तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० १ अनु० २४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ९३

स्वितरः । पूजाहोमादिकार्येषु दक्षिणहस्तस्य तेजस्वित्वं पूर्वमुक्तं पादप्रक्षालनादिषु
वामहस्तस्यौजस्वित्वमत्रोच्यते । चतुष्टय्य इत्यस्याः संख्याया उपलक्षणत्वात्षड्विधा
आपो द्रष्टव्याः ।
तत्र पञ्चमं जलविशेषं विधत्ते—
सं॒भार्या॑ गृह्णाति । ता मध्य उप॑दधाति । इ॒यं
वै सं॒भार्या॑ः । अ॒स्यामे॒व प्रति॑तिष्ठति, इति ।
गृहे घटेषु संपादनीया आपः संभार्याः, ता गृहीत्वा चतसृणां दिशां मध्य उप-
दध्यात् । संभार्याणां घटेष्ववस्थितत्वेन भूमिसदृशत्वादुपधानेन भूम्यामेव प्रतिष्ठितो
भवति ।
षष्ठं जलविशेषं विधत्ते—
प॒ल्व॒ल्या गृह्णाति । ता उ॒परि॑ष्टादुप॑दधाति (३) ।
असौ वै प॑ल्वल्यः॑ । अ॒मुष्या॑मे॒व प्रति॑तिष्ठति, इति ।
यत्र कदाचिदपि जलशोषो नास्ति द्रवमात्रानुवृत्तिः सर्वदा दृश्यते तत्पल्वलं तत्रो-
त्पन्ना अपो गृहीत्वा मध्ये स्थापितानामिष्टकानामुपरिष्टादुपदध्यात् । पल्वल्यानां कूपा-
दिवत्खननमन्तरेण भूमेरुपर्येव वर्तनात्तदुपधानेन द्युलोके प्रतिष्ठितो भवति ।
यथोक्तं दिक्षूपधानं प्रशंसति—
दि॒क्षूप॑दधाति । दि॒क्षु वा आप॑ः । अन्नं॒ वा आप॑ः । अ॒द्भयो वा
अन्नं जायते । यद्दे॒वाद्भयोऽन्नं जाय॑ते । तदव॑रुन्धे, इति ।
दिक्ष्वपां जातत्वादद्भ्यश्चान्नोत्पत्तेर्दिक्षूपधानेनान्नं प्राप्नोति ।
अस्य चितस्याग्नेरारुणकेतुकनाम निर्वक्ति—
तं वा ए॒तम॑रु॒णाः के॒तवो॒ वात॑रश॒ना
ऋष॑योऽचिन्वन् । तस्मा॑दारुणके॒तुकः॑, इति ।
अरुणादिभित्रिविधैर्मुनिभिश्चितत्वात्तत्संबन्धेनाऽऽरुणकेतुकत्वम् । यद्यपि वातरश-
नैरप्ययं चितस्तथाऽप्यरुणानां केतूनां च मुख्यत्वात्तन्नाम्नैव व्यवहारः ।
उक्तार्थप्रतिपादिकामृचमवतारयति—
तदे॒षाऽभ्यनू॑क्ता, इति ।
तत्तस्मिन्नारुणकेतुकसंबन्धोऽयमग्निरित्यास्मिन्नर्थे काचिदृक्शाखान्तरे पठिता ।

१ क. गृह्य॑ ।