तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

९० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १ अनु० २३]

कार्यत्वं जगतो युक्त्योपपादयति--
तस्मा॑दि॒दꣳ सर्वꣳ॑ शिथि॒लमि॒वाध्रु॑वमिवाभवत्, इति ।
यस्माच्छिथिलाभ्योऽद्भ्यो जातम्, आपो हि शिथिला न तु पाषाणवद्दृढाः, तस्मा-
त्कारणादिदं सर्वं जगच्छिथिलमिव दृश्यते । तस्यैव व्याख्यानमध्रुवमिवेति । अनि-
त्यत्वमध्रुवत्वम् ।
अथास्य जगतो दाढ्र्योपायं दर्शयति—
प्र॒जाप॑तिर्वाव तत् । आ॒त्मनाऽऽत्मानं॑
वि॒धाय॑ । तदे॒वानु॒प्रावि॑शत् , इति ।
केवलकार्यत्वे समुत्पन्नं शिथिलं भवेन्न तु तदस्ति । किंतु तज्जगत्प्रजापतिरेव ।
यथा घटे मृदंशः पृथुबुध्नोदराकारांशश्चेत्यंशद्वयमेवं जगत्यपि सच्चिदानन्दरूपंप्रजाप-
त्यंशो नामरूपांशश्चेत्यंशद्वयम् , तत्र नामरूपयोरेव कार्यत्वेन शैथिल्येऽपि सच्चिदानन्दप्रजा-
पत्यंशस्य दाढ्र्यमस्ति । स हि प्रजापतिरात्मना साधनान्तरनिरपेक्षेण स्वसामर्थ्येनाऽऽ-
त्मानं स्वस्वरूपं जगदाकारेण विधाय तदेव जगदनुसृत्य शरीरेषु स्वयं चिद्रूपेण
प्राविशत् ।
अस्मिन्नर्थ ऋचमुदाहरति--
तदे॒षाऽभ्यनू॑क्ता ( ८ ), इति ।
तत्तस्मिन्स्वयमेव सृष्ट्वा प्रविष्ट इत्यस्मिन्नर्थे काचिदृक्शाखान्तरेऽभ्यनूक्ता ।
तामेतामृचं दर्शयति--
वि॒धाय॑ लो॒कान्वि॒धाय॑ भू॒तानि॑ । वि॒धाय॒ सर्वाः॑
प्र॒दिशो॒ दिश॑श्च । प्र॒जाप॑तिः प्रथ॒मजा
ऋ॒तस्य॑ । आ॒त्मनाऽऽत्मान॑म॒भिसं॑वि॒वेशेति॑, इति ।
ऋतस्य सत्यस्य परब्रह्मणः सकाशात्प्रथममुत्पन्नः प्रजापतिर्लोकान्भूरादीन्विधाय
भूतानि प्राणिनश्च विधाय प्राच्याद्या मुख्यदिश आग्नेय्याद्या विदिशश्च विधायाऽऽ-
त्मना स्वकीयेन चैतन्येनाऽऽत्मानं स्वशरीररूपं जगदभितः सम्यक्प्राविवेश ।
इत्यनेन मन्त्रेण काचिदिष्टिकोपधेया , तथाच बौधायन आह--'विधाय लोकानिति
स्तम्भनवतीम्, इति ।

---

१ ख. ग. ॰येत्वं स॑॰ । २ ख. ग. भवन् । ३ क. ॰पप्रान्ता॰ । ४ क. ॰पत्योऽशो ।
५ ख. ग. ॰योस्त॰ ।