ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

१८० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
यस्मादयं पत्तः सृष्टः । किञ्च तस्मात्प्रजापतेः प्रतिष्ठारूपपादतः सृष्ट-
त्वादयमेकविंशस्तोम इतरस्तोमानाम्मध्ये प्रतिष्ठा भवति । एक-
विंशस्तोमेन यज्ञायज्ञीयेनाग्निष्टोमस्य समाप्तेरस्य प्रतिष्ठात्वम् । हि
यस्मादेकविंशः प्रतिष्ठायाः सृष्टः । अत इत्यर्थः । तस्मात्पादतोनि-
कृष्टप्रदेशादुत्पन्नत्वात् अनुष्टुप्छन्दस्यनु तृतीयार्थमित्यर्थः । अनोः
कर्म्मप्रवचनीयत्वात् छन्दांसीति द्वितीया । अनुसवनप्रयुक्तैर्गायत्र्यादि-
च्छन्दोभिः सह न व्यूहन्ति पृष्ठ्यादिषु छन्दसां व्यूहे क्रियमाणे स्वस्था-
न एवानुष्टुभं प्रयुञ्जते न तस्य स्थानेऽन्यद्गायत्र्यादिकं छन्दः तेषां वा
स्थानेऽनुष्टुभं प्रयुञ्जत इत्यर्थः ॥ ११ ॥
किमर्थमेवमिति तत्राह—
पापवसीयसो विधृत्यै ॥ १२ ॥
पापमध्रस्थानादुत्पन्नमनुष्टुप्छन्दः । वसीयः पुण्यं सुखाद्युत्तम-
स्थानोत्पन्नं गायत्र्यादिकं तदुभयस्य विधृत्यै विधारणाय असाङ्कर्याये-
त्यर्थः ॥ १२ ॥
अथ वेदितुः फलमाह—
विधृतिः पापवसीयसो भवति य एव ँवेद ॥ १३ ॥
यदुक्तमर्थज्ञानातिशयाय पुण्यद्वयस्य विधृतिः विवेचनको भवति
तस्मिन्नुभे समानाश्रयणे स्त इत्यर्थः ॥ १३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे षष्ठाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ ६ ॥ १ ॥
अथ द्वितीयः खण्डः ।
तदेवमग्निष्टोमोक्थस्य जोतिष्टोमस्य प्राधान्येन त्रिवृदादिस्तोमच-
तुष्टयस्य च सृष्टिरुक्ता । इदानीं तेष्वेव हि तत् ज्ञातव्यमित्याह—
यो वै स्तोमानुपदेशनवतो वेदोपदेशनवान्भवति ॥ १ ॥
वै शब्दो वाक्यालङ्कारे । यः पुमान् स्तोमान् त्रिवृदादीन् उपदेशन-
वतो वक्ष्यमाणोपदेशेन युक्तान् वेद जानाति सोऽप्युपदेशनवान् भवति
वक्ष्यमाणेन प्राणादिदेवतावान् भवति ॥ १ ॥
के ते उपदेशा इति ? तानाह—
प्राणो वै त्रिवृदूर्द्धमासः पञ्चदशः सव्वँत्सरः सप्तदश
आदित्य एकविंᳪश एते वै स्तोमा उपदेशनवन्त उपदे-
शनवान् भवति य एव ँवेद ॥ २ ॥