव । तस्यैव च व्याख्यानं बाहुभ्यामिति । पञ्चद-
शस्तोमं तृचगतानां तिसृणामृचां त्रिष्वपि पर्यायेषु पञ्चवारावृत्ति-
साध्यं पञ्चदशस्तोममसृजत । एवमुत्तरत्र सप्तदशादी

:प्तदशं स्तोममसृजत । तमनु जगतीच्छन्दोऽन्वसृज्यत । तदनु क्रमेण विश्वे-
देवा देवता वैश्यो मनुष्यो वर्षा ऋतुरश्वान्वसृज्यत । तस्मात्प्रजोत्पादकप्रज-
-ननादुत्पन्नत्वात् वैश्यजातीयोऽद्यमानो भक्ष्यमाणो राजादिभिर्धनैरपहि-
यमाणोऽपि न क्षीयते किन्तु पशुपालनादिना समृद्धो भवत्येव । तत्र हेतुः
प्रजननाद्धि सृष्ट इति । तस्मादु तस्मादेव कारणात् स वैश्यो बहुपशुर्भ-
वति । तत्रोपपत्तिरुच्यते-वैश्वदेवो हि जागतो विश्वैर्देवैः सह सृष्टत्वात्
असावपि वैश्वदेवस्तस्मादित्यर्थः । वैश्वदेवत्वमस्य बहुपशुत्वे हेतुः ।
जागतः जगत्या सहोत्पन्नत्वात् असौ जगतीसम्बन्धो भवति । वर्षा ह्यस्य-
-र्तुरित्ययमपि बहुपशुत्वे हेतुः-एतत् स्तोमसम्बन्धस्योपलक्षणम् । अनेन
वैश्यस्य सप्तदशस्तोम

१८० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
यस्मादयं पत्तः सृष्टः । किञ्च तस्मात्प्रजापतेः प्रतिष्ठारूपपादतः सृष्ट-
त्वादयमेकविंशस्तोम इतरस्तोमानाम्मध्ये प्रतिष्ठा भवति । एक-
विंशस्तोमेन यज्ञायज्ञीयेनाग्निष्टोमस्य समाप्तेरस्य प्रतिष्ठात्वम् । हि
यस्मादेकविंशः प्रतिष्ठायाः सृष्टः । अत इत्यर्थः । तस्मात्पादतोनि-
कृष्टप्रदेशादुत्पन्नत्वात् अनुष्टुप्छन्दस्यनु तृतीयार्थमित्यर्थः । अनोः
कर्म्मप्रवचनीयत्वात् छन्दांसीति द्वितीया । अनुसवनप्रयुक्तैर्गायत्र्यादि-
च्छन्दोभिः सह न व्यूहन्ति पृष्ठ्यादिषु छन्दसां व्यूहे क्रियमाणे स्वस्था-
न एवानुष्टुभं प्रयुञ्जते न तस्य स्थानेऽन्यद्गायत्र्यादिकं छन्दः तेषां वा
स्थानेऽनुष्टुभं प्रयुञ्जत इत्यर्थः ॥ ११ ॥
किमर्थमेवमिति तत्राह—
पापवसीयसो विधृत्यै ॥ १२ ॥
पापमध्रस्थानादुत्पन्नमनुष्टुप्छन्दः । वसीयः पुण्यं सुखाद्युत्तम-
स्थानोत्पन्नं गायत्र्यादिकं तदुभयस्य विधृत्यै विधारणाय असाङ्कर्याये-
त्यर्थः ॥ १२ ॥
अथ वेदितुः फलमाह—
विधृतिः पापवसीयसो भवति य एव ँवेद ॥ १३ ॥
यदुक्तमर्थज्ञानातिशयाय पुण्यद्वयस्य विधृतिः विवेचनको भवति
तस्मिन्नुभे समानाश्रयणे स्त इत्यर्थः ॥ १३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे षष्ठाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ ६ ॥ १ ॥
अथ द्वितीयः खण्डः ।
तदेवमग्निष्टोमोक्थस्य जोतिष्टोमस्य प्राधान्येन त्रिवृदादिस्तोमच-
तुष्टयस्य च सृष्टिरुक्ता । इदानीं तेष्वेव हि तत् ज्ञातव्यमित्याह—
यो वै स्तोमानुपदेशनवतो वेदोपदेशनवान्भवति ॥ १ ॥
वै शब्दो वाक्यालङ्कारे । यः पुमान् स्तोमान् त्रिवृदादीन् उपदेशन-
वतो वक्ष्यमाणोपदेशेन युक्तान् वेद जानाति सोऽप्युपदेशनवान् भवति
वक्ष्यमाणेन प्राणादिदेवतावान् भवति ॥ १ ॥
के ते उपदेशा इति ? तानाह—
प्राणो वै त्रिवृदूर्द्धमासः पञ्चदशः सव्वँत्सरः सप्तदश
आदित्य एकविंᳪश एते वै स्तोमा उपदेशनवन्त उपदे-
शनवान् भवति य एव ँवेद ॥ २ ॥

षष्ठाध्याये द्वितीयः खण्डः । १८१
यस्तु त्रिवृत्स्तोमोऽस्ति 'प्राणो वै त्रिवृदिति' ड्यावृत्त्या नवर्चः स-
म्पद्यन्ते । मुख्यः प्राणोऽपि शीर्षण्यैः सप्तप्राणैः अर्वाग्वृत्तिभ्यां प्राणद्वया-
भ्यां सह नवं प्राणात्मकः । अतो नवभेदसाम्यात् त्रिवृत्प्राण इति स्तूयते ।
यथा पञ्चदशस्तोमोऽप्यर्द्धमासात्मकः पञ्चदशभिरहोभिर्युक्तत्वात् तत्सं-
ख्यासाम्येन स्तुतिः । योऽयं सप्तदशस्तोमः स संवत्सरः 'द्वादशमा-
साः पञ्चर्त्तवो हेमन्तशिशिरयोः समासेन तावान् संवत्सर' इति श्रुतेः ।
सप्तदशसंख्यासाम्यादसौ सप्तदश इत्युच्यते । योऽयमेकविंशस्तोमः स
आदित्य एव "द्वादशमासाः पञ्चर्त्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्य इत्ये-
कविंश" इति श्रुतेरादित्यस्यैकविंशत्वात् तत्संख्यासाम्येनास्यादित्य-
त्वम् । एते स्तोमा उक्तास्त्रिवृदादय उपदेशनवन्तः त्रिवृदादीनां प्राणा-
द्यात्मादिकथनमेवोपदेशनं तद्वन्तः । शिष्टं गतम् ॥ २ ॥
अथोक्तस्तोमचतुष्टयस्य प्रसङ्गेन त्रिणवत्रयस्त्रिंशयोरप्युपदेशन-
वत्त्वमाह—
इमे वै लोका।स्त्रिणवास्त्रिणवस्य वै ब्राह्मणेनेमे लोका-
स्त्रिष्पुनर्नवा भवन्ति ॥ ३ ॥
त्रिणवस्वरूपस्य त्रिवृत् त्रयात्मकत्वविधानेन इमे भूरादयो लोकाः
त्रिः पुनर्नवा (१) भवन्ति त्रित्वसंख्योपेताः सन्तःपुनर्नवसंख्याका भवन्ति
'त्रयो वा इमे त्रिवृतो लोका' इति श्रुतेः एकैकस्य त्रिवृत्त्वान्मिलित्वा
नवसंख्याकत्वम् । लोकत्रयस्याश्रयस्य स्तोमस्य त्रैलोक्यात्मकत्वमेवो-
पदेशनवत्त्वम् ॥ ३ ॥
अथोक्तार्थविदुषः फलमाह—
एषु लोकेषु प्रति तिष्ठति य एव ँवेद ॥ ४ ॥
स्पष्टोऽर्थः । यद्वा त्रिणवस्य वा इत्यादिकमेवं वेदेत्यन्तं वेदितुः
फलं त्रिणवस्य वै ब्राह्मणेनेमे वै लोकास्त्रिणव इति ध्यानज्ञानेन इमे
लोकास्त्रिष्पुनर्नवेषु जानानः प्रतिष्ठितो भवति ॥ ४ ॥
अथ त्रयस्त्रिंशस्योपदेशनवत्त्वमुच्यते—
देवता वाव त्रयस्त्रिंशोऽष्टौ ऽवसव एकादश रु-
द्रा द्वादशादित्याः प्रजापतिश्च ऽवषट्कारश्च त्रय-
स्त्रिंशौ ॥ ५ ॥
अयं त्रयस्त्रिंशस्तोमः। देवता वाव देवता एव। उक्ते स्तोमे देवतासु
च एकत्वापादकं संख्यासाम्यमुपपादयति—अष्टौ वसव इत्यादिना ॥५॥
( १ ) अत्र बहुव्रीहौडच्प्रत्ययः ।
१६ ता०

१८२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ विदुषः फलमाह—
स देवेन यज्ञेन यजते य एव ँवेद ॥ ६ ॥
यः पुमानेवं जानाति स देवेन सन्निहितदेवकेन यज्ञेन यजते। उक्त-
देवतात्मकत्वमेवास्य स्तोमस्योपदेशनवत्त्वम् ॥ ६ ॥
अथ प्रकारान्तरेण त्रयस्त्रिंशं स्तोतुमाह—
यो वा अधिपति ँवेदाधिपतिर्भवति त्रयस्त्रिं५शो
वै स्तोमाना⁠मधिपतिः पुरुषः पशूनाम् ॥ ७ ॥
त्रयस्त्रिंशो वै त्रयस्त्रिंशः खलु स्तोमानामधिपतिः। उक्तस्तोमेभ्यो-
ऽधिकसंख्योपेतत्वात्। पुरुषस्यापि अधिपतित्वोपन्यासः स्तोमदृष्टा-
न्तत्वेन तस्यैव स्तुत्यर्थः ॥ ७ ॥
अथ पुरुषस्याधिपतित्वमेवोपपादयति—
तस्मान्न्यञ्चोऽन्ये पशवोऽदन्त्युदूर्ध्वः पुरुषोऽधिप-
तिर्हि सः॥ ८ ॥
तस्मात्पुरुषस्याधिपतित्वात् अन्ये पुरुषव्यतिरिक्ता गवाश्वादयः
पशवो न्यञ्चोऽवाङ्मुखाः सन्तः अदन्ति भक्षयन्ति तृणानि, पुरुष ऊ-
र्ध्वमुखः सन् भुङ्क्ते। ऊर्ध्वत्वे हेतुं विवृणोति-स पुरुषः अधिपतिः खलु ॥८॥
अथ विदुषः फलमाह—
आधिपतिः समानानां भवति य एव ँवेद ॥ ९ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ९ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे षष्ठाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ॥ ६ ॥ २ ॥
अथ तृतीयः खण्डः।
अथ संख्याक्रमेणाग्निष्टोमं प्रथमं विवक्षुस्तं बहुफलसाधनत्वेन
प्रशंसति—
एष वाव यज्ञो यदग्निष्टोमः ॥ १ ॥
एष वाव एष एव मुख्यो यज्ञो यदग्निष्टोमः। अग्निष्टोम इति सर्वफ-
लसाधनत्वेन मुख्यत्वादेष एव यज्ञः। इतरे त्वेकैकफलसाधनत्वाज्जघन्या
इत्यर्थः ॥ १ ॥
अथ तदेवाह—
एकस्मा अन्यो यज्ञः कामायाह्रियते सर्व्वेभ्योऽ-
ग्निष्टोमः ॥ २ ॥

...wait, is itशातिःorशतिः? Look at the character: It has शthenा? Wait! In शातिः: The letter शis preceded by what? No, it'sशwithा: शा! Wait, why would it be शा? Misprint for शतिः! The text in sutra is तच्चतुर्विंशतिः. In line 14 it broke at तच्चतुर्विं-. Then line 15 printed शातिश्चतुर्विंvशतिरर्द्धमासाः. Wait, let's look at शातिःvsशतिः: Wait, look at शinशस्त्राणि(line 14): the left loop ofश. Now look at the first letter in line 15: It is शा! It clearly has a vertical line for the long vowel ाafterश! So it's printed शातिश्चतुर्विंvशतिरर्द्धमासाः! Wait, look at र्द्धमासाः: र्द्ध` with double dha.

Line 16:
वोऽनु प्रजायन्ते तेन पशव्यः समृद्धः ॥ ४ ॥
Wait, is there space before ॥ ४ ॥? Yes: समृद्धः ॥ ४ ॥.

अस्य ज्योतिष्टोमस्य किञ्ज्योतिष्टोमत्वं किं कारणकत्वमित्याहुर्ब्रह्म-
वादिनः ? अयं यज्ञस्त्रिवृदादिभिः संस्तुतः सन् विराजं सम्पद्यते । 'दशा-
क्षरा विवराडि'ति श्रुतेः। दशसंख्या सम्पद्यत इत्यर्थः। तथा सति विराजत
इति विराडिति व्युत्पत्त्या छन्दसां मध्ये विराट् ज्योतिः । एवं च स्तो-
मानां मध्ये विराट् द्वारा सम्पत्तेरयं ज्योतिष्टोम इत्युच्यत इति । विरा-
जेन दशसंख्याधिक्यक्लृप्तिश्चेत्थमवगन्तव्या प्रातःसवने बहिष्पवमा-
नस्त्रिवृदतो नवस्तोत्रीया भवन्ति । आज्यस्तोत्राणि चत्वारि तानि पञ्च-
दशानि षष्टिस्तोत्रीया भवन्ति । तदुभयम्मिलित्वा एकोनसप्ततिस्तोत्री-
या भवन्ति । माध्यन्दिने सवनेऽपि पञ्चदश माध्यन्दिनः पवमानः पृष्ठ-
स्तोत्राणि चत्वारि अपि सप्तदश स्तोमानि मिलित्वा अशीतिस्तोत्रीया
भवन्ति । तृतीयसवनेऽपि सप्तदश आर्भवः पवमानः । एकविंशस्तोमम-
ग्निष्टोमस्तोत्रं मिलित्वा अष्टत्रिंशत्स्तोत्रीया भवन्ति । सवनत्रयं मिलित्वा
नवत्यधिकं शतस्तोत्रीया भवन्ति । अतश्च दशशो भागे सति अन्ते द-
शावशिष्यन्ते । एवं दशसंख्योपेतविवराट्त्वसम्पत्तेस्तत्सम्बन्धादस्य
ज्योतिष्टोमत्वम् ॥ ६ ॥
अथ विदुषः फलमाह—
ज्योतिः समानानां भवति य एव ँवेद ॥ ७ ॥
ऋज्वर्थः ॥ ७ ॥
अथाग्निष्टोममेव प्रकारान्तरेण प्रशंसति—
ज्येष्ठयज्ञो वा एष यदग्निष्टोमः ॥ ८ ॥
अग्निष्टोम इति योऽस्ति एष ज्येष्ठयज्ञः खलु देवानां ज्येष्ठः प्रजापतिः
'हिरण्यगर्भः समवर्त्तताग्र' इत्यादिस्तुतेः । तत्सम्बन्धादस्य ज्येष्ठत्वम्
'प्रजापतिर्वा एष यज्ञो यदग्निष्टोम' इति श्रुतिः ॥ ८ ॥
अथामुमेव पक्षं प्रजापतेः श्रेष्ठत्वसम्पादनद्वारा पुनः प्रशंसति—
प्रजापतिः प्रजा असृजत ता अस्मै श्रैष्ठ्याय नाति-
ष्ठन्त स एतमग्निष्टोममपश्यत्तमाहरत्ततोऽस्मै प्रजाः
श्रैष्ठ्यायातिष्ठन्त ॥ ९ ॥
पूर्वं प्रजापतिना सृष्टाः । अस्मै स्रष्ट्रे प्रजापतये श्रैष्ठ्याय श्रेष्ठभा-
वाय नातिष्ठन्ते अमुं श्रेष्ठमिति नाज्ञासिष्ट । इतरत् सुज्ञानम् ॥ ९ ॥
अथ विदुषः फलमाह—
तिष्ठन्तेऽस्मै समानाः श्रैष्ठ्याय य एव ँवेद ॥ १०॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १० ॥

पूर्वं ‘मुखत एव त्रिवृतमसृजत तं गायत्रीच्छन्दोऽन्वसृज्यते’त्यादिना
च्छन्दश्चतुष्टयस्य सृष्टिरुक्ता तत्रादितस्त्रयाणामेव सवनत्रयसम्बन्धो
दृश्यते कथन्तुरीयस्य तत्सम्बन्ध इति ब्रह्मवादिनः शङ्कामुपक्षिपन्ति—
यद्वित्याहुर्गायत्रं प्रातःसवनं त्रैष्टुभं माध्यन्दिनꣳ
सवनञ्जागतं तृतीयसवनं क्व तर्हि तुरीयं च्छन्दोऽनुष्टु-
बिति ॥ ११ ॥
यद्यदि तु इदानीमिति वक्ष्यमाणप्रकारेणाहुर्ब्रह्मवादिनः तेषामुक्ति-
प्रकारमाह—गायत्रं गायत्र्या सम्बद्धं प्रातःसवनं, प्रातःसवने गायत्र्या
सम्बन्धो दृश्यत इत्यर्थः । एवमुत्तरयोरपि योज्यम् । तर्हि एवं सति तुरी-
यञ्चतुर्थमनुष्टुप् छन्दः क कुतः सवनं सम्बध्यत इत्येवं यद्याहुरिति
समन्वयः । तदा वक्ष्यमाणमुत्तरं ब्रूयादिति शेषः ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्सम्बन्धः किमर्थं पृच्छ्यत इति तत्राह—
छन्दसां वा अन्ववल्गुप्तिं यजमानोऽन्ववलुप्यते ॥ १२॥
छन्दसां गायत्र्यादीनां चतुर्णाम्मध्ये यस्यापि छन्दसोऽवलुप्तिं
नाशमनु यजमानोऽप्यनुक्रमेणानुलुप्यते नश्यति । अत उक्तः प्रश्नो
युक्त इत्यर्थः ॥ १२ ॥
अथ तस्योत्तरमाह—
अष्टाक्षरा गायत्री हिङ्कारो नवम एकादशाक्षरा
त्रिष्टुब् द्वादशाक्षरा जगती च्छन्दोभिरेवानुष्टुभमा-
प्नोति यजमानस्यानावलोपाय ॥ १३ ॥
गायत्र्याः पादस्य स्वतोऽष्टावक्षराणि हिङ्कारो बहिष्पवमानस्याद्यो-
ऽक्षरः तेन सह नव सम्पद्यन्ते । माध्यन्दिनस्य पवमानस्यान्त्यायां त्रि-
ष्टुभि एकादशाक्षराणि । आर्भवपवमानस्यान्त्यायां जगत्यां द्वादशाक्ष-
राणि सहिङ्कारच्छन्दस्त्रयगताक्षराणि मिलित्वा द्वात्रिंशतिः सम्पद्यते ।
अनुष्टुबपि द्वात्रिंशदक्षरा तथा सति त्रिभिरेव छन्दोभिः सहिङ्कारैरनु-
ष्टुभमाप्नोति स्तोताऽसावनुष्टुप् स्वावयवैस्त्रिभिः सहिङ्कारैः अष्टाक्षरा-
दिरूपैश्छन्दस्त्रयं व्याप्य तद्वारा सवनत्रयमथाप्नोतीत्युक्तं भवति । असा-
वाप्तिर्यजमानस्थानवलोपायाविनाशाय भवति एवन्तुरीयस्य छन्दसः
सवनत्रयसम्बन्धन्तूत्तरं ब्रूयुरित्यभिप्रायः ॥ १३ ॥
उक्तार्थविज्ञानं सङ्कोचविस्तराभ्यां प्रशंसति—
यो वा अनुष्टुभꣳ सर्व्वत्रापिꣳ सवनान्यन्वायत्तां

१८६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
व्वेद॑ स॒र्व्वत्रा॒प्त्यापि॑ र्भ॑वत्ये॒षा वा॒ अनु॒ष्टुप् स॒र्व्वत्रा॑पिः
सवनान्यन्वायत्ता तद्य॒ एव॒ं व्वेद॑ स॒र्व्वत्रा॒प्त्यापि॑ र्भ-
वति ॥ १४ ॥
योवा यः कश्चिदपि पुरुषः अनुष्टुभं सर्व्वत्रापिं सर्वत्र यज्ञे आप्तिर्व्याप्तिः
तां वेद जानाति । कथन्तस्या व्याप्तिरिति तामाह—सवनानि त्रीण्यपि
अनुक्रमेणायत्तां गायत्र्याद्यक्षरद्वारेण संख्याप्राप्तां वेद अस्य वेदितुः
सर्वत्र आप्तिर्व्यापनं अप्रतिहतसञ्चारो भवति । का सा अनुष्टुप् एषा
वै छन्दोऽक्षरसमाहारसिद्धा खल्वनुष्टुप् उक्तलक्षणोपेता । तद्य एवमि-
त्यादेरुपसंहारार्थत्वादपुनरुक्तिः ॥ १४ ॥
अथ पूर्वविहितं स्तोमचतुष्टयं यज्ञनिर्वाहकत्वेन प्रशंसति—
यद्वै राजा॑नोऽध्वानं॑ धावय॒न्ति येऽश्वा॑ना ँ॑वीर्य्य॑व-
त्तमास्तान् यु॒ञ्जते॑ त्रि॒वृतप॑ञ्चद॒शः स॑प्तद॒श ए॑कविं॒श ए॒ते
वै स्तोमा॑ना ँ॑वीर्य्य॑वत्तमास्ताने॒व यु॑ङ्क्ते स्व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒
सम॑ष्ट्यै ॥ १५ ॥
यद्वै यदा वा खलु राजानः संग्रामकर्त्तारः अध्वानं आजिमार्गं धाव-
यन्ति गमयन्ति रथान् तदा ते ये अश्वानाम्मध्ये वीर्य्यवत्तमा अतिश-
येन वीर्य्योपेता अश्वाः सन्ति तान् युञ्जते योजयन्ति रथेषु । अयं दृष्टा-
न्तः । एवमुद्गाता स्तोमानाम्मध्ये त्रिवृदादयोऽतिशयेन वीर्य्यवत्तमाः
अतस्तानेव युङ्क्ते स्वर्गप्राप्तिसाधने यज्ञे । तत्तेषां योजनं स्वर्गस्य लोकस्य
समष्ट्यै सम्यक् प्राप्तये सम्पद्यते ॥ १५ ॥
एवं प्रशस्य स्तोमचतुष्टयमग्निष्टोमस्य प्रतिष्ठासाधनविधत्ते—
चतुष्टोमो भवति प्रतिष्ठा वै चतुष्टोमः प्रतिष्ठित्याै ॥१६॥
अग्निष्टोमश्चतुष्टोमो भवति विहितत्रिवृदादिस्तोमचतुष्टयं निर्वर्त्य
कर्त्तव्यः। स चतुष्टोमः प्रतिष्ठा वै प्रतिष्ठारूपः खलु यथा पादचतुष्टयोपे-
तोऽश्वादिः प्रतिष्ठितो भवति तद्वदयमपीति भावः। सा चतुष्टोमक्लृप्तिः
प्रतिष्ठित्त्यै यजमानस्य स्थैर्याय भवति ॥ १६ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे षष्ठाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ६ ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थः खण्डः ।
अथोद्गातृव्यापारात्मकं प्रथमं कर्म ज्ञापनार्थमौदुम्बर्य्युच्छ्रय णन्त-

Wait, what does Sayana write here?
"इति समुद्रः सन् तस्य हृदये" or "इति समुद्रः सन्, तस्य"?
Wait, is it "समुद्रः सन्"? In Sanskrit, "समुद्रः सन्" = "being the samudra".
Wait, look at the letters in line 29:
समुद्रः सन् तस्य - wait, the letter after स has a vertical line, a horizontal line, and two dots.
Wait, is it स + न्? Look at न् in गच्छतो वा यज्ञस्य सदने स्थाने सादया- (line 26-27).
Wait, look at स in line 29:
It is स then a letter, wait, is it स न् ः?
Wait, no, look at the two dots: they are aligned vertically, like a visarga: :.
Is it सद्ः? No word सद्ः exists.
Wait, could it be समुद्रः सन्:? No, why visarga after सन्?
Wait! Could it be समुद्रः सन् where the two dots are just colon or broken danda?
Wait, look at line 13: जपे'न्नमः समुद्राये'ति ॥ १ ॥
Look at line 29: समुद्रः सन् - wait, could it be समुद्रः सन् तस्य

१८८ । ताण्ड्यमहाब्राह्मणे ।

मन्त्रगतमायुःशब्दं व्याचष्टे—
यज्ञो वा आयुस्तस्य तत्सदनं क्रियते ॥ ४ ॥
य आयुः स यज्ञो वै । अत्रायुःशब्देन यज्ञोऽभिधीयत इत्यर्थः । अस्य
व्युत्पत्तिर्म्मन्त्रव्याख्यानावसरे प्रदर्शिता। तत्तेन मन्त्रेण आयुःशब्दप्रयो-
गेण तस्य यज्ञस्यैव सदनं क्रियते ॥ ४ ॥
अथावतश्छायायामिति मन्त्रभागं व्याचष्टे—
यज्ञो वा अवति तस्य सा च्छाया क्रियते ॥ ५ ॥
योऽयं यज्ञः स खलु अवति रक्षति यजमानमतोऽवनात् यज्ञस्यैव
च्छाया कृता भवति ॥ ५ ॥
समुद्रस्येति भागस्य सदोरूपतां दर्शयति—
मध्यतो वा आत्मनो हृदयन्तस्मान्मध्ये सदस औदु-
म्बरी मीयते ॥ ६ ॥
आत्मनो यजमानस्य हृदयम्मध्यतो वै मध्ये खलु तस्मात्तदानुरू-
प्याय सदसो मध्यदेशे औदुम्बरी मीयते प्रक्षिप्यते । मन्त्रेसमुद्रशब्दा-
भिधेयस्य ब्राह्मणे सदःशब्देन व्यवहारात्तस्य सदश एवार्थो विवक्षित
इत्युक्तं भवति ॥ ६ ॥
अथौदुम्बर्य्यनुमन्त्रणे योऽयं मन्त्रः ‘नमः समुद्राय नमः समुद्रस्य
चक्षुषे मामा यूनर्व्वाहासीदूर्ग्गस्यूर्जोदा ऊर्ज्जम्मे देह्यूर्ज्जम्मे धेह्यन्नम्मे
देह्यन्नम्मे धेही’त्यादि मन्त्रोऽस्ति तत्र नमः समुद्रायेति वाक्यद्वयं व्याचष्टे-
“नमः समुद्राय नमः समुद्रस्य चक्षुष” इत्याह व्वाग्वै
समुद्रो मनः समुद्रस्य चक्षुस्ताभ्यामेव तन्नमस्करोति ॥७॥
वाचो निरवधिकत्वात्समुद्र इत्युच्यते, वाग्रूपसमुद्रस्य मनसः पूर्व्व-
रूपत्वात् समुद्रचक्षुरित्यनेन मन उच्यते। ‘मनः पूर्वरूपं वागुत्तररूप’-
मिति हि श्रुतिः कौषीतकिनः, तत्तथा सत्यमुं भागं पठन्नुद्गाता वाचो
मनसश्च नमस्कारं कृतवान् भवति ॥ ७ ॥
मामा यूनर्व्वैत्यमुं भागं व्याचष्टे—
“मामा यूनर्व्वाहासीदि”त्याह साम वै यूनर्वा सा-
म्न एव तन्नमस्करोत्यार्त्विज्यं करिष्यन् ॥ ८ ॥
यूनर्वा यूनर्व्वर्चः पुरुषं यूनक्ति प्राप्नोतीति यूनर्वा साम वै तत्-
था सत्येतत् पाठेन साम्न एव नमस्करोति ॥ ८ ॥
आर्त्विज्यं करिष्यन्नुद्गाता एतदेव विवृणोति—
“यो वा एवं साम्ने नमस्कृत्य साम्नार्त्विज्यं करोति

षष्ठाध्याये चतुर्थः खण्डः । १८९
न साम्नो हीयते नैनꣳ सामापहते ॥ ९ ॥
यः पुमान् एवमुक्तरीत्या साम्ने नमस्कृत्य साम्ना सामगाननिमि-
त्तेनार्त्विज्यं करोति स साम्नः सकाशान्न हीयते न वियुक्तो भवति। एन-
मुद्गातारं साम न अपहते न परित्यजति सामाप्यनेन न दुष्टं भवति।
तच्चैवं परार्थे प्रयुक्तवानिति न हिनस्तीत्यर्थः ॥ ९ ॥
न केवलमस्य सामकृतबाधाभावः किन्तु अन्यदीयानिन्दापि न प्राप्नो-
तीत्याह—
य एनमनुव्याहरति स आर्त्तिमार्च्छति ॥ १० ॥
योऽन्यः पुमानेनमुक्तप्रकारेणार्त्विज्यकारिणमनुव्याहरति अधि-
क्षिपति स एवार्त्तिमधिक्षेपप्रयुक्तामार्च्छति सर्वतः प्राप्नोति ॥ ११ ॥
अथोर्गसीत्यादि मन्त्रभागमुपादाय तत्तात्पर्य्यमाह—
"ऊर्गस्यूर्जोदा ऊर्जं मे देह्यूर्जं मे धेह्यन्नं मे देह्यन्नं
मे धेहि" प्रजापतेर्व्वा एतदुदरं यत्सद् ऊर्गुदुम्बरो यदौ-
दुम्बरी मध्ये सदसो मीयते मध्यत एव तत्प्रजाभ्योऽ-
न्नमूर्जन्दधाति ॥ ११ ॥
मन्त्रभागस्यायमर्थः, हे उदुम्बरि त्वम् ऊर्गसि अन्नमसि देवानाम्-
हविर्भागे उत्पन्नत्वादत ऊर्जोदा अन्नस्य दात्री भवसि, ऊर्जम्मे मह्यं
देहि, तथाच मे मयि ऊर्जन्धेहि स्थापय। मे इति 'सुपांसुलुग्'त्यादिना
सप्तम्याः शेभावे रूपसिद्धिः। उक्तएवार्थः। अन्नम्मे देहीति शब्दान्तरेणो-
क्त–सद इति। यत एतत् प्रजापतेः उदरं खलु उदुम्बर इति यत्तत् ऊर्ग्
अन्नमेवात एव मध्यदेश उदर एव प्रजननात् अन्नसिद्ध्यर्थमन्नम् ऊर्जं द-
धाति स्थापितवान् भवतीत्यर्थः। तथा सति यदौदुम्बरी सदसो मध्ये
मीयते तत् मध्ये ऊर्ग्स्थापनमेव प्रजानां जीवनाय तेषामुदरे अन्नं
स्थापितं भवतीत्यर्थः। अन्नमित्यूर्जमित्यस्य व्याख्यानम् ॥ ११ ॥
एतदेव व्यतिरेके दोषप्रदर्शनेन द्रढयति—
तस्माद्यत्रैषा यातयामा क्रियते तत् प्रजा अशना-
यवो भवन्ति ॥ १२ ॥
तस्मान्मन्त्रेण स्थापनादन्नं दधाति। यस्मादेवमतः। यत्रैषा औदु-
म्बरी यातयामा मन्त्रराहित्येन गतरसा सती क्रियते तत्तत्र देशे प्रजा
अशनायवः क्षुधिता भवन्ति। यस्मादेवं तस्मान्मन्त्रेण स्थापनादन्नं द-
धातीति सम्बन्धः ॥ १२ ॥

१९० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
मध्यतोऽन्नं दधातीत्युक्तं किं तन्मध्यमत्र विवक्षितं कथं वा तत्रा-
न्ननिधाने प्रजानां तृप्तिर्भवतीति तत्राह—
साम दे॒वानामन्न॑ꣳ साम्न्ये॒व तद्दे॒वेभ्यो॒ऽन्न॒मूर्ज्जन्द॑-
धाति॒ स ए॒व तदूर्जिꣳ श्रितः प्र॒जाभ्य॒ ऊर्जं॒ विभ॑जति॥१३॥
तस्य सामोपजीवनं प्रायच्छदिति, सामविधाने उक्तत्वादन्नवत्
प्रीतिकरत्वाद्वा देवानामन्रं साम तत्तथा सति साम्न्येव देवानामन्रभूते
सामनि ऊर्जमन्नन्दधाति किमर्थं ? देवेभ्यः देवांस्तर्पयितुम् । स इति श्रित
इति च लिङ्गव्यत्ययः । तत्तथा स एव तदेव देवानामन्रभूतम् ऊर्जि अन्ने
श्रितं साम प्रजाभ्य एषामर्थाय ऊर्जं विभजति प्रयच्छति ॥ १३ ॥
अथौदुम्बरिप्रसङ्गात् उद्गात्रादी