तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

हि॒ताग्निर॑ताः । तम॒भित॑ ए॒ता अ॒वीष्ट॑का उप॑दधाति, इति ।
अग्न्यन्तरेभ्योऽस्य वैलक्षण्यं दर्शयितुं ब्रह्मवादिनोऽत्र पर्यनुयोगमाहुः । इतरत्र
चयने संपूर्णे सति पश्चादग्निः प्रणीयते, अत्र तु कस्मात्कारणान्मञ्चकस्योपरि वह्नौ
प्रणीते सति पश्चादिष्टकाभिरयमारुणकेतुकोऽग्निश्चीयते * मञ्चकं तु बौधायनेन दर्शि-
तम्, — “दीर्घदारुभिर्मञ्चकं कृत्वा पृष्ठे दिवीति पुरीषव्यूहनम् ” इति । अतोऽस्य मञ्च-
कस्योपर्याकाशेऽग्निप्रणयनादूर्ध्वं पुनरिष्टकोपधानमितरचयनावैलक्षण्याद्युक्तमिति ब्रह्म-
वादिनामाक्षेपाभिप्रायः । तस्याऽऽक्षेपस्योत्तरं साप्रणीत इत्यादिनाच्यते । अद्भिः सह
वर्तत इति साप्, यस्मादयं जलसहितस्तस्मादयमिष्टकाचयनरूपोऽग्निरङ्गाररूपे वह्नौ
प्रणीते सति पश्चाच्चेतव्यः । अप्सु ह्ययं चीयत इत्यनेन जलसहितत्वमेव स्पष्टी क्रियते
आदावुत्तरवेद्यामद्भिः पूरणम्, ततः पुष्करपर्णादिसंछादनम्, ततो मञ्चकस्योपरि वह्नि-
प्रणयनम्, एवं सत्यप्स्वेवायं प्रणीतो भवति । इतरस्त्वग्निरनाप्सु प्रणीयते तस्मादितरवै-
लक्षण्यात्प्रणयनादूर्ध्वमपीष्टकोपधानं कर्तव्यम् । पश्चात्प्रणयने सत्यासावाग्निः परितो
रक्षकाभावेन भुवने देवयजनाद्बहिर्भूते लोकेऽपि गत्वाऽऽनाहिताग्निः सन्नैता गमिष्यति ।
इतराग्नयो जलभयाभावाद्देवयजन एव तिष्ठन्ति, अयं तु जलाद्धीतः सन्बहिरपि
गमिष्यति । एता इति शब्दो लुटन्तो गमिष्यतीत्यस्मिन्नर्थे वर्तते । अतो बहिर्गमनं
मा भूदित्येवमर्थं तं प्रणीतमग्निमभितः सर्वतो रक्षार्थमेता अवीष्ट॑का उप॑दध्यात् ।
तदेवमाक्षेपसमाधानाभ्यामग्निं प्रणीयोपसमाधाय तमभित एता अवीष्टका उपदधाती-
त्ययमर्थ उपपादितः ।
अथायमारुणकेतुकोऽग्निः कस्मिन्कर्मण्यङ्गभूत इत्याकाङ्क्षायामङ्गीनि कर्माणि
दर्शयति—
अ॒ग्नि॒हो॒त्रे दर्श॑पूर्णमा॒सयोः॑ । प॒शु॒ब॒न्धे चा॑तुर्मा॒स्येषु॑ ।
( ९ ) । अथो॑ आहुः । सर्वे॑षु यज्ञक्रतु॒ष्विति॑, इति ।
अग्निहोत्रादिविषयत्वेन संकोचो मा भूदिति सोमयागविषयत्वमप्यभिप्रेत्य पक्षान्तरो-
पन्यासः ।
अथ प्रश्नोत्तरपर्यायैः सप्तभिरारुणकेतुकस्याग्नेरधिकफलत्वं वक्तुं प्रथमं प्रश्नोत्तरपर्यायं
दर्शयति--
ए॒तद्वै स्म॒ वा आ॑हुः शाण्डि॒लाः । कम॒ग्निं चि॑नुते ।

• नपुंसकत्वं चिन्त्यम् ।
  १ ख. ग. ॰दा वितिमञ्चं कृ॰ । २ क. ॰यनवे॰ । ३ क. ॰त्सहितत्वमे॰ । ४ ख. ग.
  ॰त्प्रणिधानाभावे स॰ । ५ ख. ग. ॰नेवाऽऽग्नि॰ । ६ ख. ग. शब्द उल्लङ्घ्य ग॰ । ७ क. रक्षणार्थं ।

स॒त्रि॒यम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । सं॒व॒त्स॒रं प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
शण्डिलो नाम कश्चिन्महर्षिस्तस्य वंशे समुत्पन्नाः सर्वे शाण्डिलाः, ते¹ चैतदारुणके-
तुकफलं निश्चेतुं परस्परमेवमाहुः स्म ‘ह स्म वै’ इति निपातत्रयस्याप्येक एवार्थः ।
तत्र कैश्चिदेवं पृच्छ्यते—सत्रियं सत्रे भवमग्निं यश्चिनुते सोऽयं कमग्निं किंफलमग्निं²
चिनुत इति । तत्राभिज्ञैरुत्तरमुच्यते—प्रत्यक्षेण मुख्यया वृत्त्या, संवत्सरं संवत्सर-
प्राप्तिफलकमग्निं चिनुत इत्युत्तरम् ।
अथ द्वितीयं पर्यायं दर्शयति—
क॒म॒ग्निं चि॑नुते । सा॒वि॒त्रम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । अ॒मुमा॑दि॒त्यं प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
अनुपचारेणाऽऽदित्यप्राप्तिफलकः सावित्रोऽग्निः ।
तृतीयं पर्यायं दर्शयति—
क॒म॒ग्निं चि॑नुते । ( १० ) । ना॒चि॒के॒त-
म॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । प्रा॒णान्प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
यथा सावित्रस्याऽऽदित्यरूपत्वम् “ एष वाव सावित्रो य एष तपति ” इति
श्रुत्याऽवगतम्, एवम् “अयं वाव यः पवते³ सोऽग्निर्नाचिकेतः” इति श्रुत्या नाचिके-
तस्य वायुरूपत्वावगमात्तच्चयनेन वायुरूपप्राणप्राप्तिः ।
चतुर्थं पर्यायं दर्शयति —
क॒म॒ग्निं चि॑नुते । चा॒तु॒ह॒ त्रि॒यम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । ब्रह्म॑ प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
‘ब्रह्म वै चतुर्होतारः’ इत्युक्तत्वाद्व्रह्मप्राप्तिः । ब्रह्मशब्देन वेदपुरुष उच्यते ।
पञ्चमं पर्यायं दर्शयति--
क॒म॒ग्निं चि॑नुते । वै॒श्व॒सृ॒जम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । शरी॑रं प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
शरीरं हिरण्यगर्भस्य देहम् ।
षष्ठं पर्यायं दर्शयति —
क॒म॒ग्निं चि॑नुते । उपा॒नु॒वा॒क्य॑मा॒शुम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः ।
( ११ )। इ॒माँल्लो॒कान्प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
‘यदेकेन सन्स्थापयति’ इत्यादिकमुपानुर्वाक्यकाण्डं⁴ तत्र प्रोक्तोऽग्निरप्युपानुवाक्यः
स चाऽऽशुः शीघ्रं(घ्रो) महाशनित्यर्थः । अत एव तच्चयनेन सर्वलोकप्राप्तिः ।
१ ख. ग. ते॑ वै तं । २ क. ॰ग्निं चि॑' । ३ क. ॰पवरे' । ४ ख. ग. ॰वाक्याका° ।

[प्रपा० १ अनु० २२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ८५

सप्तमं पर्यायं दर्शयति—
कम॒ग्निं चि॑नुते । इ॒ममा॑रुणकेतु॒कम॒ग्निं चि॑न्वा॒न इति॑ ।
य ए॒वासौ॑ । इ॒तश्चा॒मृत॑श्चाव्यतीपा॒ती । तमि॑ति॑, इति॑ ।
इमं चामूं च लोकं व्यतीत्यातिक्रम्य हित्वा यो न गच्छति सोऽयमव्यतीपाती
सूर्यः, तं सूर्यं प्राप्नोति । आद्य इतिशब्दः प्रश्नसमाप्त्यर्थः, द्वितीय उत्तरसमाप्त्यर्थः ।
आरुणकेतुकाग्नेरपां च संबन्धरूपो यो मिथुनीभावस्तद्वेदनं प्रशंसति--
योऽग्नेर्मि॑थू॒या वेद॑ । मि॒थुन॑वान्भवति ।
आपो॒ वा अ॒ग्नेर्मि॑थू॒याः । मि॒थुन॑वा-
न्भवति । य ए॒वं वेद॑ ( १२ ), इति ।
वेद॑ भवत्याय॑तनमाय॑तनवान्भवति॒ वेद॒ वेदं॑ तिष्ठति
गुल्फद॒घ्नं चातुर्मास्येष्व॒मुमा॑दि॒त्यं प्र॒त्यक्षे॑ण॒ कम॒ग्निं चि॑नुत
उ॒पानु॒वाक्य॑मा॒शुम॒ग्निं चि॑न्वा॒नो मि॑थू॒या मि॑थुन॒वान्भ॑व-
त्येकं॑ च ॥[+पुष्पं॑म॒ग्निर्वा॒युर॒सौ वै तर्पन् चन्द्रमा नक्ष॑त्राणि
पर्ज॑न्यः संवत्स॒रस्ति॑ष्ठति स॒त्रिय॑५ संवत्स॒र५ सा॑वि॒त्रम॒मुं
ना॑चि॒केतं प्रा॒णा५श्रा॑तु॒र्होत्रि॑यं॒ ब्रह्म॑ वैश्वसृ॒ज५शरी॑रमुपा-
नुवा॒क्य॑मा॒शुमि॒माँल्लो॒कानिम॒मारु॑णके॒तुं य ए॒वासौ॑ ॥ ]
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥
मिथूया मैथुनगमनाः । मिथुनवान्मिथुनशक्तिमान् । वेदनफलस्य पुनर्वचनमुपसं-
हारार्थम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥

• एतदादि य एवासावित्यन्तं क. ख. पुस्तकयोर्नास्ति ।
  १ ख. ग. ॰मं च । २ ग. ॰दं प्रपद्येत नि° । ३ ग. ॰नो मिथु° । ४ घ. ॰तुकमग्निं
  चिन्वानो य । ५ क. मिथुनगमनम् ।

:
वा (vā)
र्य (rya)
न्तः / न्तर् (ntar)
भू (bhū)
तं (taṃ)
They are right there, but faint/broken!
Wait, look at the glyphs:
वा (vā)
र्य (rya)
Look at the next character: it has a loop with a vertical line: 'न्तः' or 'न्त'? No, it looks like 'भि'! But with faint printing, 'न्तर्' can look like 'भि'!
And then 'भू' and 'तं' might be very faint or cut!
Wait, look at the image:
After वार्य, there is a letter with an i-matra? Wait, "वार्यन्तर्भूतं"!
Let's verify: "वार्यन्तर्भूतं सलिलमेवेत्युच्यते" makes 100% PERFECT sense!
Because: "आपो वा इदमासन्सलिलमेव"
"वारि" (water) + "अन्तर्भूतम्" (merged/contained within water) = "वार्यन्तर्भूतं सलिलमेवेत्युच्यते"!
What a brilliant find!

Now let's check line 23-24:
"मनीषा मनस ईशितारः कवयो विद्वांसस्तत्तत्सृष्टिगताः प्रजापतयः"
Wait, does Sayana say:
"मनीषा मनस ईशितारः कवयो विद्

: under भूthere is an underline:भू॒. Wait, is there a gum/candrabindu with anusvara? भूतꣳसर्प॑न्तम्: look at the character between तandस: It is ꣳ(gum-kara / anusvara-like avagraha):भूतꣳसर्प॑न्तम्. Above प॑: vertical stroke: सर्प॑न्तम्. Look at तम॑ब्रवीत्: Above म: vertical stroke: तम॑ब्रवीत्. Look at मम॒ वै: Under म(secondम): horizontal stroke: मम॒. Look at त्वङ्माꣳस॑मा: Wait, under त्व? Under ङ्मा? Look at त्वङ्माꣳस॑मा:
Under त्व there is an underline: त्व॒ङ्माꣳस॑मा or under वै?
Wait, look at वै: under वै there is a long horizontal line: वै॒?
Wait, look at the line:
अन्तरतः॑ - wait, the horizontal line is under न्तर?
Let's zoom in on L23:
Word 1: अन्तरतः॑ - under न्तर there is a horizontal line? No, look under अन्तरतः: there is an underline under न्त: `अन्त॒

अब्रवीत्, हे कूर्म मम वै त्वङ्माꣳसा त्वचो मांसस्य च संबन्धिनो रसात्सम्भूतस्त्वं
समुत्पन्नोऽसीति । तदा स कूर्मो नेत्यब्रवीत्, यत्त्वयोक्तं तन्न त्वदीयशरीररसान्नाह-
मुत्पन्नः किंतु कूर्माकारं शरीरमेव निष्पन्नम्, अहं तु सर्वगतनित्यचैतन्यस्वरूपत्वात्पू-
र्वमेवेहास्मिन्स्थाने स्थितोऽस्मीत्येतत्कूर्मस्य वचनम् । यस्मात्पूर्वमासमित्युवाच तस्मात्पु-
रुष इति परमात्मनो नाम संपन्नम् । एवमुक्त्वा स कूर्मशरीरवर्ती परमात्मा स्वसाम-
र्थ्यप्रकटनाय विराड्रूपं कृत्वा सहस्रसंख्याकैः शिरोभिरक्षिभिः पादैश्च युक्तो भूत्वा
प्रादुरभूत् । तदानीं प्रजापतिस्तं विराड्रूपं दृष्ट्वा तत्रत्यं परमात्मानमेवमब्रवीत् । भोः
परमात्मन्मच्छरीरात्पूर्वं त्वमेव सर्वदा विद्यमानोऽतो मत्तः पूर्वभावी संस्त्वमेवेदं सर्वं
जगत्कुरुष्वेति ।
तेन प्रजापतिनैवमुक्तस्य परमेश्वरस्य सृष्टिप्रकारं दर्शयति--
स इ॒त आ॒दाया॒पः ( ४ )। अ॒ञ्जलि॑ना पु॒र-
स्ता॑दु॒पाद॑धात् । ए॒वा ह्येवेति॑ । तत॑ आ॒दि॒त्य
उद॑तिष्ठत् । सा प्राची॒ दिक्, इति ।
स परमेश्वरः स्वयमारुणकेतुकस्वरूपः सन्नितः सृष्टेरपि पूर्वसिद्धात्सलिलमेवाऽऽसी-
दित्युक्तान्महाजलात्कियतीरपः स्वकीयेनाञ्जलिना समादाय पूर्वस्यां दिशि तामबी-
ष्टकामुपधत्तवान् । केन मन्त्रेण, एवा ह्येवेति, अनेन मन्त्रेण । तस्य मन्त्रस्याऽऽदित्य-
परत्वं पूर्वमेव दर्शितम् । ततः समन्त्रकोपधानादादित्य उत्पन्नः । स यस्यां दिश्यु-
त्पन्नः सा प्राची दिग्भूत् ।
अनेन प्रकारेण क्रमात्सर्वदिगुत्पत्तिं दर्शयति-
अथा॑ऽऽरु॒णः के॒तुर्दक्षि॑णत उ॒पाद॑धात् । ए॒वा ह्य॒ग्न इति॑ । ततो॑
वा अ॒ग्निरुद॑तिष्ठत् । सा दक्षि॑णा॒ दिक् । अथा॑ऽऽरु॒णः के॒तुः
प॒श्चादु॒पाद॑धात् । ए॒वा हि वायो॒ इति॑ । ( ५ )। ततो॑ वा॒युरुद॑-
तिष्ठत् । सा प्रती॑ची॒ दिक् । अथा॑ऽऽरु॒णः के॒तुरु॑त्त॒रत उ॒पाद॑-
धात् । ए॒वा हीन्द्रेति॑ । ततो॒ वा इन्द्र॒ उद॑तिष्ठत् । सोदी॑ची॒
दिक् । अथा॑ऽऽरु॒णः के॒तुर्मध्य॑ उ॒पाद॑धात् । ए॒वा हि पूष॒न्निति॑ ।
ततो॒ वै पूषोद॑तिष्ठत् । सेयं दिक् । ( ६ )। अथा॑ऽऽरु॒णः के॒तुरुप॑-
१ क ग. ˚मेवाहमस्मि˚ । २ क. ख ग ˚रक्षभिः ।

= द्भ (da + bha). It has the body of da and the loop/arm of bha below it.

Line 17:
तामेतामृचं दर्शयति —

Line 18:
आपो॑ ह॒ यद्बृ॑ह॒तीर्गर्भ॒माय॑न् । दक्षं॒ दधा॑ना ज॒नय॑न्तीः स्वय॑-

• 'आपो॑': udatta on पो
• 'ह॒': anudatta under ह
• 'यद्': plain
• 'बृ॑': udatta on बृ
• 'ह॒': anudatta under ह
• 'तीर्': plain
• 'गर्भ॒': anudatta under भ
• 'माय॑न्': udatta on य
• '। दक्षं॒': anudatta under क्षं
• 'दधा॑ना': udatta on धा
• 'ज॒': anudatta under ज
• 'नय॑न्तीः': udatta on य
• 'स्वय॑-': udatta on य

Line 19:
म्भुम् । तत॑ इ॒मेऽध्यसृ॑ज्यन्त॒ सर्गाः॑ । अ॒द्भ्यो वा इ॒दꣳ

• 'म्भुम् ।': plain (completes स्वय॑म्भुम्)
• 'तत॑': udatta on त (second syllable)
• 'इ॒': anudatta under इ

९० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १ अनु० २३]

कार्यत्वं जगतो युक्त्योपपादयति--
तस्मा॑दि॒दꣳ सर्वꣳ॑ शिथि॒लमि॒वाध्रु॑वमिवाभवत्, इति ।
यस्माच्छिथिलाभ्योऽद्भ्यो जातम्, आपो हि शिथिला न तु पाषाणवद्दृढाः, तस्मा-
त्कारणादिदं सर्वं जगच्छिथिलमिव दृश्यते । तस्यैव व्याख्यानमध्रुवमिवेति । अनि-
त्यत्वमध्रुवत्वम् ।
अथास्य जगतो दाढ्र्योपायं दर्शयति—
प्र॒जाप॑तिर्वाव तत् । आ॒त्मनाऽऽत्मानं॑
वि॒धाय॑ । तदे॒वानु॒प्रावि॑शत् , इति ।
केवलकार्यत्वे समुत्पन्नं शिथिलं भवेन्न तु तदस्ति । किंतु तज्जगत्प्रजापतिरेव ।
यथा घटे मृदंशः पृथुबुध्नोदराकारांशश्चेत्यंशद्वयमेवं जगत्यपि सच्चिदानन्दरूपंप्रजाप-
त्यंशो नामरूपांशश्चेत्यंशद्वयम् , तत्र नामरूपयोरेव कार्यत्वेन शैथिल्येऽपि सच्चिदानन्दप्रजा-
पत्यंशस्य दाढ्र्यमस्ति । स हि प्रजापतिरात्मना साधनान्तरनिरपेक्षेण स्वसामर्थ्येनाऽऽ-
त्मानं स्वस्वरूपं जगदाकारेण विधाय तदेव जगदनुसृत्य शरीरेषु स्वयं चिद्रूपेण
प्राविशत् ।
अस्मिन्नर्थ ऋचमुदाहरति--
तदे॒षाऽभ्यनू॑क्ता ( ८ ), इति ।
तत्तस्मिन्स्वयमेव सृष्ट्वा प्रविष्ट इत्यस्मिन्नर्थे काचिदृक्शाखान्तरेऽभ्यनूक्ता ।
तामेतामृचं दर्शयति--
वि॒धाय॑ लो॒कान्वि॒धाय॑ भू॒तानि॑ । वि॒धाय॒ सर्वाः॑
प्र॒दिशो॒ दिश॑श्च । प्र॒जाप॑तिः प्रथ॒मजा
ऋ॒तस्य॑ । आ॒त्मनाऽऽत्मान॑म॒भिसं॑वि॒वेशेति॑, इति ।
ऋतस्य सत्यस्य परब्रह्मणः सकाशात्प्रथममुत्पन्नः प्रजापतिर्लोकान्भूरादीन्विधाय
भूतानि प्राणिनश्च विधाय प्राच्याद्या मुख्यदिश आग्नेय्याद्या विदिशश्च विधायाऽऽ-
त्मना स्वकीयेन चैतन्येनाऽऽत्मानं स्वशरीररूपं जगदभितः सम्यक्प्राविवेश ।
इत्यनेन मन्त्रेण काचिदिष्टिकोपधेया , तथाच बौधायन आह--'विधाय लोकानिति
स्तम्भनवतीम्, इति ।

१ ख. ग. ॰येत्वं स॑॰ । २ ख. ग. भवन् । ३ क. ॰पप्रान्ता॰ । ४ क. ॰पत्योऽशो ।
५ ख. ग. ॰योस्त॰ ।

anudatta under य्य
आपो॑ - udatta on पो
गृह्णाति । - no mark
च॒ - anudatta under च
त्वा - no mark
रि॒ - anudatta under रि
वा - no mark
अ॒ - anudatta under अ
पाꣳ - gum sign with anusvara/candrabindu: wait, is it अ॒पाꣳ or अ॒पां?
Look closely at "अ॒पाꣳ":
अ has anudatta below: अ॒
पा has anusvara with gum: wait, look at it: it has 'ꣳ' (Vedic anusvara / gum)?
Look at Line 15:
"अ॒पाꣳ रूपा॑णि"
Yes, it is 'पा' followed by the gum sign 'ꣳ' (Taittiriya gum-kar)!
Wait, look at it: it's a ꣳ (candrabindu with vertical stroke or the standard Taittiriya gum sign). In Devanagari it's ꣳ (U+A8E3: DEVANAGARI BIRD WING) or ꣲ. Here it's ꣳ: अ॒पाꣳ.
Then रूपा॑णि:
रू - no mark
पा॑ - udatta on पा
णि - no mark
। - danda

Line 16:
मे॒घो वि॒द्युत् । स्त॒

६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १ अनु० २४]
प्रकाशोपेतत्वाद्ब्रह्मवर्चसयोग्याः, तासां पुरस्तादुपधानेनाग्नेर्मुख एव ब्रह्मवर्चसमवरुद्धं
भवति । यस्मादेवं तस्माल्लोकेऽपि वेदशास्त्रपाठरूपस्य ब्रह्मवर्चसस्य जिह्वावर्तित्वात्पुमा-
न्मुखप्रदेश एवातिशयेन ब्रह्मवर्चसयुक्तो भवति ।
द्वितीयं जलविशेषं विधत्ते—
कूप्या॑ गृह्णाति । ता दक्षि॑णत उप॑दधाति ।
ए॒ता वै तेज॑स्विनी॒राप॑ः । तेज॑ ए॒वास्य॑ दक्षि-
णतो॑ द॒धाति । तस्माद्दक्षिणोऽर्ध॑स्ते॒जस्वि॑तरः, इति ।
कूपे भवाः कूप्याः । तासां बहुविधगृहकृत्योपयोगित्वेन तेजस्विनीत्वम् । तासां
दक्षिणदिश्युपधाने सत्यग्नेर्दक्षिणभागे तेजः संपादयति । यस्मादेवं तस्माल्लोकेऽपि
शरीरे दक्षिणभागोऽतिशयेन तेजस्वी शक्तिमान्भवति ।
तृतीयं जलविशेषं विधत्ते —
स्थाव॒रा गृह्णाति । ताः प॒श्चादुप॑दधाति । प्रति॑-
ष्ठिता वै स्था॑व॒राः । प॒श्चादेव प्रति॑तिष्ठति, इति ।
नदीषु क्वचिदगाधो ह्रदो दृश्यते, तत्राऽऽपो न प्रवहन्ति किंतु स्थिरावस्थितिशी-
लास्तासां प्रतिष्ठितस्वभावानां पश्चिमदिश्युपधानेन स्वकीयानां सर्वेषां प्रतिष्ठां कृत्वा
पश्चात्स्वस्य प्रतिष्ठां करोति ।
चतुर्थं जलविशेषं विधत्ते—
वह॑न्तीर्गृह्णाति ( २ ) । ता उत्त॑रत उप॑दधाति ।
ओज॑सा वा ए॒ता वह॑न्ती॒र्वोद्गी॑रिव आक्रू-
जंतीरिव धाव॑न्तीः । ओज॑ ए॒वास्योत्त॑र॒तो
द॑धाति । तस्मादुत्तरोऽर्ध॒ ओज॑स्वितरः, इति ।
नद्यां प्रवहन्त्यो या आपस्ता गृहीत्वोत्तरस्यां दिश्युपदध्यात् । एता आपो
यदा धावन्ति तदानीमोजसा स्वकीयेन बलेन ओघमध्यपतितान्काष्ठादिपदार्थान्वह-
न्तीरिवाऽऽकर्षयन्त्य इव भवन्ति, उद्गीरिव पाषाणादिषु लग्नाः स्वबिन्दुभिरूर्ध्वं
गच्छन्त्य इव, आक्रूजन्तीरिव तत्र तत्र निम्नोन्नतप्रदेशेषु सचराच्छब्दं कुर्वत्य इव
भवन्ति । तस्यैतस्य वहनस्योद्गमनस्याऽऽकूजनस्य चौज एव कारणम्, अत उत्तरस्यां
दिश्योज एवाऽऽस्थापयति । यस्मादेवं तस्माल्लोकेऽपि शरीरस्योत्तरो भाग ओज-
१ ग. °स्विनीस्ता द° । २ ग. °यन्ति । य. । क. °न स्वयमपि स्व° ।

[प्रपा० १ अनु० २४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ९३

स्वितरः । पूजाहोमादिकार्येषु दक्षिणहस्तस्य तेजस्वित्वं पूर्वमुक्तं पादप्रक्षालनादिषु
वामहस्तस्यौजस्वित्वमत्रोच्यते । चतुष्टय्य इत्यस्याः संख्याया उपलक्षणत्वात्षड्विधा
आपो द्रष्टव्याः ।
तत्र पञ्चमं जलविशेषं विधत्ते—
सं॒भार्या॑ गृह्णाति । ता मध्य उप॑दधाति । इ॒यं
वै सं॒भार्या॑ः । अ॒स्यामे॒व प्रति॑तिष्ठति, इति ।
गृहे घटेषु संपादनीया आपः संभार्याः, ता गृहीत्वा चतसृणां दिशां मध्य उप-
दध्यात् । संभार्याणां घटेष्ववस्थितत्वेन भूमिसदृशत्वादुपधानेन भूम्यामेव प्रतिष्ठितो
भवति ।
षष्ठं जलविशेषं विधत्ते—
प॒ल्व॒ल्या गृह्णाति । ता उ॒परि॑ष्टादुप॑दधाति (३) ।
असौ वै प॑ल्वल्यः॑ । अ॒मुष्या॑मे॒व प्रति॑तिष्ठति, इति ।
यत्र कदाचिदपि जलशोषो नास्ति द्रवमात्रानुवृत्तिः सर्वदा दृश्यते तत्पल्वलं तत्रो-
त्पन्ना अपो गृहीत्वा मध्ये स्थापितानामिष्टकानामुपरिष्टादुपदध्यात् । पल्वल्यानां कूपा-
दिवत्खननमन्तरेण भूमेरुपर्येव वर्तनात्तदुपधानेन द्युलोके प्रतिष्ठितो भवति ।
यथोक्तं दिक्षूपधानं प्रशंसति—
दि॒क्षूप॑दधाति । दि॒क्षु वा आप॑ः । अन्नं॒ वा आप॑ः । अ॒द्भयो वा
अन्नं जायते । यद्दे॒वाद्भयोऽन्नं जाय॑ते । तदव॑रुन्धे, इति ।
दिक्ष्वपां जातत्वादद्भ्यश्चान्नोत्पत्तेर्दिक्षूपधानेनान्नं प्राप्नोति ।
अस्य चितस्याग्नेरारुणकेतुकनाम निर्वक्ति—
तं वा ए॒तम॑रु॒णाः के॒तवो॒ वात॑रश॒ना
ऋष॑योऽचिन्वन् । तस्मा॑दारुणके॒तुकः॑, इति ।
अरुणादिभित्रिविधैर्मुनिभिश्चितत्वात्तत्संबन्धेनाऽऽरुणकेतुकत्वम् । यद्यपि वातरश-
नैरप्ययं चितस्तथाऽप्यरुणानां केतूनां च मुख्यत्वात्तन्नाम्नैव व्यवहारः ।
उक्तार्थप्रतिपादिकामृचमवतारयति—
तदे॒षाऽभ्यनू॑क्ता, इति ।
तत्तस्मिन्नारुणकेतुकसंबन्धोऽयमग्निरित्यास्मिन्नर्थे काचिदृक्शाखान्तरे पठिता ।

१ क. गृह्य॑ ।

न्तरि॑: udatta above रि

• क्षं॒: anudatta below क्षं
• पादः॑ ।: udatta above दः

Line 11:
"द्यौः पादः॑ । दिशः॒ पादः॑ । प॒रोर॑जाः॒ पादः॑, इति ।"
Accents:

• द्यौः: no accent
• पादः॑ ।: udatta above दः
• दिशः॒: anudatta below शः
• पादः॑ ।: udatta above दः
• प॒: anudatta below प
• रोर॑: udatta above र
• जाः॒: anudatta below जाः
• पादः॑,: udatta above दः
• इति ।: no accent

Line 12:
"येयं द्वितीया चितिः सेयं लोकंपृणयैवेष्टकोपधेया, सर्वपूरकत्वादियं लोकंपृणा"

Line 13:
"विराड्देहरूपा(पा) । सा च विराण्मूर्तिः पञ्चपादोपेता । लोकत्रयं च दिशश्च पादच-"

Line 14:
"तुष्टयम् । रजोगुणात्मकस्य संसारस्य परस्ताद्बाह्ये योऽयं चिदात्मा वर्तते परोरजाः,"
Wait, on 'वर्तते': look above 'ते': there is a '३' pluta sign above '

[प्रपा० १ अनु० २६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ९७
अथ प्रथमे षड्विंशोऽनुवाकः ।
पूर्वानुवाके पुष्करपर्णाद्युपधानमुक्तम् । इह फलविशेषा व्रतविशेषाश्चोच्यन्ते । पूर्वे
विहितमेवार्थं पुनर्विशेषकथनायाऽऽदावनुवदति—
अ॒ग्निं प्र॒णीयो॑पसमा॒धाय॑ । त॒मभि॑त ए॒ता अ॒भीष्ट॑का उप॑द-
धाति । अ॒ग्नि॒हो॒त्रे दर्शपूर्णमासयो॑ः । प॒शु॒बन्धे चा॑तु-
र्मा॒स्येषु॑ । अथो॒ आहु॑ः । सर्वे॑षु यज्ञक्र॒तुष्विति॑, इति॑ ।
एतत्सर्वं योऽपां पुष्पं वेदेत्यनुवाके व्याख्यातम् ।
अस्याऽऽरुणकेतुकस्य स्वातन्त्र्येण क्रत्वङ्गत्वमाक्षेपसमाधानाभ्यामुपपादयितुं मतद्व-
यमुपन्यस्यति—
अथ॑ ह स्माऽऽहा॒रुणः॑ स्वायंभु॒वः॑ । सा॒वि॒त्रः सर्वो॑ऽग्नि-
रित्यन॑नुष॒ङ्गं म॑न्यामहे॒ । नाना॒ वा ए॒तेषां॒ वीर्या॑णि॒, इति॑ । २
स्वयंभुवः पुत्रः कश्चिदरुणनामको मुनिरेवमाह स्म । काठकेषु यो यो विहितोऽग्निः
सावित्रादिरारुणकेतुकान्तः स सर्वोऽपि सावित्र एवै, उत्तरोत्तरेषु पूर्वपूर्वानुषङ्गस्य
विद्यमानत्वात् । यो नाचिकेतः स सावित्रपूर्वक एवानुष्ठेः । चातुर्होत्री(त्रि)यस्तदुभ-
यपूर्वकः । वैश्वसृजस्तत्त्रितयपूर्वकः । आरुणकेतुकस्तच्चतुष्टयपूर्वकः । एवमनुषङ्गे सत्या-
रुणकेतुकस्येतरनिर(सा)पेक्षस्य स्वातन्त्र्यं नस्ति । सावित्रस्य तु तद्विद्यते । तस्मात्सर्वै-
र्वनुषक्तत्वात्सर्वोऽपि सावित्र इत्येव व्यवहार्यः । अतस्तस्यैव क्रत्वङ्गत्वं न त्वारुण-
केतुकस्य (स्या)स्वतन्त्रस्येत्यारुणस्य मुनेर्मतं तदिदं दूष्यते । ब्रह्मवादिनो वदन्ति
सावित्रः सर्वोऽग्निरित्यननुषङ्गं मन्यामहेँ इति, न कोऽप्यग्निरितरत्रानुषज्येति ।
एतेषामग्नीनां वीर्याणि फलानि नाना पृथगुक्तान्येव । तानि च योऽपां पुष्पमित्यनु-
वाके संवत्सरं प्रत्यक्षेणामुमादित्यं प्रत्यक्षेणेत्यादिना निरूपितानि ।
तदेतत्फलनानात्वं प्रपञ्चेन प्रँदर्श्यते —
क॒म॒ग्निं चि॑नुते ( १ ) । स॒त्रि॒यम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः ।
क॒म॒ग्निं चि॑नुते । सा॒वि॒त्रम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । क॒म॒ग्निं
चि॑नुते । ना॒चि॒के॒तम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । क॒म॒ग्निं चि॑नुते ।
१ क. पूर्वैरिति । २ ख. ग योऽपां वि॰ । ३ क. ॰षमुत° । ४ ग. ॰महे, न । ५ क.
॰र्जते । ए॰ । ६ ख. ग. प्रदर्शयति ।
०३

दयमग्निरुत्तरवेदिस्थाने चीयते तस्मात्तद्रहिते^३ तच्च-
Wait, is it "यस्मादयमग्निरुत्तरवेदिस्थाने चीयते तस्मात्तद्रहिते तच्च-"?
The superscript 3 is a footnote mark: let's write तद्रहिते ३ or तद्रहिते³?
Writing तद्रहिते³ or simply तद्रहिते? A superscript ³ in Unicode is standard: ³. Let's check if other footnotes can have superscripts:
Line 10: यंदेकेनेत्याद्यु० - no explicit number, just a dot.
Line 21: उत्त॑रवेद्याꣳ ह्य॒ग्निश्चीयत॑ - wait, in line 21, between उत्त॑रवेद्या and ह्य॒ग्निश्चीयत॑, is there a ꣳ or ९? It is the symbol for ꣳ. But wait, footnote 2 is २ ख. ग. ०र्ह्येत॑ ।. Where is ۲ in line 21?
Wait! Look at line 21 again!
"उत्त॑रवेद्या९ ह्य॒ग्निश्चीयत॑"
Wait! Is that '९' actually not a footnote, but an anusvara?
Wait, why did I think it was a footnote 1?
Wait! In Anandashrama books

[प्रपा० १ अनु० २६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ९९
प्रा॒जाप॑त्याः प्र॒जाः । प्र॒जावा॑न्भवति । य ए॒वं वेद॑, इति ।
अग्नेः प्रजानां च प्रजापतिसृज्यत्वात्प्राजापत्यत्वं तेन साम्येन प्रजाफलकत्वमग्नेः ।
अथ द्वितीयं काम्यं दर्शयति—
प॒शुका॑मश्चिन्वीत सं॒ज्ञानं॒ वा ए॒तत्प॑शू॒नाम् ।
यदाप॑ः । प॒शूना॑मे॒व सं॒ज्ञाने॒ऽग्निं चि॑नुते ।
प॒शुमा॑न्भवति । य ए॒वं वेद॑ ( ४ ), इति ।
ये तृषार्ताः पशवो यत्र क्वाप्यपोऽन्विष्य जानन्ति तस्मादापः पशूनां सम्यग्ज्ञान-
साधनमतोऽप्सु चयने सति पशूनां ज्ञानसाधन एवाग्निश्चितो भवति ।
अथ तृतीयं दर्शयति —
वृष्टि॑कामश्चिन्वीत । आपो॒ वै वृष्टि॑ः । प॒र्

१०० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १अनु० २६]
अथाऽऽरुणकेतुकाग्निचितो नियमविशेषं विधत्ते—
तस्यै॒तद्व्र॒तम् । वर्ष॑ति॒ न धा॑वेत् (६)। अ॒मृतं॑
वा आप॑: । अ॒मृत॒स्याऽन॑न्तरित्यै, इति ।
पर्जन्ये वर्षति सति यदा मार्गे गच्छति तदा क्लेदनभीत्या धावनं न कुर्यात् । तत्र
करणे चामृतरूपाणामपां परित्यागेन स्वर्गसुखरूपममृतमन्तरितं भवेत्, तन्मा भूदिति
न धावेत् ।
नियमान्तराणि विधत्ते --
नाप्सु मूत्रं॑ पु॒रीषं॑ कुर्यात् । न निष्ठी॑वेत् । न वि॒वस॑नः स्नायात् ।
गुह्यो॒ वा ए॒षोऽग्निः॑ । ए॒तस्या॒ग्नेरन॑तिदाहाय, इति ।
एष आरुणकेतुकोऽग्निरिष्टकाभिर्निष्पाद्यत्वादप्सु गूढो वर्तते । तादृशो मूत्रादि-
कारणमतिशयेन दहति । स दाहो मा भूदिति मूत्रादिकं न कुर्यात् । पुरुषार्थत्वेन
शास्त्रेषु निषिद्धस्याप्यत्र पुनर्निषेधः श्रौतप्रायश्चित्तार्थः ।
नियमान्तरं विधत्ते—
न पु॑ष्करप॒र्णानि॒ हिर॑ण्यं वाऽधिति॒-
ष्ठेत् । ए॒तस्या॒ग्नेरन॑भ्यारोहाय, इति ।
पुष्करपर्णस्य हिरण्यस्य वा पादेनाऽऽक्रमणे सति तमग्निमारूढवान्भवेत् । अतस्त-
दुभयं नाधितिष्ठेत् ।
नियमान्तरं विधत्ते—
न कूर्म्म॒स्याश्नी॑यात् । नोद॒कस्या॒घातु॑कान्ये॒न-
मोद॒कानि॑ भवन्ति । अघा॒तुका॒ आप॑: । य ए॒त-
म॒ग्निं चि॑नु॒ते । य उ॑ चैनमे॒वं वेद॑ (७), इति ।
चि॒नु॒ते चि॑नु॒ते प्र॒जाका॑मश्चिन्वीत॒ य ए॒वं वेदाऽऽपो॑
धावे॑द॒श्नीयाच्च॒त्वारि॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
षड्विंशोऽनुवाकः ॥ २६ ॥
१ ख. ॰चितो नि॰ । २ ग. ॰त्तार्थम् । नि॰ ।

[प्रपा०१अनु०२७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १०१
कूर्मस्याङ्गं किंचिदपि न भुञ्जीत । उदकशब्देन तत्रत्यो मीनादिरुपलक्ष्यते, तदी-
यमप्यङ्गं नाश्नीयात् । य एतमारुणकेतुकमग्निं चिनुते यश्चैवं वेद तमेनं प्रत्योद-
न्युदकवर्त्तीनि मीनादीनि, अघातुकान्यहिंसकानि भवन्ति । आपोऽप्यघातुकाः ।
ऽदकमरणं न भवेदित्यर्थः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाठके षड्विंशोऽनुवाकः ॥ २६ ॥
अथ प्रथमे सप्तविंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—“ इमा नुकमिति + चतस्रः ” इति । तत्र प्रथमामाह—
इ॒मा नुं कं॒ भुव॑ना सीषधेम । इन्द्र॑श्च॒ विश्वे॑ च दे॒वाः, इति ।
इन्द्रश्च विश्वे देवाश्च वयं चेमा भुवनानि नुकं सीषधेम । सुखनामसु नुकमिति
ष्ठितं सुखं यथा भवति तथा साधयाम ।
अथ द्वितीयामाह—
य॒ज्ञं च॑ नस्त॒न्वं च॑ प्र॒जां च॑ ।
आ॒दि॒त्यैरिन्द्र॑ः सह सी॑षधातु, इति ।
अयमिन्द्र आदित्यैः सह नोऽस्माकं यज्ञं शरीरं प्रजां च साधयतु ।
अथ तृतीयामाह—
आ॒दि॒त्यैरिन्द्र॑ः सग॒णो म॒रुद्भि॑ः ।
अ॒स्माकं॑ भूत्ववि॒ता त॒नूना॑म्, इति ।
आदित्यैर्मरुद्भिश्च युक्तत्वात्सगणोऽयमिन्द्रोऽस्माकं तनूनामविता भूतु रक्षिता
वतु ।
कल्पः—“ आप्लवस्वेति सप्तदश क्षपण्यः ” इति । तत्र प्रथमामाह—
आ॒प्ल॒व॒स्व॒ प्रप्ल॑वस्व । आ॒ण्डी भ॑व॒ ज॒ मा मु॒हुः । सु॒खादी॑
दुः॒खनि॑धनाम् । प्रति॑मुञ्चस्व॒ स्वां पुर॑म् ( १ ), इति ।
जशब्देन जन्मवान्यजमान उच्यते । आप्लवनमागमनं जन्म, प्रप्लवनं प्रायणम्, हे

• अत्र तिस्र इत्यपेक्षितमुत्तरत्र निगमगमकत्वात् । आदर्शपुस्तकेषु तु चतस्र इत्येव
  उ उपलभ्यते ।

there is—(horizontal line). Underकोशःthere is—` (horizontal line).

Let's check every single line carefully:

Page header:
१०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १ अनु० २७]

Body text:
Line 1:
यजमान जन्मोपेत मा मुहुराप्लवस्व पुनः पुनर्जन्मलक्षणमागमनं मा कुरु मुहुर्मा ऽप्लु-
Wait, is it "यजमान जन्मोपेत" or "यजमान जन्म..."?
Wait, in line 1:
"यजमान जन्मोपेत मा मुहुराप्लवस्व पुनः पुनर्जन्मलक्षणमागमनं मा कुरु मुहुर्मा ऽप्लु-"
Wait, is there an avagraha in "ऽप्लु-"? Yes: "ऽप्लु-".

Line 2:
"वस्व पुनः पुनर्मरणलक्षणं प्रप्लवनं मा कुरु । मा मुहुराण्डी भव आण्डो ब्रह्माण्डम-"

Line 3:
"ध्य. ( भव ) इत्यर्थः । आण्डीत्यभूततद्भाव उच्यते । पूर्वमनाण्ड इदानीमाण्डीभव त-"
Wait, look at footnote 5:
५ ख. ग. भवति ।
Where does footnote 5 attach?
Look at line 3: ध्य. ( भव ) इत्यर्थः ।

"ह्लाय्योजो"?
ह with ल under it: ह्ल, with आ matra: ह्ला, then य्य: य with य: य्यो, then जो.
"॰ऽज्माह्लाय्योजो॰ ।"

Footnote 2:
"२ क. ख. ॰तां पु॰ ।"

Footnote 3:
"३ क. ख. ॰नां ह॰ ।"

Footnote 4:
"४ क. ॰हिता । अ॰ ।"

Let's look at the symbol in L17 again:
"विभ्राज॑मानाऽ हरि॒णीम्" or "विभ्राज॑मानाꣳ हरि॒णीम्"?
Wait, look at it: it has a top horizontal tick, like an S: 'ऽ' with a tick above it. In many Sanskrit fonts, that is 'ऽ' or 'ꣳ' (Vedic anusvara). In Unicode, it's often transcribed as ऽ or ꣳ. But wait, in the mantra: "विभ्राज॑मानाꣳ हरि॒णीम्"!
Wait, look at L17 again:
विभ्राज॑माना followed by a glyph.
Let's see: is it 'ऽ' (avagraha) or 'ꣵ'?
In old Devanagari typography, a sign like a small curved hook or 'ऽ' with a bar is the avagraha or the Vedic candrabindu/gum.

= तत्सर्वमयामारुणकेतुको ? NO, म + आ = मा!
So:
त (ta)
त्स (tsa)
र्व (rva)
म (ma)
य (ya)
मा (mā)
रु (ru)
ण (ṇa)
के (ke)
तु (tu)
को (ko)
It is: तत्सर्वमयामारुणकेतुको? NO, look at the letters:
त (1)
त्स (2)
र्व (3)
म (4)
य (5)
मा (6)
रु (7)
ण (8)
के (9)
तु (10)
को (11)
There is NO 'या'! It's म then य then मा!
Yes! तत्सर्वम + य + मारुणकेतुको = तत्सर्वमयामारुण? No, why do I keep saying या?
It is: तत्सर्वम (tatsarvama) + य (ya) + मारुणकेतुको (māruṇaketuko) = तत्सर्वमयामारुण? NO:
tatsarvam + ayam + āruṇaketuko = tatsarvamayamāruṇaketuko!