तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

स॒त्रि॒यम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । सं॒व॒त्स॒रं प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
शण्डिलो नाम कश्चिन्महर्षिस्तस्य वंशे समुत्पन्नाः सर्वे शाण्डिलाः, ते¹ चैतदारुणके-
तुकफलं निश्चेतुं परस्परमेवमाहुः स्म ‘ह स्म वै’ इति निपातत्रयस्याप्येक एवार्थः ।
तत्र कैश्चिदेवं पृच्छ्यते—सत्रियं सत्रे भवमग्निं यश्चिनुते सोऽयं कमग्निं किंफलमग्निं²
चिनुत इति । तत्राभिज्ञैरुत्तरमुच्यते—प्रत्यक्षेण मुख्यया वृत्त्या, संवत्सरं संवत्सर-
प्राप्तिफलकमग्निं चिनुत इत्युत्तरम् ।
अथ द्वितीयं पर्यायं दर्शयति—
क॒म॒ग्निं चि॑नुते । सा॒वि॒त्रम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । अ॒मुमा॑दि॒त्यं प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
अनुपचारेणाऽऽदित्यप्राप्तिफलकः सावित्रोऽग्निः ।
तृतीयं पर्यायं दर्शयति—
क॒म॒ग्निं चि॑नुते । ( १० ) । ना॒चि॒के॒त-
म॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । प्रा॒णान्प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
यथा सावित्रस्याऽऽदित्यरूपत्वम् “ एष वाव सावित्रो य एष तपति ” इति
श्रुत्याऽवगतम्, एवम् “अयं वाव यः पवते³ सोऽग्निर्नाचिकेतः” इति श्रुत्या नाचिके-
तस्य वायुरूपत्वावगमात्तच्चयनेन वायुरूपप्राणप्राप्तिः ।
चतुर्थं पर्यायं दर्शयति —
क॒म॒ग्निं चि॑नुते । चा॒तु॒ह॒ त्रि॒यम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । ब्रह्म॑ प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
‘ब्रह्म वै चतुर्होतारः’ इत्युक्तत्वाद्व्रह्मप्राप्तिः । ब्रह्मशब्देन वेदपुरुष उच्यते ।
पञ्चमं पर्यायं दर्शयति--
क॒म॒ग्निं चि॑नुते । वै॒श्व॒सृ॒जम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । शरी॑रं प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
शरीरं हिरण्यगर्भस्य देहम् ।
षष्ठं पर्यायं दर्शयति —
क॒म॒ग्निं चि॑नुते । उपा॒नु॒वा॒क्य॑मा॒शुम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः ।
( ११ )। इ॒माँल्लो॒कान्प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
‘यदेकेन सन्स्थापयति’ इत्यादिकमुपानुर्वाक्यकाण्डं⁴ तत्र प्रोक्तोऽग्निरप्युपानुवाक्यः
स चाऽऽशुः शीघ्रं(घ्रो) महाशनित्यर्थः । अत एव तच्चयनेन सर्वलोकप्राप्तिः ।
१ ख. ग. ते॑ वै तं । २ क. ॰ग्निं चि॑' । ३ क. ॰पवरे' । ४ ख. ग. ॰वाक्याका° ।