तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० १ अनु० २६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ९७
अथ प्रथमे षड्विंशोऽनुवाकः ।
पूर्वानुवाके पुष्करपर्णाद्युपधानमुक्तम् । इह फलविशेषा व्रतविशेषाश्चोच्यन्ते । पूर्वे
विहितमेवार्थं पुनर्विशेषकथनायाऽऽदावनुवदति—
अ॒ग्निं प्र॒णीयो॑पसमा॒धाय॑ । त॒मभि॑त ए॒ता अ॒भीष्ट॑का उप॑द-
धाति । अ॒ग्नि॒हो॒त्रे दर्शपूर्णमासयो॑ः । प॒शु॒बन्धे चा॑तु-
र्मा॒स्येषु॑ । अथो॒ आहु॑ः । सर्वे॑षु यज्ञक्र॒तुष्विति॑, इति॑ ।
एतत्सर्वं योऽपां पुष्पं वेदेत्यनुवाके व्याख्यातम् ।
अस्याऽऽरुणकेतुकस्य स्वातन्त्र्येण क्रत्वङ्गत्वमाक्षेपसमाधानाभ्यामुपपादयितुं मतद्व-
यमुपन्यस्यति—
अथ॑ ह स्माऽऽहा॒रुणः॑ स्वायंभु॒वः॑ । सा॒वि॒त्रः सर्वो॑ऽग्नि-
रित्यन॑नुष॒ङ्गं म॑न्यामहे॒ । नाना॒ वा ए॒तेषां॒ वीर्या॑णि॒, इति॑ । २
स्वयंभुवः पुत्रः कश्चिदरुणनामको मुनिरेवमाह स्म । काठकेषु यो यो विहितोऽग्निः
सावित्रादिरारुणकेतुकान्तः स सर्वोऽपि सावित्र एवै, उत्तरोत्तरेषु पूर्वपूर्वानुषङ्गस्य
विद्यमानत्वात् । यो नाचिकेतः स सावित्रपूर्वक एवानुष्ठेः । चातुर्होत्री(त्रि)यस्तदुभ-
यपूर्वकः । वैश्वसृजस्तत्त्रितयपूर्वकः । आरुणकेतुकस्तच्चतुष्टयपूर्वकः । एवमनुषङ्गे सत्या-
रुणकेतुकस्येतरनिर(सा)पेक्षस्य स्वातन्त्र्यं नस्ति । सावित्रस्य तु तद्विद्यते । तस्मात्सर्वै-
र्वनुषक्तत्वात्सर्वोऽपि सावित्र इत्येव व्यवहार्यः । अतस्तस्यैव क्रत्वङ्गत्वं न त्वारुण-
केतुकस्य (स्या)स्वतन्त्रस्येत्यारुणस्य मुनेर्मतं तदिदं दूष्यते । ब्रह्मवादिनो वदन्ति
सावित्रः सर्वोऽग्निरित्यननुषङ्गं मन्यामहेँ इति, न कोऽप्यग्निरितरत्रानुषज्येति ।
एतेषामग्नीनां वीर्याणि फलानि नाना पृथगुक्तान्येव । तानि च योऽपां पुष्पमित्यनु-
वाके संवत्सरं प्रत्यक्षेणामुमादित्यं प्रत्यक्षेणेत्यादिना निरूपितानि ।
तदेतत्फलनानात्वं प्रपञ्चेन प्रँदर्श्यते —
क॒म॒ग्निं चि॑नुते ( १ ) । स॒त्रि॒यम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः ।
क॒म॒ग्निं चि॑नुते । सा॒वि॒त्रम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । क॒म॒ग्निं
चि॑नुते । ना॒चि॒के॒तम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । क॒म॒ग्निं चि॑नुते ।
१ क. पूर्वैरिति । २ ख. ग योऽपां वि॰ । ३ क. ॰षमुत° । ४ ग. ॰महे, न । ५ क.
॰र्जते । ए॰ । ६ ख. ग. प्रदर्शयति ।
०३