तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

अब्रवीत्, हे कूर्म मम वै त्वङ्माꣳसा त्वचो मांसस्य च संबन्धिनो रसात्सम्भूतस्त्वं
समुत्पन्नोऽसीति । तदा स कूर्मो नेत्यब्रवीत्, यत्त्वयोक्तं तन्न त्वदीयशरीररसान्नाह-
मुत्पन्नः किंतु कूर्माकारं शरीरमेव निष्पन्नम्, अहं तु सर्वगतनित्यचैतन्यस्वरूपत्वात्पू-
र्वमेवेहास्मिन्स्थाने स्थितोऽस्मीत्येतत्कूर्मस्य वचनम् । यस्मात्पूर्वमासमित्युवाच तस्मात्पु-
रुष इति परमात्मनो नाम संपन्नम् । एवमुक्त्वा स कूर्मशरीरवर्ती परमात्मा स्वसाम-
र्थ्यप्रकटनाय विराड्रूपं कृत्वा सहस्रसंख्याकैः शिरोभिरक्षिभिः पादैश्च युक्तो भूत्वा
प्रादुरभूत् । तदानीं प्रजापतिस्तं विराड्रूपं दृष्ट्वा तत्रत्यं परमात्मानमेवमब्रवीत् । भोः
परमात्मन्मच्छरीरात्पूर्वं त्वमेव सर्वदा विद्यमानोऽतो मत्तः पूर्वभावी संस्त्वमेवेदं सर्वं
जगत्कुरुष्वेति ।
तेन प्रजापतिनैवमुक्तस्य परमेश्वरस्य सृष्टिप्रकारं दर्शयति--
स इ॒त आ॒दाया॒पः ( ४ )। अ॒ञ्जलि॑ना पु॒र-
स्ता॑दु॒पाद॑धात् । ए॒वा ह्येवेति॑ । तत॑ आ॒दि॒त्य
उद॑तिष्ठत् । सा प्राची॒ दिक्, इति ।
स परमेश्वरः स्वयमारुणकेतुकस्वरूपः सन्नितः सृष्टेरपि पूर्वसिद्धात्सलिलमेवाऽऽसी-
दित्युक्तान्महाजलात्कियतीरपः स्वकीयेनाञ्जलिना समादाय पूर्वस्यां दिशि तामबी-
ष्टकामुपधत्तवान् । केन मन्त्रेण, एवा ह्येवेति, अनेन मन्त्रेण । तस्य मन्त्रस्याऽऽदित्य-
परत्वं पूर्वमेव दर्शितम् । ततः समन्त्रकोपधानादादित्य उत्पन्नः । स यस्यां दिश्यु-
त्पन्नः सा प्राची दिग्भूत् ।
अनेन प्रकारेण क्रमात्सर्वदिगुत्पत्तिं दर्शयति-
अथा॑ऽऽरु॒णः के॒तुर्दक्षि॑णत उ॒पाद॑धात् । ए॒वा ह्य॒ग्न इति॑ । ततो॑
वा अ॒ग्निरुद॑तिष्ठत् । सा दक्षि॑णा॒ दिक् । अथा॑ऽऽरु॒णः के॒तुः
प॒श्चादु॒पाद॑धात् । ए॒वा हि वायो॒ इति॑ । ( ५ )। ततो॑ वा॒युरुद॑-
तिष्ठत् । सा प्रती॑ची॒ दिक् । अथा॑ऽऽरु॒णः के॒तुरु॑त्त॒रत उ॒पाद॑-
धात् । ए॒वा हीन्द्रेति॑ । ततो॒ वा इन्द्र॒ उद॑तिष्ठत् । सोदी॑ची॒
दिक् । अथा॑ऽऽरु॒णः के॒तुर्मध्य॑ उ॒पाद॑धात् । ए॒वा हि पूष॒न्निति॑ ।
ततो॒ वै पूषोद॑तिष्ठत् । सेयं दिक् । ( ६ )। अथा॑ऽऽरु॒णः के॒तुरुप॑-
१ क ग. ˚मेवाहमस्मि˚ । २ क. ख ग ˚रक्षभिः ।