तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

हि॒ताग्निर॑ताः । तम॒भित॑ ए॒ता अ॒वीष्ट॑का उप॑दधाति, इति ।
अग्न्यन्तरेभ्योऽस्य वैलक्षण्यं दर्शयितुं ब्रह्मवादिनोऽत्र पर्यनुयोगमाहुः । इतरत्र
चयने संपूर्णे सति पश्चादग्निः प्रणीयते, अत्र तु कस्मात्कारणान्मञ्चकस्योपरि वह्नौ
प्रणीते सति पश्चादिष्टकाभिरयमारुणकेतुकोऽग्निश्चीयते * मञ्चकं तु बौधायनेन दर्शि-
तम्, — “दीर्घदारुभिर्मञ्चकं कृत्वा पृष्ठे दिवीति पुरीषव्यूहनम् ” इति । अतोऽस्य मञ्च-
कस्योपर्याकाशेऽग्निप्रणयनादूर्ध्वं पुनरिष्टकोपधानमितरचयनावैलक्षण्याद्युक्तमिति ब्रह्म-
वादिनामाक्षेपाभिप्रायः । तस्याऽऽक्षेपस्योत्तरं साप्रणीत इत्यादिनाच्यते । अद्भिः सह
वर्तत इति साप्, यस्मादयं जलसहितस्तस्मादयमिष्टकाचयनरूपोऽग्निरङ्गाररूपे वह्नौ
प्रणीते सति पश्चाच्चेतव्यः । अप्सु ह्ययं चीयत इत्यनेन जलसहितत्वमेव स्पष्टी क्रियते
आदावुत्तरवेद्यामद्भिः पूरणम्, ततः पुष्करपर्णादिसंछादनम्, ततो मञ्चकस्योपरि वह्नि-
प्रणयनम्, एवं सत्यप्स्वेवायं प्रणीतो भवति । इतरस्त्वग्निरनाप्सु प्रणीयते तस्मादितरवै-
लक्षण्यात्प्रणयनादूर्ध्वमपीष्टकोपधानं कर्तव्यम् । पश्चात्प्रणयने सत्यासावाग्निः परितो
रक्षकाभावेन भुवने देवयजनाद्बहिर्भूते लोकेऽपि गत्वाऽऽनाहिताग्निः सन्नैता गमिष्यति ।
इतराग्नयो जलभयाभावाद्देवयजन एव तिष्ठन्ति, अयं तु जलाद्धीतः सन्बहिरपि
गमिष्यति । एता इति शब्दो लुटन्तो गमिष्यतीत्यस्मिन्नर्थे वर्तते । अतो बहिर्गमनं
मा भूदित्येवमर्थं तं प्रणीतमग्निमभितः सर्वतो रक्षार्थमेता अवीष्ट॑का उप॑दध्यात् ।
तदेवमाक्षेपसमाधानाभ्यामग्निं प्रणीयोपसमाधाय तमभित एता अवीष्टका उपदधाती-
त्ययमर्थ उपपादितः ।
अथायमारुणकेतुकोऽग्निः कस्मिन्कर्मण्यङ्गभूत इत्याकाङ्क्षायामङ्गीनि कर्माणि
दर्शयति—
अ॒ग्नि॒हो॒त्रे दर्श॑पूर्णमा॒सयोः॑ । प॒शु॒ब॒न्धे चा॑तुर्मा॒स्येषु॑ ।
( ९ ) । अथो॑ आहुः । सर्वे॑षु यज्ञक्रतु॒ष्विति॑, इति ।
अग्निहोत्रादिविषयत्वेन संकोचो मा भूदिति सोमयागविषयत्वमप्यभिप्रेत्य पक्षान्तरो-
पन्यासः ।
अथ प्रश्नोत्तरपर्यायैः सप्तभिरारुणकेतुकस्याग्नेरधिकफलत्वं वक्तुं प्रथमं प्रश्नोत्तरपर्यायं
दर्शयति--
ए॒तद्वै स्म॒ वा आ॑हुः शाण्डि॒लाः । कम॒ग्निं चि॑नुते ।

• नपुंसकत्वं चिन्त्यम् ।
  १ ख. ग. ॰दा वितिमञ्चं कृ॰ । २ क. ॰यनवे॰ । ३ क. ॰त्सहितत्वमे॰ । ४ ख. ग.
  ॰त्प्रणिधानाभावे स॰ । ५ ख. ग. ॰नेवाऽऽग्नि॰ । ६ ख. ग. शब्द उल्लङ्घ्य ग॰ । ७ क. रक्षणार्थं ।