ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

१७६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
उक्तलक्षणानुष्ठानेन तदेव लभ्यत इति प्रशंसति—
तस्मात्प्रजा दशमासो गर्भं भृत्वैकादशमनु प्रजा-
यन्ते तस्माद्द्वादशन्नाभ्यतिहरन्ति द्वादशेन हि परिगृ-
हीतास्तद्य एव वेवँद् परि जाताः प्रजा गृह्णाति प्र जाता
जनयन्ति ॥ ३ ॥
यस्मात् प्रजापतिरेकादशेन प्रजा असृजत तस्माल्लोके प्रजाः स्त्रियः
दशमासो दशमासान् गर्भं भृत्वा धारयित्वा एकादशमनु एकादशे
मासि प्रजायन्ते प्रजनयन्ति । यस्मात् द्वादशेन प्रजापतिः पर्यगृह्णात् त-
स्माद् द्वादशमासमभिलक्ष्यी कृत्य नातिहरन्ति गर्भन्न धारयन्ति । अनति-
क्रमणे कारणमाह—हि यस्मात् द्वादशेन स्तोत्रेण परिगृहीताः प्रजाः
गृह्णाति परिग्रहं करोति न कदाचित्तं परित्यजतीत्यर्थः । किञ्च जाता
अनुकृत्य ताः प्रजाः प्रजनयति उत्पादयति ॥ ३ ॥
अथ प्रजापतेः सृष्टिप्रसङ्गे किञ्चिदर्थमाह—
तासां परिगृहीतानामश्वतर्यत्यक्रामत्तस्या अनु-
हाय रेत आदत्त तद्वडवायान्न्यमाड्यस्माद्वडवा द्विरेता-
स्तस्मादश्वतर्यप्रजा आत्तरेता हि ॥ ४ ॥
तासां प्रजापतिना परिगृहीतानां प्रजानाम्मध्ये अश्वतर्यत्यक्रामत्
अतिक्रम्यागच्छत् । तामनुहायानुगम्य तस्या रेतः प्रजोत्पादनसाधनं
वीर्य्यं आदत्त स्वीकृतवान् । आदाय वडवायां न्यमाट् निमार्ज्जनं स्थापन-
मकरोत् । यस्मादेवन्तस्माद्वडवा द्विरेता स्वकीयरेतसा सह द्विरेता अभूत्
अश्वमश्वतरञ्च रेतोद्वयसामर्थ्यात् प्रसूत इत्यर्थः । रेतस आहृतत्वात् अ-
श्वतर्यप्रजा अनपत्याभूत् अश्वतर्याः कदाचिदश्वतरोऽन्योऽश्वो वा न
जायत इत्यर्थः । सा आत्तरेता हि परित्यक्तप्रजननसामर्थ्या खलु । अयम-
र्थः । सर्वोऽपि तैत्तिरीयके स्पष्टमाम्नायते 'अग्निष्टोमेन वै प्रजा असृजत ता
अग्निष्टोमेनैव पर्यगृह्णात 'तासां परिगृहीतानामश्वतर्यत्यक्रामत्तस्या
अनुहाय रेत आदत्ते' त्यादिना ॥ ४ ॥
अथास्या दक्षिणाऽनर्हतां विषयविशेषे तदर्हताञ्चाह—
तस्माददक्षिणीयाऽति हि सा यज्ञमरिच्यतातिरि-
क्तस्य दक्षिणा स्यात्सलोमत्वाय षोडशिनः स्तोत्रेदेयाऽति-
रिक्तो वै षोडश्यतिरिक्त एवातिरिक्तां ददाति ॥ ५ ॥