ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

षष्ठाध्याये चतुर्थः खण्डः । १८९
न साम्नो हीयते नैनꣳ सामापहते ॥ ९ ॥
यः पुमान् एवमुक्तरीत्या साम्ने नमस्कृत्य साम्ना सामगाननिमि-
त्तेनार्त्विज्यं करोति स साम्नः सकाशान्न हीयते न वियुक्तो भवति। एन-
मुद्गातारं साम न अपहते न परित्यजति सामाप्यनेन न दुष्टं भवति।
तच्चैवं परार्थे प्रयुक्तवानिति न हिनस्तीत्यर्थः ॥ ९ ॥
न केवलमस्य सामकृतबाधाभावः किन्तु अन्यदीयानिन्दापि न प्राप्नो-
तीत्याह—
य एनमनुव्याहरति स आर्त्तिमार्च्छति ॥ १० ॥
योऽन्यः पुमानेनमुक्तप्रकारेणार्त्विज्यकारिणमनुव्याहरति अधि-
क्षिपति स एवार्त्तिमधिक्षेपप्रयुक्तामार्च्छति सर्वतः प्राप्नोति ॥ ११ ॥
अथोर्गसीत्यादि मन्त्रभागमुपादाय तत्तात्पर्य्यमाह—
"ऊर्गस्यूर्जोदा ऊर्जं मे देह्यूर्जं मे धेह्यन्नं मे देह्यन्नं
मे धेहि" प्रजापतेर्व्वा एतदुदरं यत्सद् ऊर्गुदुम्बरो यदौ-
दुम्बरी मध्ये सदसो मीयते मध्यत एव तत्प्रजाभ्योऽ-
न्नमूर्जन्दधाति ॥ ११ ॥
मन्त्रभागस्यायमर्थः, हे उदुम्बरि त्वम् ऊर्गसि अन्नमसि देवानाम्-
हविर्भागे उत्पन्नत्वादत ऊर्जोदा अन्नस्य दात्री भवसि, ऊर्जम्मे मह्यं
देहि, तथाच मे मयि ऊर्जन्धेहि स्थापय। मे इति 'सुपांसुलुग्'त्यादिना
सप्तम्याः शेभावे रूपसिद्धिः। उक्तएवार्थः। अन्नम्मे देहीति शब्दान्तरेणो-
क्त–सद इति। यत एतत् प्रजापतेः उदरं खलु उदुम्बर इति यत्तत् ऊर्ग्
अन्नमेवात एव मध्यदेश उदर एव प्रजननात् अन्नसिद्ध्यर्थमन्नम् ऊर्जं द-
धाति स्थापितवान् भवतीत्यर्थः। तथा सति यदौदुम्बरी सदसो मध्ये
मीयते तत् मध्ये ऊर्ग्स्थापनमेव प्रजानां जीवनाय तेषामुदरे अन्नं
स्थापितं भवतीत्यर्थः। अन्नमित्यूर्जमित्यस्य व्याख्यानम् ॥ ११ ॥
एतदेव व्यतिरेके दोषप्रदर्शनेन द्रढयति—
तस्माद्यत्रैषा यातयामा क्रियते तत् प्रजा अशना-
यवो भवन्ति ॥ १२ ॥
तस्मान्मन्त्रेण स्थापनादन्नं दधाति। यस्मादेवमतः। यत्रैषा औदु-
म्बरी यातयामा मन्त्रराहित्येन गतरसा सती क्रियते तत्तत्र देशे प्रजा
अशनायवः क्षुधिता भवन्ति। यस्मादेवं तस्मान्मन्त्रेण स्थापनादन्नं द-
धातीति सम्बन्धः ॥ १२ ॥