तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

योऽयमपां रसः सारभूतं रसमभिलक्ष्योदयंस्तन्सर्वे लोका उद्धताः । तस्मादेव रसा-
दुत्पद्यन्तेऽस्मिन्नेवावतिष्ठन्त इत्यर्थः । कीदृशं रसम्, सूर्ये आदित्यमण्डले वृष्टिजननाय
समाभृतं संपादितम्, अत एव शुक्लं निर्मलम् । अपां रसस्य त्रैलोक्यरूपस्योदकसा-
रस्य तदु(य उ)त्तमो रसः सोमरूपः, हे, आपो युष्मदीयं तमुत्तमं रसं गृह्णामि तेषु
तेषु स्वी करोमि । इतिशब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः । अनेन मन्त्रेण काचिदिष्टकोपधेया ।
तथाच बौधायन आह—"अपाꣳ रसमित्येका" इति ।
मन्त्रस्य तात्पर्यं दर्शयति—
इ॒मे वै लो॒का अ॒पाꣳ रस॑: । तेऽमु॒ष्मिन्ना॑दि॒त्ये समा॑भृताः, इति ।
य एते पृथिव्यादयो लोकास्ते सर्वेऽप्यपां मध्ये सारभूताः सर्वलोकगर्भिताः ।
ब्रह्माण्डगोलकरूपा पृथिवी क्षीरमध्ये मण्डमिव जलमध्ये घनीभूता । तथाच वाजसने-
यिन आमनन्ति—"यदपां शर आसीत्तत्समहन्यत सा पृथिव्यभवत्” इति । ते चोद-
कसारभूता लोका अमुष्मिन्दृश्यमान आदित्यमण्डले समाभृताः सम्यगाश्रिताः ।
आदित्यस्य वृष्टिद्वारेण सर्वलोकस्थित हेतुत्वात् ।
तदेवं योऽपां पुष्पमित्यारभ्यामुष्मिन्नादित्ये समाभृता इत्यन्तेन ग्रन्थेनेष्टकोपधाना-
र्थमपां बहुधा प्रशंसा कृता । अथ प्रयोगं विधत्ते—
जानु॒द॒घ्नीमु॑त्त॒रवे॒दीं खा॒त्वा । अ॒पां पू॒रयि॑त्वा गुल्फद॒घ्नम् २ ।
( ८ ) । पु॒ष्कर॑प॒र्णैः पु॑ष्करद॒ण्डैः पु॒ष्करै॑श्च सꣳस्ती॒र्य ।
तस्मि॑न्विहा॒यसे॑ । अ॒ग्निं प्र॒णीयो॑पसमा॒धाय॑ , इति ।
तत्र सावित्रचयनवद्वयत्र्यंकं परिलिख्य तत्र जानुप्रमाणामुत्तरवेदीं खात्वा तां
खातामुत्तरवेदीं गुल्फदघ्नं यथा भवति तथा जलैः पूरयित्वा तज्जलमादौ पद्मपत्रैः
संछाद्य तत उपरि पत्ररहितैः केवलैः पद्मदण्डैः संछाद्य ततोऽप्युपरि मूलदण्डपत्रसहितैः
कृत्स्नैः पद्मैः संछाद्य तस्मिन्विहायसे तत्र स्थापितस्य मञ्चकस्योपरि कर्मानुगुणमग्नेः
प्रणयनं कृत्वा तं चाग्निमुपसमाधाय तस्याग्नेः परित इष्टका उपदध्यादिति वक्ष्यमाणे-
नान्वयः ।
अथाऽऽक्षेपसमाधानाभ्यां तमिमं प्रयोगं समर्थयते—
ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति । कस्मा॑त्प्र॒णीते॒ऽयम॒ग्निश्ची॑य॒ते॑ ।
सा॒र्ष्णीते॒ऽयम॒प्सु ह्ययं ची॑य॒ते॑ । असौ भुव॑ने॒ऽप्यना॑-
१ ख. ‘यतेऽस्मि’ । २ ख. ग. ‘घ्नत इ’ । ३ क ॰न्समह’ । ४ ग. अपू’ । ५ ख. ग.
तत्तस्थापि त’ ।