तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १ अनु० २४]
प्रकाशोपेतत्वाद्ब्रह्मवर्चसयोग्याः, तासां पुरस्तादुपधानेनाग्नेर्मुख एव ब्रह्मवर्चसमवरुद्धं
भवति । यस्मादेवं तस्माल्लोकेऽपि वेदशास्त्रपाठरूपस्य ब्रह्मवर्चसस्य जिह्वावर्तित्वात्पुमा-
न्मुखप्रदेश एवातिशयेन ब्रह्मवर्चसयुक्तो भवति ।
द्वितीयं जलविशेषं विधत्ते—
कूप्या॑ गृह्णाति । ता दक्षि॑णत उप॑दधाति ।
ए॒ता वै तेज॑स्विनी॒राप॑ः । तेज॑ ए॒वास्य॑ दक्षि-
णतो॑ द॒धाति । तस्माद्दक्षिणोऽर्ध॑स्ते॒जस्वि॑तरः, इति ।
कूपे भवाः कूप्याः । तासां बहुविधगृहकृत्योपयोगित्वेन तेजस्विनीत्वम् । तासां
दक्षिणदिश्युपधाने सत्यग्नेर्दक्षिणभागे तेजः संपादयति । यस्मादेवं तस्माल्लोकेऽपि
शरीरे दक्षिणभागोऽतिशयेन तेजस्वी शक्तिमान्भवति ।
तृतीयं जलविशेषं विधत्ते —
स्थाव॒रा गृह्णाति । ताः प॒श्चादुप॑दधाति । प्रति॑-
ष्ठिता वै स्था॑व॒राः । प॒श्चादेव प्रति॑तिष्ठति, इति ।
नदीषु क्वचिदगाधो ह्रदो दृश्यते, तत्राऽऽपो न प्रवहन्ति किंतु स्थिरावस्थितिशी-
लास्तासां प्रतिष्ठितस्वभावानां पश्चिमदिश्युपधानेन स्वकीयानां सर्वेषां प्रतिष्ठां कृत्वा
पश्चात्स्वस्य प्रतिष्ठां करोति ।
चतुर्थं जलविशेषं विधत्ते—
वह॑न्तीर्गृह्णाति ( २ ) । ता उत्त॑रत उप॑दधाति ।
ओज॑सा वा ए॒ता वह॑न्ती॒र्वोद्गी॑रिव आक्रू-
जंतीरिव धाव॑न्तीः । ओज॑ ए॒वास्योत्त॑र॒तो
द॑धाति । तस्मादुत्तरोऽर्ध॒ ओज॑स्वितरः, इति ।
नद्यां प्रवहन्त्यो या आपस्ता गृहीत्वोत्तरस्यां दिश्युपदध्यात् । एता आपो
यदा धावन्ति तदानीमोजसा स्वकीयेन बलेन ओघमध्यपतितान्काष्ठादिपदार्थान्वह-
न्तीरिवाऽऽकर्षयन्त्य इव भवन्ति, उद्गीरिव पाषाणादिषु लग्नाः स्वबिन्दुभिरूर्ध्वं
गच्छन्त्य इव, आक्रूजन्तीरिव तत्र तत्र निम्नोन्नतप्रदेशेषु सचराच्छब्दं कुर्वत्य इव
भवन्ति । तस्यैतस्य वहनस्योद्गमनस्याऽऽकूजनस्य चौज एव कारणम्, अत उत्तरस्यां
दिश्योज एवाऽऽस्थापयति । यस्मादेवं तस्माल्लोकेऽपि शरीरस्योत्तरो भाग ओज-
१ ग. °स्विनीस्ता द° । २ ग. °यन्ति । य. । क. °न स्वयमपि स्व° ।