न प्रेरयेत्यर्थः किं तर्हीतिभवे जन्मातिलङ्घननिमित्तं भवस्व तत्त्वज्ञानाय प्रेरय । भवो-
द्भवाय संसारादुद्धर्त्रे सद्योजाताय नमोऽ॑स्तु ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि भाष्ये
सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥
अथाष्टादशोऽनुवाकः ।
उत्तरवक्त्रप्रतिपादकमन्त्रमाह—
वा॒म॒दे॒वाय॒ नमो॑ ज्ये॒ष्ठाय॒ नमः॑ श्रेष्ठाय॒ नमो॑ रु॒द्राय॒
नमः॑ का॒लाय॒ नमः॑ कल॑विकरणाय॒ नमो॒ बल॑वि-
करणाय॒ नमो॒ बला॑य॒ नमो॒ बल॑प्रमथनाय॒ नमः॒
सर्व॑भूतदमनाय॒ नमो॑ मनोन्म॑नाय॒ नमः॑, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषद्यष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥
उत्तरवक्त्राय नमोऽस्तु । कथंभूताय । वामं सुन्दरं च तद्देवं दीप्यमानं चेति वाम-
देवं तस्मै । सर्वजगदुत्पत्तेः पूर्वभावित्वाज्ज्येष्ठाय । प्रशस्ततमत्वाच्छ्रेष्ठाय । प्रलये
रोदनहेतुत्वादुद्राय । अत एव सर्वप्राण्यायुःक्षयहेतुत्वात्कालाय । कं सुखं लाति स्वी
करोतीति कलं विविधं जगत्क्रियते येनेति विकरणं कलं च तद्विकरणं चेति कलविकरणं
तस्मै । रक्षसां बलं विक्षीयते हिंस्यते येन तद्बलविकरणं तस्मै । *सर्वाणि भूतानि
दमयति शिक्षयतीति सर्वभूतदमनं तस्मै । मन्यते सर्वं जानातीति मनं सर्वज्ञमुत्कृष्टं
मनमुन्मनं सर्वज्ञतमं मनं च तदुन्मनं च [ मनोन्मनं ] तस्मै ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि भाष्येऽ-
ष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥
अथैकोनविंशोऽनुवाकः ।
दक्षिणवक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह —
अघो॒रेभ्योऽथ॒ घोरे॑भ्यो घो॒रघो॑र॒तरे॑भ्यः ।

• अत्र बलाय बलप्रमथनायेति पदद्वयं त्रुटितम् । तद्व्याख्यानं च “ बलायं सकलशक्तिप्रभे-
  दत्वात्तद्रूपाय । बलप्रमथनाय स्वेच्छया सकलशक्त्युपसंहारकाय । ” इत्यादि स्यात् ।

[ अनु० २०-२१ ] साभाष्ये दशमप्रपाठकः । ८४१
सर्वे॑भ्यः सर्व॒ शर्वे॑भ्यो॒ नम॑स्ते अस्तु रुद्ररू॒पेभ्यः॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-
¹कोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥
अघोरनामको दक्षिणवक्त्ररूपो [ यो ] देवस्तस्य विग्रहा अघोराः सात्त्विकत्वेन
शान्ताः सौम्याः । अन्ये तु घोरा राजसत्वेनोम्राः । अपरे तु तामसत्वेन घोरादपि
[घोरा] घोरतराः । हे ✱सर्व परमेश्वर ते त्वदीयेभ्यः पूर्वोक्तेभ्यस्त्रिविधेभ्यः स(श)र्वेभ्यो
[लयकाले शृणन्ति हिंसन्ति तेभ्यो] रुद्ररूपेभ्यः सर्वतः (सर्वेभ्यः) सर्वेषु देशेषु
सर्वेषु च कालेषु नमोऽस्तु ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्य एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥

अथ विंशोऽनुवाकः ।
प्राग्वक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह—
तत्पुरु॑षाय वि॒द्महे॑ महादे॒वाय॑ धीमहि ।
तन्नो॑ रुद्रः प्र॒चोदया॑त्, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
विंशो²ऽनुवाकः ॥ २० ॥
प्राग्वक्त्रदेवस्तत्पुरुषनामकः । द्वितीयार्थे चतुर्थी । तत्पुरुषं देवं विद्महे गुरुशास्त्रमु-
खाज्जानीमः । ज्ञात्वा च महादेवाय तं महादेवं धीमहि ध्यायामि(म) । त [त्त]स्मा-
त्कारणाद्रुद्रदेवो नोऽस्मान्प्रचोदयात्, ध्यानज्ञानार्थं प्रचोदयतु ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥

अथैकविंशोऽनुवाकः ।
ऊर्ध्ववक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह—
ईशा॑नः सर्व॑विद्या॒नामीश्वरः॑ सर्व॑भूतानां॒ ब्रह्माऽधि॑पति॒र्ब्र-

• तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति श्रुत्या सर्वान्तर्यामित्वेन परमेश्वरस्य युक्तमेव सर्वरूपत्वम् ।
  १ ख. ३६ । २ ख. ३७ ।
  १०५

८४२ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० २२ ]
ह्मणोऽधि॑प॒तिर्ब्रह्मा॒ शिवो॑ मे' अस्तु सदाशि॒वोम्, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-१
कविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥
योऽयमूर्ध्ववक्त्रो देवः सोऽयं सर्वविद्यानामीशानो नियामकः । तथा सर्वभूता-
नामखिलप्राणिनामीश्वरो नियामकः । ब्रह्माधिपतिर्वेदस्याधिकत्वेन पालकः । तथा
ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्याधिपतिः तादृशो यो ब्रह्मा प्रवृद्धः परमात्मा सोऽयं मे ममा-
नुग्रहाय शिवः शान्तोऽस्तु । सदाशिवोम्, स एव सदाशिव ओमहं भवामि ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेय-
युक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्य एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥

अथ द्वाविंशोऽनुवाकः ।
पुनरपि तद्देवताकं मन्त्रान्तरमाह—
नमो हिरण्यबाहवे हिरण्यवर्णाय हिरण्यरूपाय हिरण्यपतयेऽ-
म्बिकापतय उमापतये पशुपत॑ये॒ नमो नमः, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥
नमः शिवाय । कथंभूताय पशूनामाब्रह्मस्तम्बपर्यन्तानां पतिर्नायकः पशुपतिस्तस्मै ।
“ब्रह्माद्याः स्तम्बपर्यन्ताः पशवः परिकीर्तिताः ।
तेषां हि नायको यस्माच्छिवः पशुपतिः स्मृतः ”॥
[ इत्युक्तत्वात् ] उमायाः पतिरुमापतिस्तस्मै । उमाशब्दः कविभिर्व्याख्यातः—“उ
मेति मात्रा तपसे निषिद्धा पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम ” इति । अम्बिकायाः पार्वत्याः
पतिरम्बिकापतिस्तस्मै । हिरण्योपलक्षितनवनिधिपालकत्वाद्धिरण्‍यपतिस्तस्मै । हिरण्य-
रूपाय तेजोमयाय । हिरण्यवदनवाप्या दुर्लभा वर्णा वेदाक्षराणि यस्मादुत्पद्यन्ते स
हिरण्यवर्णः । यथा दरिद्राणां हिरण्यं दुर्लभं तद्वत्प्राणिनां गुरुकुले स्थित्वा वेदाक्षराणां
दुर्लभत्वमिति भावः । हिरण्यबाहवे कनकायमानबाहुपलक्षितसर्वावयवाय नमः+ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥

• नमःशब्दद्वयं प्रत्येकं संबन्धद्योतनार्थमिति युक्तं पठितुम् ।
  १ घ. ३८ । २ घ. ३ ।

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit page in Markdown with Vedic svara accents:

[ अनु० २३-२४ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८४३
अथ त्रयोविंशोऽनुवाकः ।
पूर्वोक्तप्रकारेणोपासीनस्य पुरुषस्योपासननमस्कारार्थमेकामृचमाह—
ऋ॒तꣳ स॒त्यं परं॒ ब्रह्म॒ पुरु॑षं कृष्णपि॒ङ्गल॑म् ।
ऊ॒र्ध्वरे॑तं विरू॒पाक्षं वि॒श्वरू॑पाय॒ वै॒ नमो॒ नमः॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप- १
निषदि त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥ २३ ॥
यदेतत्परं ब्रह्म तत्सत्यमबाध्यम् । सत्यत्वं च द्विविधं व्यावहारिकं पारमार्थिकं
च । हिरण्यगर्भरूपं व्यावहारिकं सत्यं तन्निराकरणेन पारमार्थिकं सत्यं प्रतिपादयि-
तुमृतं सत्यमिति विशेष्यते । अत्यन्त सत्यमित्यर्थः । तादृशं ब्रह्म भक्तानुग्रहायोमा-
महेश्वरात्मक

८४४ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [अनु० २५-२६ ]
प्रकृतिमपोह्य चिदात्मकः पुरुषो यो विद्यते स एव भक्तानुग्रहाय रुद्रमूर्तिरूपेणावभा-
सते, तस्माद्य ( द्व ) [ स्तु ] तः सन्महः “ सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ” इति
श्रुतिप्रतिपाद्यमबाध्यं रूपं तेजः । तादृशाय रुद्राय पुनः पुनर्नमत्कारोऽस्तु । यज्जडं
विश्वमस्ति यच्च भूतं चेतनं प्राणिजातमस्तीति चेतनाचेतनरूपेण विचित्रं यद्भवन्
जगत्, तत्रापि यज्जगज्जातं पूर्वमेवोत्पन्नं यच्चेदानीं जायमानं स सर्वोऽपि प्रपञ्च एष
रुद्रो हि । तद्व्यतिरेकेण वास्तवस्य जगतो निरूपयितुमशक्यत्वात् । तादृशाय सर्वात्म-
काय रुद्राय नमस्कारोऽस्तु ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययु-
क्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये चतुर्विंशोऽनुवाकः ॥ २४ ॥

अथ पञ्चविंशोऽनुवाकः ।

क॒द्रु॒द्राय॒ प्रचे॑तसे मी॒हुष्ट॑माय॒ तव्य॑से ।
वोचे॑म॒ शंत॑म५ हृ॒दे ॥
स॒र्वो ह्ये॑ष रु॒द्रस्तस्मै॑ रु॒द्राय॒ नमो॑ अस्तु, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
पञ्चविंशोऽनुवाकः ॥ २५ ॥
कद्रुद्रायेति । “ कत्थ प्रशंसायाम् ” इति धातोरुत्पन्नः कच्छब्दः प्रशंसामाह ।
ततः कद्रुद्रः प्रशस्तो रुद्रस्तस्मै । प्रचेतसे प्रकृष्टज्ञानयुक्ताय । [मीहुष्टमाय] “ मिह
सेचने ” इति धातुः । अभीष्टानां कामानामतिशयेन सेचकाय । स्तोतुः कामप्रदाये-
त्यर्थः । तव्यसे, अत्राऽऽदौ सकारस्य च्छान्दसो लोपः । स्तव्याय स्तोतुं योग्याये-
त्यर्थः । हृदे हृदयवर्तिनेन तद्रूपाय, शंतममतिशयेन सुखकरं स्तुतिरूपं वाक्यं वोचेम
कथयेम । सर्वो हीति पूर्ववत् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये पञ्चविंशोऽनुवाकः ॥ २५ ॥

अथ षड्विंशोऽनुवाकः ।

अथाग्निहोत्रकर्माणि होमसाधनद्रव्यस्य कारणभूतं वृक्षविशेषं विधत्ते—
यस्य॒ वैक॑ङ्क॒त्य॒ग्नि॒हो॒त्रह॑वणी भव॑ति॒ प्रत्ये॑-
१४ : ४२ ।

यास्याऽऽहु॑तयस्तिष्ठ॒न्त्यथो॒ प्रति॑ष्ठित्यै, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
षड्विंशोऽनुवाकः ॥ २६ ॥
अग्निहोत्रे हविर्हूयते यया दर्व्या सेयमग्निहोत्रहवणी, सा च वैकङ्कती विकङ्क-
ताख्येन वृक्षेण निष्पादिता यस्याग्निहोत्रिणो भवत्यस्याग्निहोत्रिण आहुतयस्तयाऽग्नि-
होत्रहवण्या प्रक्षिप्ताः सत्यः प्रतितिष्ठन्त्येव फलप्रदा भवन्त्येव । अथो अपि च
प्रतिष्ठित्त्यै, अनुष्ठातुश्चित्तशुद्धिद्वारा तत्त्वज्ञानप्रतिष्ठार्थं संपद्यन्ते । मुमुक्षोश्चित्तशुद्धिद्वारा
वेदोक्तानां कृत्स्नकर्मणां मोक्षसाधनत्वं द्योतयितुमपलक्षणत्वेन कर्माङ्गभूतो विकङ्कतवृक्षो
विहितः ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये षड्विंशोऽनुवाकः ॥ २६ ॥

अथ सप्तविंशोऽनुवाकः ।
चित्तशुद्धिहेतूनां कर्मणां संग्रहेणोपयोगमस्मिन्मोक्षप्रकरणे सूचयित्वा प्रतिबन्धनिवा-
रकान्रक्षोघ्नन्मन्त्राञ्जप्यत्वेनाभिधत्ते —
कृ॒णुष्व पाज॒ इति॒ पञ्च॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
सप्तविंशोऽनुवाकः ॥ २७^२ ॥
यस्य वैकङ्कत्यग्निहोत्रहवणीत्यनुवाकान्ते कृणुष्व पाज इति पञ्चेति प्रतीकत्वेन
पठिताः संहितायां प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके पठिताः पञ्चर्चो [ जपितव्या इति शेषः ।
ताश्च ] व्याख्यास्यामः । कृणुष्व पाज इति पञ्चानुष्टुप्छन्दस्का वामदेवदृष्टा अग्निदेव-
ताकाः । अस्मिन्नृक्पञ्चके भगवानग्निरभिस्तूयते ।
कृ॒णुष्व पाजः॒ प्रसि॑तिं॒ न पृ॒थ्वीं या॒हि राजे॒वाम॑वा॒ँ इभे॑न ।
तृ॒ष्वीमनु॒ प्रसि॑तिं द्रूणा॒नोऽस्ता॑ऽसि॒ विध्य॑ रक्षस॒स्तपि॑ष्ठैः ॥
कृणुष्वेति । हेऽग्नेऽस्मदीयकामक्रोधादिशत्रुसंहाराथं पाजो बलमस्मभ्यं कृणुष्व कुरुष्व
तत्र दृष्टान्तः । पृथ्वीं विस्तीर्णां प्रसि॑तिं न प्रसितिमिव जालमिव । नकार उपमार्थः । सीयन्ते
बध्यन्ते पक्षिणो यया प्रकर्षेण सा प्रसितिर्जालम् । “ षिव्बन्धने ” इति धातुः । यथा
पक्षिभक्षका निषादास्तद्बन्धनार्थं जालं विस्तीर्णं प्रसारयन्ति तथा भो भगवन्नग्ने बलं
१ घ. ५३ । २ व. ५४ ।

[अनु० १७]

प्रसारयेत्यर्थः । ततो राजेव नृप इवामवान्सहायवान्सन्निभेन गजेन तदुपलक्षितचतुरङ्ग-
बलेन शत्रून्प्रति याहि गच्छ । अमन्ति भजन्ति स्वामिनमित्यमाः सेवकाः, तद्वानम-
वान् । यथा राजा चतुरङ्गबलसहितः सन्शत्रून्संहर्तुं गच्छति तथा त्वमपि भो भगव-
न्नग्नेऽस्मदीय शत्रून्संहर्तुं गच्छेत्यर्थः । त्वं कथंभूतः । तृष्वीं प्रसितिमनु द्रूगानः । अत्र
विभक्तिव्यत्ययः । तृष्व्या शीघ्रं संहारसाधनया प्रसित्या शत्रूननु पलायनकाले पश्चा-
द्रूगाणो हिंसयन् । “ द्रु हिंसायाम् ” इति धातुः । अस्ता । “ असु क्षेपे ” इति
धातुः । बाणानां प्रक्षेपकोऽसि । यस्मादेवं तस्माद्रक्षसो दैतेयांस्तपिष्ठैरतिसंतापहेतुभि-
रायधैर्विध्य ताडय । अस्मिन्मन्त्रे बाह्याभ्यन्तरशत्रुनिवृत्तिरग्निप्रार्थनायाः फलम् ।
तव॑ भ्रमास॑ आशु॒या प॑त॒न्त्यनु॑स्पृश धृष॒ता शोशु॑चानः ।
तपूँष्यग्ने जु॒ह्वां पत॒ङ्गा न संदि॑तो॒ विसृ॑ज॒ विष्व॑गुल्काः ॥
तवेति । भो भगवन्नग्ने भ्रमासः सर्वत्र प्राणिनः पीडयितुं भ्रमणशीला आशुयाऽहोरा-
त्रयोः शीघ्रं यान्तीतस्ततः संचरन्तीत्याशुया । जसो लोपश्चान्दसः । एवंविधा ये पिशाचाः
पतन्ति । “ पत्लृ गतौ ” । इतस्ततो गच्छन्ति । तानपतङ्गानपतनशीलानिपिशाचांस्तपूंषि
प्रपञ्चतपनशीलानि रक्षांसि च धृषता प्रगल्भेन । “ जिधृषा प्रागल्भ्ये ” इति धातुः ।
तव तेजसेति शेषः । अनुस्पृश दहेत्यर्थः । त्वं कथंभूतः । शोशुचानोऽन्तर्बहि शत्रून्-
तिदुःखयन् । यद्वा शोशुचानो देदीप्यमानः । “शुच दीप्तौ” इति धातुः । पुनः कथं-
भूतः । जुह्वा स्रुचा हूयमानघृतपुरोडाशादिरूपहविष्या(ष्मा)निति शेषः । पुनः कथंभूतः।
“दो अवखण्डने” । राक्षसैः सम्यङ् न दितः खण्डितोऽसंदितः । एवंविधस्त्वं शत्रूणां
बाह्यानामान्तराणां च विष्वगुपर्यधस्तिर्यक्सर्वत उल्का अलातज्वाला विसृज प्रसार-
येत्यर्थः ।
प्रति॒ स्पशो॒ विसृ॑ज॒ तूर्ण॑तमो भवा॑ पा॒युर्वि॒शो अ॒स्या अद॑ब्धः ।
यो नो॑ दू॒रे अ॒घशं॑सो॒ यो अन्त्यग्ने॒ मा कि॑ष्टे॒ व्यथि॒राद॑धर्षीत् ॥
.प्रतीति । भो भगवन्नग्ने तूर्णितमोऽतिक्षिप्रतमस्त्वं स्पशः । “स्पश बाधने” शकारान्तो
द्वितीयाबहुवचनम् । बाधकाञ्छत्रून्प्रति विसृज पाशैर्बद्ध्वा नयेत्यर्थः । किंचास्या अस्मदी-
याया विशः पुत्रादिप्रजायाः पायुः पाति रक्षतीति पायू रक्षको भव । किंच नोऽस्माकं
दूरेऽन्त्यन्तिके च योऽघशंसोऽघं पापं शंसतीच्छतीत्यघशंसः । “ शासि ” इच्छायाम् ।
तमपि पराकुर्विति शेषः । अहमप्यदब्धः शत्रुभिरनुपहिंसितो भवामि । “दम्भु हिंसा-
याम्” । किं च किः कोऽपि च्छान्दसोऽयं प्रयोगः । व्यथिर्व्यथको राक्षसस्ते तव पुर-
स्तान्माऽऽदधर्षीन्माऽऽधृष्टो भूदित्यर्थः । अभिदर्शनस्य राक्षसपिशाचादिपलायनहेतु-
त्वात् । तथा च नीतिशास्त्रम् —

[ अनु० २८ ] साभाष्यो दशमप्रपाठकः । २४७

“दिवा सूर्यप्रतापेन रात्रौ वह्निप्रतापतः ।
पिशाचराक्षसादीनां दूरतस्तु पलायनम् ॥
तस्माद्रात्रौ मनुष्याणां वने मार्गे गृहेऽपि वा ।
वह्निसेवनमाहात्म्यात्पिशाचादिपलायनम्” ॥ इति ।
उद॑ग्ने तिष्ठ॒ प्रत्यात॑नुष्व॒ न्य॑मित्राꣳ॑५ ओषतात्तिग्महेते ।
यो नो॒ अरा॑तिꣳ समिधान चक्रे नीचा तं धक्ष्यतसं न शुष्क॑म् ॥
उदिति । भो भगवन्नग्नेऽस्माननुग्रहीतुमुत्तिष्ठ । अस्मान्प्रति दयामातनुष्व । अमि-
त्रान्कामादीन्नितरामोषताद्भस्मी कुरु । “उष दाहे” । किं च भोस्तिग्महेते भोस्तीक्ष्णायुध
नोऽस्माकमुपरि यः कश्चिदरातित्वं चक्रे कृतवांस्तमस्मद्द्रोहिणं शुष्कमतसं न कक्षवृक्षा-
दिमिव धक्षि दग्धं कुरु

८४८ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० २९ ]
गा॒य॒त्री जग॑त्यु॒र्वी पृ॑थ्वी ब॑हु॒ला विश्वा॑ भू॒ता क॑त॒-
मा काया सा स॒त्येत्य॒मृतेति॑ वसिष्ठः, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्य-
¹ष्टाविंशोऽनुवाकः ॥ २८ ॥
अदितिशब्दोऽखण्डितेति व्युत्पत्त्या भूमिमाचष्टे । अत एव निघण्टुकारेण पृथिवी-
नामसु पठितः । देवादयः पञ्च जातिविशेषा अदितिरूपाः । एते तु सर्वप्राणिदेहानामुप-
लक्षकाः । अतस्तेषां सर्वभूतानां देहोपादानत्वादियमदितिर्माता जननी । मेदिनी
मधुकैटभमेदसा जाता । अथवा मेदस्विनी कठिनेत्यर्थः । *महती गुणाधिका धैर्य-
युक्ता वा । तच्च सर्वप्राणिकृतोपद्रवसहिष्णुत्वेनावगन्तव्यम् । मही पूज्या । सावित्री
सवितुः प्रेरकस्यान्तर्यामिणः संबन्धिनी । गायत्री गायकान्स्वोपासकांस्त्रायते रक्षती-
त्यर्थः । जगती जगदाश्रयभूता । उर्व्यनेकस्याढ्या । पृथ्‍वी, अनेकविस्तारवती ।
बहुला निबिडावयवा । विश्वा सर्वात्मिका । [भूता] प्राणिदेहोत्पत्तेः पूर्वमेव विद्य-
माना । कतमाऽतिशयेन सुखरूपा । काया सर्वप्राणिदेहरूपेण परिणता । सा प्रसिद्धा।
सत्या व्यवहारदशायां बाधरहिता । इत्येवं वसिष्ठो महामुनिराह । तथैवामृता मर-
णरहिता चतुर्युगपर्यावर्तनेऽप्यवस्थितेत्येवमप्यर्थं वसिष्ठ एवाऽऽह । अतोऽस्य मन्त्रस्य
वसिष्ठ ऋषिरित्यर्थः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्येऽष्टाविंशोऽनुवाकः ॥ २८ ॥

अथैकोनत्रिंशोऽनुवाकः ।
वृष्ट्यभावकृतोपद्रवपरिहारेणोपकारिणमब्ददेवताकं मन्त्रमाह --
आपो॒ वा इ॒दꣳ सर्वं॒ विश्वा॑ भू॒तान्यापः॑ प्रा॒णा वा आपः॑
प॒शव॒ आपोऽन्न॒मापोऽमृ॑त॒मापः॑ स॒म्राडापो॑ वि॒राडापः॑
स्व॒राडाप॒श्छन्दा॒ꣳस्यापो॒ ज्योती॒ꣳष्यापो॒ यजू॒ꣳष्यापः॑
स॒त्यमापः॒ सर्वा॑ दे॒वता॒ आपो॒ भूर्भुव॒स्सुव॒राप॒ ओम्, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-
²कोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥ २९ ॥

• महतेत्यस्य व्याख्यानमेतत् ।
  १ व. ४५ । २ व. ४६ ।

[ अनु० १० ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८४९
यदिदं जगदस्ति तत्सर्वमापो वै जलमेव । कथमिति प्रपञ्च्यते । विश्वा भूता॑नि
सर्वाणि शरीराण्यापो जलम् । रेतोरूपेण तदुत्पादकत्वात् । प्राणा वै शरीरवर्तिवा-
यवोऽप्यापः । उदकेन प्राणानामाप्यायनात् । अत एव च्छन्दोगा आमनन्ति—
“ आपोमयः प्राणो न पिबतो विच्छेत्स्यते ” इति । पशवो गवाद्योऽप्यापः । क्षीर-
रूपेण तत्र परिणतत्त्वात् । अन्नं व्रीहियवादिकमापः । जलस्यान्नहेतुत्वं प्रसिद्धम् ।
अमृतमापः । सम्यग्राजत इति सूत्रात्मा हिरण्यगर्भः सम्राट् । विस्पष्टं राजत इति
ब्रह्माण्डदेहः पुरुषो विराट् । इन्द्रियादिनिरपेक्षयेण स्वयमेव राजत इत्यव्याकृताभिमानी-
श्वरः स्वराट् । छदांसि गायत्र्यादीनि । ज्योतींष्यादित्यादीनि । यजूंष्यनियताक्षरा
मन्त्राः । सत्यं यथार्थकथनम् । सर्वा देवता इन्द्रादयः । भूर्भुवः सुवस्त्रयो लोकाः ।
सम्राडादिलोकत्रयान्तार्थरूपेणाऽऽपः स्तूयन्ते । एताश्चाऽऽपो मूलकारणपरमात्मरूपेण
प्रणवप्रतिपाद्या इति वक्तुमोंकारः पठितः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्य एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥ २९ ॥

अथ त्रिंशोऽनुवाकः ।
माध्याह्निकसंध्यानुष्ठानेऽभिमन्त्रितजलपानार्थं मन्त्रमाह —
आप॑: पुनन्तु पृथि॒वीं पृ॑थि॒वी पू॒ता पु॑नातु॒ माम् ।
पुन॑न्तु॒ ब्रह्म॑ण॒स्पति॒र्ब्रह्म॑ पू॒ता पु॑नातु॒ माम् ॥
यदुच्छि॑ष्ट॒मभो॑ज्यं॒ यद्वा॑ दु॒श्चरि॑तं॒ मम॑ ।
सर्वं॑ पुनन्तु॒ मामापो॑ऽस॒तां च॑ प्रति॒ग्रह॒९॒ स्वाहा॑, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके १ नारायणोपनिषदि
त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥
या आपस्ताः पृथिवीं पुनन्तु प्रक्षालनेन शोधयन्तु । सा च पृथिवी पूता शुद्धा
सती मामनुष्ठातारं पुनातु शोधयतु । तथा ब्रह्मणो वेदस्य पतिः पालकमाचार्यमेता
आपः पुनन्तु । तेनाऽऽचार्येणोपदिष्टं ब्रह्म [वेद] स्वरूपं पूता स्वयं पूतं सन्मां पुनातु ।
अन्यभुक्तावशिष्टरूपमुच्छिष्टं यदस्ति तदभोज्यं भोक्तुमयोग्यं तादृशं कदाचिन्मया
भुक्तम् । यद्वा दुश्चरितमन्यदपि प्रतिषिद्धाचरणरूपं मम किंचित्संपन्नं तत्सर्वं परि-
१४. ४७ ।
१०७

८५० परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० ३१ ]
हस्त्येति शेषः । ततो मामापः पुनन्तु । तथाऽसतां शूद्रादीनां प्रतिग्रहं च मया कृतं
पुनन्तु । तदर्थमिदमभिमन्त्रितमुदकं स्वाहा मदीयवक्त्राग्नौ सुहुतमस्तु ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥

अथैकत्रिंशोऽनुवाकः ।
सायंसंध्याकाले जलपानार्थं मन्त्रमाह—
अ॒ग्निश्च॑ मा म॒न्युश्च॑ मन्यु॒पत॑यश्च मन्यु॒कृते॑भ्यः॑ ।
पापेभ्यो॑ रक्षन्ताम् । यदह्ना॒ पाप॑मका॒र्षम् । मन॑सा
वा॒चा हस्ता॑भ्याम् । प॒द्भ्यामु॒दरे॑ण॒ शिश्ना॑ । अह॒स्त-
दव॑लुम्पतु । यत्किंच॑ दु॒रितं मयि॑ । इ॒दम॒हं माम-
मृतयो॑नौ । सत्ये ज्योति॑षि जुहो॑मि स्वाहा, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिष-
द्येकत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३१ ॥
योऽयमग्निरस्ति यश्च मन्युः क्रोधाभिमानी देवो ये च मन्युपतयः क्रोध

very methodically!

Let's read the image from top to bottom, line by line:

[ अनु० ३२-३३ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८५१
Wait, is it [ अनु० ३२-३३ ]?
In the image: [ अनु० ३२-३३ ]
Wait, look at the numerals:
३२-३३
Yes! [ अनु० ३२-३३ ]
सभाष्यो दशमप्रपाठकः ।
Page number: ८५१

अथ द्वात्रिंशोऽनुवाकः ।
Underneath, a short separator line (often represented or not, usually just text).

प्रातःसंध्याकाले जलपानार्थं मन्त्रमाह—

सूर्यश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्यु॒कृते॑भ्यः ।
Wait, is there any accent on सूर्यश्च? No, that's just repha.
Any on मन्युश्च? No.
Any on मन्युपतयश्च? No.
On मन्यु॒कृते॑भ्यः ।:
Under कृ: कृ॒
Above ते: ते॑
So: मन्यु॒कृते॑भ्यः ।

`पापे॒भ्यो

दीयतैत्तिरी:
There is a candrabindu-like or anusvara-like mark above य: दीयँत्तिरीयारण्यक! The तै seems omitted or replaced by ँ!
Wait! It literally reads: दीयँत्तिरीयारण्यक or दीयतैत्तिरीयारण्यक?
Look closely:
दीय then ँ above, then त्तिरीयारण्यक! The तै is missing, only ँ over the space/letter!
Wait, let's keep दीयँत्तिरीयारण्यक or दीयतैत्तिरीयारण्यक? Usually OCR/transcription should capture the printed text faithfully, let's note दीयँत्तिरीयारण्यक (or दीयतैत्तिरीयारण्यक). Let's look closely: it's दीयतैँत्तिरी or दीयँत्तिरी. It looks like दीयँत्तिरीयारण्यक.
And look at याज्ञिक्यामुपनिषदि in line 26:
याज्ञिक्यामुप.निषदि - there is a dot between प and नि!
Line 26: याज्ञिक्यामुप.निषदि भाष्ये चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३४ ॥

Line 27:
=====

Line 28:

[ अनु० ३५ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८५३

अथ पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ।

गायत्र्या आवाहनमन्त्रमाह-
ओजो॑ऽसि॒ सहो॑ऽसि॒ बल॑मसि॒ भ्राजो॑ऽसि दे॒वानां॒
धाम॒नामा॑ऽसि॒ विश्व॑मसि वि॒श्वायुः सर्व॑मसि सर्वा॑-
यु॒रभि॒भूरों गाय॒त्रीमावा॑हयामि सावित्रीमावा॑ह-
यामि॒ सर॑स्वतीमावा॑हयामि॒ छन्द॑र्षीनावा॑हयामि
श्रिय॒मावा॑हयामि गायत्रिया गाय॒त्री छन्दो॑
वि॒श्वामित्र॒ ऋषिः॑ सवि॒ता दे॒वता॒ऽग्निर्मुखं॑ ब्रह्मा॒
शिरो॒ विष्णु॑र्हृद॑य॒ꣳरुद्रः॑ शिखा पृ॑थि॒वी योनिः॑ प्राणा-
पानव्यानोदानसमाना सप्राणा श्वेतवर्णा सांख्या-
यनसगोत्रा गायत्री चतुर्विꣳशत्यक्षरा त्रिपदा॑
षट्कुक्षिः पञ्चशीर्षोपनयने वि॑नि॒योगः॑,--इति।

हे गायत्रि त्वमोजोऽसि बलहेतुभूताष्टमधातुरूपाऽसि । सहोऽसि शत्रूनभिभवितुं
शक्तिरसि । बलमसि शरीरगतव्यवहारसामर्थ्यरूपार्डास । भ्राजोऽसि दीप्तिरू-
पाऽसि । देवानामग्नीन्द्रादीनां धाम तेजो यदस्ति तन्नामाऽसि तदेव त्वन्नामेत्यर्थः ।
देवानां[धा] मासीत्यर्थः । विश्वं सर्वजगद्रूपं त्वमेवाऽसि । विश्वायुः संपूर्णायुःस्वरूपाऽसि।
उक्तस्यैव व्याख्यानं सर्वमसि सर्वायुरिति । अभिभूः सर्वस्य पापस्य तिरस्कारहेतुः ।
ॐ प्रणवप्रतिपाद्यपरमात्माऽसि । तादृशीं गायत्रीं मदीये मनस्येवाऽऽवाहयामि ।
※ अन्यत्स्पष्टम् ।

* सावित्रीमावाहयामीत्यवशिष्टग्रन्थाथों दत्तात्रेयदिगम्बरातुचरविरचितनारायणोपनिषत्प्रकाशा-
त्संगृह्यते--“सावित्रीं सवितुर्ब्रह्म साक्षात्कारयितुर्ज्ञानप्रकाशकस्य परमात्मन इमामावाहयामि सरस्वतीं
ब्रह्मजलधारणप्रक्षोतनाभ्यां वेदाः सरांसि तन्मयत्वात्तद्वतीं सरस्वतीं चतुर्विंशत्यक्षरमन्त्ररूपामावाहयामि ।
तदङ्गानि च्छन्दुषींगायत्र्याः सर्वमन्त्रमयत्वेन सर्वाणि च्छन्दांसि सर्वांश्चर्षीन्देवताश्च सर्वा आवाह-
यामि । श्रियं गायत्री सर्ववेदमयी तस्मात्सर्ववेदानां श्रियमावाहयामि । इत्येकगायत्र्यावाहनेनाऽऽत्मनि
सर्वमावाहयामीति संकल्पं कृत्वा तामावाह्य तच्छन्दादि स्मृत्वा ध्यानमाचरेत् । तत्र मन्त्रः--
गायत्रिया गायत्री छन्दो विश्वामित्र ऋषिः सविता देवताऽग्निर्मुखं ब्रह्मा शिरो विष्णुर्हृदयꣳ रुद्रः
शिखा पृथिवी योनिः प्राणापानव्यानोदानसमाना सप्राणा श्वेतवर्णा सांख्यायनसगोत्रा गायत्री चतु-
र्विꣳशत्यक्षरा त्रिपदा षट्कुक्षिः पञ्चशीर्षोपनयने विनियोगः । इति । गायत्र्या गायत्री छन्दः । विश्वा-
मित्र ऋषिमैन्त्रद्रष्टा । सविता सर्वे प्रसुवानः परमात्मा देवता तन्मन्त्रत्वात् । इति च्छन्दर्षिदेवतास्मर-
णम्। ध्यानम्--अग्निः प्रसिद्धो मुखं मुखस्थानीयो गायत्र्या इति संबध्यते । ब्रह्मा चतुर्मुखः शिरः शिर-
स्थानीयः प्रथमजत्वात् । विष्णुर्हृदयं सर्वस्य(त्र) सूक्ष्मत्वेन स्थितिरतः स्थितेः कर्ता विष्णु-
र्हृदयम् । रुद्रः शिखा यथा शिखा सर्वावयवातीता तथा रुद्रः प्रलयकरणादतः शिखास्थानीयः ।

८५४ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः- - [ अनु० ३५ ]
गायत्र्यावाहनादूर्ध्वं प्राणायामार्थं मन्त्रमाह—
ओं भूः । ओं भुवः । ओꣳ सुवः। ओं महः। ओं जनः ।
ओं तपः । ओꣳ सत्यम् । ओं तत्स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यं॒ भर्गो॑ दे॒वस्य॑
धीमहि । धियो॒ यो नः॑ प्रचो॒दया॑त् । ओमापो॒ ज्योती॒
रसो॒ऽमृतं॒ - ब्रह्म॑ भूर्भुवः॒ सुव॒रोम् , इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३५ ॥
भूरादि(दयः) सत्यान्त(न्ता) लोकप्रतिपादिकाः सप्त व्याहृतयः । तेषां च लोकानां
प्रणवप्रतिपाद्यब्रह्मस्वरूपत्वाविवक्षया प्रत्येकं प्रणवोच्चारणम् । तत्सवितुरित्यादिको गायत्री
मन्त्रः । तत्प्रतिपाद्यस्य ब्रह्मत्वविवक्षया तदादौ प्रणवोच्चारणम् । मन्त्रस्य चायमर्थः ।
सवितुः प्रेरकस्यान्तर्यामिणो देवस्य वरेण्यं वरणीयं श्रेष्ठं तद्भर्गस्तेजो धीमहि
ध्यायामः । यः सविता परमेश्वरो नोऽस्मदीया धियो बुद्धिवृत्तीः प्रचोदयात्प्रकर्षेण
तत्त्वबोधे प्रेरयति तस्य तेजो ध्यायाम इति पूर्वत्रान्वयः । आपो ज्योतिरित्यादि गायत्र्याः
शिरः, तस्याऽप्यन्तयोः प्रणवद्वयं पूर्ववदुच्चार्यते । या आपो नदीसमुद्रादिगताः सन्ति
यच्च ज्योतिरादित्यादिकमस्ति योऽपि रसो मधुराम्लादिः षड्विधोऽस्ति यदप्यमृतं
देवैः पीतमस्ति तत्सर्वमों प्रणवप्रतिपाद्यं ब्रह्म । भूर्भुवः सुवरों पूर्ववद्व्याख्येयम् ।
अस्य मन्त्रस्य प्राणायामाङ्गत्वममृतनादोपनिषदि श्रूयते—
“ सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह ।
त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ” इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३५ ॥
पृथिवी योनिर्यो॑निस्थानीया सर्वप्रसवहेतुत्वात् । प्राणापानव्या॑नोदानसमाना प्राणादयः पञ्च प्रवाहादि-
वायुरूपाः सन्त्यस्यां सा तथोक्ता । सप्राणा । सह प्राणैरिन्द्रियैर्दि(र्वा )ग्भिः सप्राणा । श्वेतवर्णा प्रथमं
शुद्धगुणप्रधानत्वात् । सांख्यायनसगोत्रा संख्यां गुणसंख्यानमाहुस्ते सांख्याः । सांख्यैरीयते गम्यते
प्राप्यते सर्वगुणनिरासात्स सांख्यायनः परमात्मा ब्रह्म सन्मात्रं सांख्यायनेन समानमेकं गोत्रं कुलमुद्-
वोऽस्याः सांख्यायनसगोत्रा, इति । देवतारूपत्वेन ध्यानमुक्त्वा मन्त्ररूपत्वेन विवक्षुः पुनर्ग़ायत्रीमुपा-
दत्ते—गायत्री मन्त्ररूपा चतुर्विंशत्यक्षरा चतुर्विंशतिरक्षराण्यस्याः सा तथोक्ता । तेन त्रिपदा त्रयः पादा
अस्याः सा त्रिपदा । षट्कुक्षिः षड्वेदाङ्गानि कुक्षयोऽस्याः सर्ववेदरूपायाः सा षट्कुक्षिः । पञ्चशीर्षा
चतुर्णां वेदानां चत्वार उपनिषद्भागा ज्ञानप्रतिपादिनः कर्मोपासन.काण्डयोरुपरि स्थिताश्चत्वारि शीर्षाणि
शिरांसि, तथैतिहासपुराणानि पञ्चमो वेदो ज्ञानप्रतिपादकत्वात्पञ्चमं शीर्षमस्याः सा पञ्चशीर्षा । इति
ध्यात्वाऽनेन मन्त्रेण बटोरुपनयन उपनीतकरणे विनियोग इत्येवं स्मृत्वा पठित्वा च गायत्रीमन्त्रं
जपेत् ” इति ॥
१ ब १२ ।

[ अनु० ३६ ] सभाष्ये दशमप्रपाठकेः । ८५
अथ षट्त्रिंशोऽनुवाकः ।
जपादूर्ध्वं गायत्रीविसर्जनमन्त्रमाह—
उ॒त्त॒मे शि॑खरे जा॒ते भू॒म्यां पर्व॑तमूर्ध॒नि ।
ब्रा॒ह्म॒णेभ्यो॒ऽभ्य॑नुज्ञा॒ता गच्छ॑ देवि य॒थासु॑खम्, इति ॥
भूम्यामवस्थितो यः पर्वतो मेरुनामकस्तस्य मूर्ध्न्युपरिभागे यदुत्तमं शिखरमस्ति*
तस्मिंस्तथाविधा गायत्री देवता तिष्ठति तस्मात्कारणाद्देवि ब्राह्मणेभ्यस्त्व[दुपासके-
भ्यस्त्व]दनुग्रहेण परितुष्टेभ्योऽनुज्ञानमभिव्याप्य यथासुखं स्वकीयं सुखमनतिक्रम्य
स्वस्थाने तस्मिन्नुत्तमे शिखरे गच्छ ।
स्तु॒तो मया वरदा वेदमा॒ता प्र॒चोद॑यन्ती पव॑ने द्वि॒जाता ।
आयुः॑ पृथि॒व्यां द्रवि॑णं ब्र॑ह्मव॒र्चसं मह्यं॑ द॒त्त्वा प्र॒जातुं ब्रह्म॑लोकम्, इति॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
षट्त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३६ ॥
स्तुत इति । पूर्वस्मिन्मन्त्रेऽपरोक्षतयोक्तोऽर्थोऽस्मिन्मन्त्रे परोक्षतया स्पष्टः क्रियते ।
अत्रेदं वैदिकं रहस्यम् । ब्रह्मलोक आदित्यमण्डलं चोभयमपि गायत्र्या अवस्थानं विक-
ल्पेनान्यतरादिति केचिदाचक्षते । पु(अ)त एवास्माभिः पूर्वस्मिन्मन्त्रेणानु(न्त्रेऽनु)क्तमप्या-
दित्यमण्डलं गायत्रीनिवासत्वेन मत्वाऽ+ध्याहृत्य व्याख्यातम् । एतस्मिंस्तु मन्त्रेः(न्त्रे)
[श्रुतिः] स्वयमेव भगवत्या गायत्र्या वसत्तित्वेन ब्रह्मलोकं ब्रवीति । तथाचेत्थं व्याख्या
तत्र भवति । भगवती गायत्री ब्रह्मलोकं ब्रह्मणो भारतीपतेर्लोकं प्रयात्विति वाक्यप-
रिशेषः । कीदृशं ब्रह्मलोकम् । अतलादिभ्योऽधस्तनेभ्यो भूरादिभ्य ऊर्ध्वतनेभ्यः
समस्तेभ्यो लोकेभ्यः प्रकृष्टत्वेन जातः परमात्मनः सकाशादुत्पन्न इति प्रजातस्तम् ।
प्रजातमिति वक्तव्ये प्रजातुमिति प्रयोगश्छान्दसः । किं कृत्वा, दत्त्वा । किम् ,
आयुः, शताब्दात्मकमुपजीवनम् । पुनर्द्रविणं सुवर्णमणिमुक्तादि । पुनर्ब्रह्मवर्चसं
स्वाध्यायाध्ययनतदर्थविचारतदर्थानुष्ठानै(ष्ठाने)र्जनितं मुखतेजः । यद्दृष्ट्वा लोका आचक्षते
देदीप्यमानोऽयं साक्षाज्ज्वलन्निव पावक इति । कस्मै मह्यम् । कथंभूताय पृथिव्यां
विद्यमानाय । कथंभूता गायत्री । द्विजाता द्विजातिभिस्त्रैवर्णिकैरुपास्यमाना । यद्वा
द्वयोः सूर्यमण्डलब्रह्मलोकयोर्जाता प्रादुर्भूता । “जनी प्रादुर्भावे ” अस्मान्निष्ठाप्रत्ययः ।

• जातपदस्य फलितव्याख्यानमस्तीत्येतत् । + पूर्वत्र त्वेवं न दृश्यते । एतदनुरोधेन तत्तत्र
  यावदपेक्षितं करणीयम् ।
  १ ष. ५३ ।

८५६ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [अनु० ३७]
पुनः कथंभूता । प्रचोदयन्ती, अन्तर्यामिरूपेण प्राणिमात्रं प्रेरयित्री । पवने व्यत्ययेन
पवनः । अत्र लुप्तोपमोपादानम् । यथा प्राणवायुश्चतुर्विधं प्राणिजातं प्रेरयतीतस्ततो
गमनागमनादिकं कारयति तथेति । तथा वेदमाता चतुर्णां वेदानां जननी । वरान्स्वो-
पासकेभ्यो वाञ्छितार्थान्ददातीति वरदा । कथंभूता सती, मयोपासकेन स्तुतो बहुल-
ग्रहणाद्व्यत्ययेन स्तुता सतीत्यर्थः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये षट्त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३६ ॥

अथ सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ।
पूर्वोक्तोपासनास्वसमर्थस्याऽऽदित्यदेवताविषयं जप्यं मन्त्रमाह—
घृ॒णिः सूर्य॑ आ॒दि॒त्यो न प्रभा॑ वा॒त्यक्ष॑रम् । मधु॑
क्षरन्ति॒ तद्र॑सम् । स॒त्यं वै तद्र॑स॒मापो॒ ज्योती॒
रसो॒ऽमृतं॒ ब्रह्म॒ भूर्भुव॒ः सुव॒रोम् , इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३७ ॥
भगवानादित्यो वाति वैहायसेन मार्गेणाहर्दिवं गच्छति लोकानुपकर्तुम् ।
किंविधः । जगत्प्रसवहेतुत्वात्सूर्यः । दीप्तिमत्त्वाद्धृणिः । क्षरणराहित्येन नित्यत्वा-
दक्षरमक्षरः । केव, प्रभा न । नकार उपमार्थः । आदित्यसंबन्धिनी प्रभेव । आदि-
त्यस्योपमानान्तराभावात् । स्वप्रभा गोलकीभूता व्योममार्गेण गच्छति चेद्यथा प्रभा-
वान्(तथाऽ)यमित्यभूतार्थमुपमानम् । अपिच तद्रसं तस्मात्पूर्वोक्तादादित्याज्जन्यं रस-
मुदकं मधु मधुरं यथा तथा क्षरन्ति नद्यो वहन्ति । आदित्यलब्धवृष्ट्युदकमेव नद्यो
वहन्ति, अन्यथा भूमावुदकाभाव इति भावः । उत्तरार्धेनाऽऽदित्यब्रह्मणः सर्वात्मक-
त्वमुच्यते । तदादित्यलक्षणं ब्रह्म सत्यं यथार्थभाषणम् । रसं मधुरादिरसजातम् ।
आपः सिन्धुनादिगतमुदकम् । ज्योतिश्चन्द्राग्न्यादि । रसः पदार्थमात्रसारः ।
अमृतं सुधा । ब्रह्म त्रयीविद्या । भूर्भुवः सुवस्त्रयो लोकाः । ओमोङ्कारः । एतत्सर्व-
मादित्य एवेति मनसा विभावयेदिति भावः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३७ ॥
˙ १. ष. ५५ ।

[ अनु० ३८ ] सभाष्ये दशमप्रपाठकः । ८५७
अथाष्टात्रिंशोऽनुवाकः ।
अथ ज्ञानप्रतिबन्धकब्रह्महत्यादिपापनिवृत्तिहेतवस्त्रिसुपर्णनामका मन्त्रा उच्यन्ते ।
तत्र प्रथममन्त्रमाह—
ब्रह्म॑मेतु माम् । मधु॑मेतु माम् । ब्रह्म॑मेव मधु॑मेतु माम् ।
यास्ते॑ सोम प्रजा व॒त्सोऽभि सो अहम् । दु॒ष्ष्वप्न॒ह-
न्दुरु॑ष्षह । यास्ते॑ सोम प्रा॒णाग्स्ताञ्जु॑होमि, इति ।
ब्रह्म परं तत्त्वं मामेतु प्राप्नोतु । मधु परमानन्दमाधुर्योपेतं वस्तु मामेतु प्राप्नोतु
तदेव पुनः प्रार्थ्यते । मधुरं ब्रह्मैव मामेतु, न त्वन्यत्क्षुद्रदेवतादिकमिति भावः ।
हे सोमोमा ब्रह्मविद्या तया सह वर्तमान परमात्मंस्ते तव याः प्रजा देवमनुष्यादयः
सन्ति ता अभिलक्ष्य स तादृशस्त्वत्सेवको वत्सो बालक एतासां त्वदीयप्रजानां मध्ये
बालवदहं त्वदीयक़रुणायोग्यः । अतो हे दुष्ष्वप्नहन्संसाररूपस्य दुःस्वप्नस्य घातक
परमेश्वर दुरुष्षह दुःसहं भवं विनाशयेत्यर्थः । हे सोम परमात्मंस्ते त्वदीयाः [प्राण-
वृत्तयो याः सन्ति तान्वृत्तिप्राणांस्त्वयि जुहोमि प्रक्षिपामि । मदीयमनोवागादयः] प्राणा-
स्त्वया निर्मितत्वात्त्वदीया अतस्त्वय्येवोपसंहरामि । विषयेभ्य इन्द्रियाणि निरुध्य त्वदे-
कचित्तो भवामीत्यर्थः ।
उक्तस्य त्रिसुपर्णमन्त्रस्य माहात्म्यं ब्राह्मणरूपेण दर्शयति---
त्रिसु॑पर्णमयाचि॒तं ब्रा॑ह्म॒णाय॑ दद्यात् । ब्र॑ह्मह॒त्यां वा
ए॒ते घ्न॑न्ति । ये ब्रा॑ह्म॒णास्त्रिसु॑पर्णं पठ॑न्ति । ते सोमं॑
प्राप्नु॑वन्ति । आ स॒हस्रा॑त्प॒ङ्क्तिं पु॑नन्ति । ओम्, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीप-
निषद्यष्टात्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३८ ॥
विद्यान्तराणि नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयादिति शास्त्रमनुसृत्य शिष्येण याच्ञायां कृतायां
पश्चादुपदिशन्ति । इमं तु त्रिसुपर्णमन्त्रं शिष्ययाच्ञामन्तरेणैव ब्राह्मणायोपदिशेत् ।
तेनोपदेशेन ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्णं पठन्ति सर्वदा त्रिसुपर्णमन्त्रं जपन्त्येते पुरुषा
ब्रह्महत्यां विनाशयन्ति । ते सोमं* प्राप्नुवन्ति । ये तस्यां(ते यस्यां) पङ्क्ता-

• सोमयागफलम् ।
  १ व. ५३।
  १०८

८५८ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० ३९

वश्चन्ति तां पङ्क्तिं सहस्रपर्यन्तं पुनन्ति शुद्धां कुर्वन्ति । तस्मादों प्रणवप्रतिपाद्यः पर-
मात्मैव त्रिसुपर्णमन्त्रस्य देवतेत्यर्थः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययु-
क्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्येऽष्टात्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३८ ॥
अथैकोनचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
द्वितीयं त्रिसुपर्ण[मन्त्र]माह—
ब्रह्म॑ मे॒धया॑ । मधु॑ मे॒धया॑ । ब्रह्म॑मेव मधु॑ मे॒धया॑ । अ॒द्या नो॑
दे॒व स॑वितः प्र॒जाव॑त्सावीः सौभ॑गम् । परा॑ दु॒ष्वप्नि॑-
यँ॑ सुव । विश्वा॑नि देव सवितर्दुरि॒तानि॒ परा॑सुव । यद्भ॒द्रं
तन्म॒ आसु॑व । मधु॒ वाता॑ ऋताय॒ते मधु॑ क्षरन्ति॒ सिन्ध॑वः ।
माध्वी॑र्नः स॒न्त्वोष॑धीः । मधु॒ नक्त॑मु॒तोषसि॒ मधु॑म॒त्पार्थि॑वँ॑
रज॑: । मधु॒ द्यौर॑स्तु नः पि॒ता । मधु॑मान्नो॒ वन॒स्पति॒र्मधु॑माँ॑
अस्तु॒ सूर्य॑: । माध्वी॒र्गावो॑ भवन्तु नः, इति ।
यद्ब्रह्म सर्वजगत्कारणं सर्ववेदान्तवेद्यं तन्मेधया गुरूपदिष्टमहावाक्यतदर्थधार-
णशक्त्या लभ्यतामिति शेषः । मध्वित्यादि पूर्ववत् । हे सवितः प्रेरक देवाद्या-
स्मिन्दिने नोऽस्माकं विद्यार्थिनां प्रजावच्छिष्यप्रशिष्यादित्रयो(प्रजो)पेतं सौभग-
माचार्यरूपं भाग्यं सावीः प्रेरय यच्छेत्यर्थः । [ दुष्वप्नियं ] दुःस्वप्नियं दुःस्वप्न्यं दुष्ट-
स्वप्नसदृशं द्वैतप्रतिभासं परासुव निराकुरु । अपि च हे सवितः प्रेरक देव दुरितानि
ज्ञानप्रतिबन्धकानि पापानि विश्वाानि परासुव निराकुरु । भद्रं कल्याणमसंभावनावि-
परीतभावनारहितं तत्त्वज्ञानं यदस्ति तन्मे मह्यमुपासकायाऽऽसुव साकल्येन प्रयच्छ ।
[ ऋतायते, ऋतं परं ब्रह्म तदिच्छते मह्यं ] वाता वायवो मधु माधुर्योपलक्षितं सुखं
यथा भवति तथा वान्त्विति शेषः । प्रबले तु वायौ रोगोत्पत्त्या तत्त्वज्ञानविघ्नः
संपद्यतेऽतः स मा भूदिति वायोरानुकूल्यं प्रार्थ्यते । एवमुत्तरत्रापि तत्तदानुकूल्यं द्रष्ट-
व्यम् । सिन्धवो नद्यो मधु क्षरन्ति मधुरमारोग्यकरमुदकं संपादयन्त्वित्यर्थः । ओष-
धीर्व्रीहियवादयोऽपि नोऽस्माकं माध्वीर्मधुराः पथ्यरूपाः सन्तु । नक्तं रात्रावुतापि
चोषसि प्रभाते दिवसेऽपि विद्यार्थिनो मे मधु मधुरमनुकूलं सुखमस्तु । कालकृतो
विघ्नो मा भूदित्यर्थः । पार्थिवं रजः पृथिव्यामधःस्थितं शयनादिस्थानगतं रजोऽपि
मधुमन्माधुर्योपेतं कण्टकपाषाणादिरहित्येनानुकूलमस्तु । नोऽस्माकं पिता पितृसदृशी

[ अनु० ४० ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८५९
द्यौरपि मध्वस्तु । अतिवृष्ट्यादिप्रातिकूल्यरहिताऽस्तु । “ द्यौः पिता पृथिवी माता ”
इति मन्त्रान्तराद्दिवः पितृत्वम् । वनस्पतिरत्र ( पि ) चूतपनसादिर्नोऽस्मान्प्रति मधु-
मान्मधुरफलोपेतो जीवनहेतुरस्तु । सूर्योऽपि प्रभूतं संतापमकृत्वा मधुमान्माधुर्येणा-
नुकूलप्रकाशनेन युक्तोऽस्तु गावोऽपि नोऽस्मान्प्रति माध्वीर्जीवनहेतुमधुरक्षीरोपेता
भवन्तु ।
अस्य त्रिसुपर्णमन्त्रस्य महिमानं दर्शयति—
य इ॒मं त्रि॑सुप॒र्णमया॑चि॒तं ब्रा॑ह्म॒णाय॑ द॒द्यात् ।
भ्रू॒ण॒ह॒त्यां वा ए॒ते घ्न॑न्ति । ये ब्रा॑ह्म॒णास्त्रि॑सु-
प॒र्णं पठ॑न्ति । ते सोमं॑ प्राप्नु॑वन्ति । आ
स॒ह॒स्रात्प॒ङ्क्तिं पु॑नन्ति । ओम्, इति॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-
कोनचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ३९ ॥
ब्राह्मणगर्भस्य राजगर्भस्य वा हननं भ्रूणहत्या । अन्यत्पूर्ववत् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययु-
क्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्य एकोनचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ३९ ॥
═════
अथ चत्वारिंशोऽनुवाकः ।
तृतीयं त्रिसुपर्ण[ मन्त्र ]माह—
ब्रह्म॑ मेध॒वा । मधु॑ मेध॒वा । ब्रह्म॑मे॒व मधु॑ मेध॒वा ।
ब्रह्मा॑ दे॒वानां॑ पद॒वीः क॑वी॒नामृषि॒र्विप्रा॑णां महि॒षो
मृ॒गाणा॑म् । श्ये॒नो गृध्रा॑णा॒ꣳ॒ स्वधि॑ति॒र्वना॑ना॒ꣳ॒ सोम॑:
प॒वित्र॒मत्ये॑ति॒ रेभन्॑ । ह॒ꣳ॒सः शु॑चि॒षद्वसु॑रन्तरिक्ष॒सद्धो-
ता॑ वेदि॒षदति॑थिर्दुरोण॒सत् । नृ॒षद्व॑र॒सदृ॑त॒सद्व्यो॑मसद॒ब्जा
गो॒जा ऋ॑त॒जा अ॑द्रि॒जा ऋ॒तं बृ॒हत्, इति॑ ॥
मेधवा, मेधो यज्ञः सोऽस्यास्तीति * मेधवान् । यज्ञदानादिसाध्यविविदिषापूर्वकत्वा-

• मूले छान्दसेन डादेशेन तथा प्रयोग इत्याशयः ।
  । च. ५ ।