ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

पूर्वं ‘मुखत एव त्रिवृतमसृजत तं गायत्रीच्छन्दोऽन्वसृज्यते’त्यादिना
च्छन्दश्चतुष्टयस्य सृष्टिरुक्ता तत्रादितस्त्रयाणामेव सवनत्रयसम्बन्धो
दृश्यते कथन्तुरीयस्य तत्सम्बन्ध इति ब्रह्मवादिनः शङ्कामुपक्षिपन्ति—
यद्वित्याहुर्गायत्रं प्रातःसवनं त्रैष्टुभं माध्यन्दिनꣳ
सवनञ्जागतं तृतीयसवनं क्व तर्हि तुरीयं च्छन्दोऽनुष्टु-
बिति ॥ ११ ॥
यद्यदि तु इदानीमिति वक्ष्यमाणप्रकारेणाहुर्ब्रह्मवादिनः तेषामुक्ति-
प्रकारमाह—गायत्रं गायत्र्या सम्बद्धं प्रातःसवनं, प्रातःसवने गायत्र्या
सम्बन्धो दृश्यत इत्यर्थः । एवमुत्तरयोरपि योज्यम् । तर्हि एवं सति तुरी-
यञ्चतुर्थमनुष्टुप् छन्दः क कुतः सवनं सम्बध्यत इत्येवं यद्याहुरिति
समन्वयः । तदा वक्ष्यमाणमुत्तरं ब्रूयादिति शेषः ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्सम्बन्धः किमर्थं पृच्छ्यत इति तत्राह—
छन्दसां वा अन्ववल्गुप्तिं यजमानोऽन्ववलुप्यते ॥ १२॥
छन्दसां गायत्र्यादीनां चतुर्णाम्मध्ये यस्यापि छन्दसोऽवलुप्तिं
नाशमनु यजमानोऽप्यनुक्रमेणानुलुप्यते नश्यति । अत उक्तः प्रश्नो
युक्त इत्यर्थः ॥ १२ ॥
अथ तस्योत्तरमाह—
अष्टाक्षरा गायत्री हिङ्कारो नवम एकादशाक्षरा
त्रिष्टुब् द्वादशाक्षरा जगती च्छन्दोभिरेवानुष्टुभमा-
प्नोति यजमानस्यानावलोपाय ॥ १३ ॥
गायत्र्याः पादस्य स्वतोऽष्टावक्षराणि हिङ्कारो बहिष्पवमानस्याद्यो-
ऽक्षरः तेन सह नव सम्पद्यन्ते । माध्यन्दिनस्य पवमानस्यान्त्यायां त्रि-
ष्टुभि एकादशाक्षराणि । आर्भवपवमानस्यान्त्यायां जगत्यां द्वादशाक्ष-
राणि सहिङ्कारच्छन्दस्त्रयगताक्षराणि मिलित्वा द्वात्रिंशतिः सम्पद्यते ।
अनुष्टुबपि द्वात्रिंशदक्षरा तथा सति त्रिभिरेव छन्दोभिः सहिङ्कारैरनु-
ष्टुभमाप्नोति स्तोताऽसावनुष्टुप् स्वावयवैस्त्रिभिः सहिङ्कारैः अष्टाक्षरा-
दिरूपैश्छन्दस्त्रयं व्याप्य तद्वारा सवनत्रयमथाप्नोतीत्युक्तं भवति । असा-
वाप्तिर्यजमानस्थानवलोपायाविनाशाय भवति एवन्तुरीयस्य छन्दसः
सवनत्रयसम्बन्धन्तूत्तरं ब्रूयुरित्यभिप्रायः ॥ १३ ॥
उक्तार्थविज्ञानं सङ्कोचविस्तराभ्यां प्रशंसति—
यो वा अनुष्टुभꣳ सर्व्वत्रापिꣳ सवनान्यन्वायत्तां