७२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १० अनु० १०]
विद्यमानत्वात् । नष्टे त्वज्ञाने यो देहपातावसरः सोऽयं परान्तकालः । पुनर्देहग्रहण-
रहितत्वात् । तस्मिन्परान्तकाले संसारबन्धान्मुच्यन्ते । नन्वज्ञानिनोऽपि प्रलयकाले
स्थूलसूक्ष्मशरीरद्वयलक्षणद्वन्धान्मुच्यन्त एवेत्याशङ्क्य परामृतादित्युकम् । जगत्कारण-
त्वेनोत्कृष्टं परम् । तत्त्वज्ञानमन्तरेण विनाशरहितत्वादमृतं तादृशात्परामृतादव्याकृताद-
ज्ञानिनः प्रलयकालेऽपि न मुच्यन्ते । ज्ञानिनस्तु देहपातावसर एव तादृशादव्याकृता-
दपि मुच्यन्त इति विशेषः ।
त्रयोविंशीमृचमाह—
द॒ह्रं विपापं॑ व॒रवे॑श्मभू॒तं यत्पु॑ण्डरी॒कं पु॒रमध्य॑स॒ग्‍स्थम् ।
तत्रा॑पि द॒हे गग॑नं वि॒शोकं॒ तस्मि॑न्यद॒न्तस्तदुपा॑सि॒तव्य॑म्, इति ॥
तत्त्वं ज्ञातुमसमर्थस्यात्रोपासनमुच्यते । यदेतत्पुण्डरीकमष्टदलं हृदयकमलमस्ति ।
कीदृशम् । दह्रमल्पमङ्गुष्ठमात्रपरिमितत्वात् । विपापं चित्तैकाग्र्यस्थानत्वेन पापरहितम्।
वरवेश्मभूतं वरस्य श्रेष्ठस्य परमात्मन उपलब्धिरूपस्थानत्वेनोपास्तिस्थानत्वेन च गृहरू-
पम् । पुरमध्यसंस्थं हस्तपादादिभिः सर्वैरवयवैः पूर्यत इति पुरं तस्य मध्ये कुसुमरस
इवान्तराऽवस्थितम् । तत्रापि तस्मिन्नपि पुण्डरीके दहेऽल्पप्रदेशे गगनमाकाशवदमूर्तं
ब्रह्मरूपमस्ति । ब्रह्मणः सर्वगतत्वेऽपि घटाकाशवत्पुण्डरीकस्थानापेक्षयाऽल्पत्व-
मुपचर्यते । तथा च श्रुत्यन्तरम्—" अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म
दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः " इति । दहराकाशस्य च ब्रह्मत्वं दहराधिकरणे निर्णीतम् ।
अत एव विशोकं शोकरहितं गगनशब्दवाच्यं ब्रह्म । एवं सति तस्मिन्पुण्डरीकेऽन्त-
र्मध्ये यद्ब्रह्मतत्त्वमस्ति तदुपासितव्यं विजातीयप्रत्ययरहितेन सजातीयप्रत्ययप्रवाहेण
चिन्तनीयम् ।
चतुर्विंशीमृचमाह—
यो वे॒दादौ स्व॑रः प्रो॒क्तो वे॒दान्ते॑ च॒ प्रति॑ष्ठितः ।
तस्य॑ प्रकृ॒तिली॑न॒स्य॒ यः परः॑ स म॒हेश्व॑रः, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥
वेदानाम् " अग्निमीळे पुरोहितम् " " इषे त्वोर्जे त्वा " इत्यादीनामादिरुपक्रमः,
तस्मिन्नुपक्रमे यः स्वरो यो वर्णः प्रणवरूपोऽस्ति स च स्वरः प्रणवो वेदान्ते चोपनिष-
१ ख. 'रल' । २ ग. झ. °मृतत्वम् ता' । ३ ग. दहरं । ४ ग. विद्याप्य ५ ग. शोक-
वर्जितं° । ६ ग. °ष्ठीयत मध्ये° । ७ ग. चान्यान्तरे । ८ ग. हृदयारमोदन्त° । ९ झ: विवेचनीयम्।

[प्रपा० १० अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७२७
द्योमित्येतदक्षरमिदं सर्वमित्यादिकायां प्रतिष्ठितः प्रतिपादितः, स च स्वरः प्रणवो
ध्यानकाले प्रकृतावव्याकृते जगत्कारणे लीनो भवति । अकारोकारमकारेषु विराड्धि-
रण्यगर्भाव्याकृतानि ध्यात्वा विराड्रूपमकारमुकारे प्रविलाप्य तं चोकारं हिरण्यगर्भरूपं
मूलप्रकृतिरूपे मकारे प्रविलापयेत् । तस्य च प्रकृतौ लीनस्य प्रणवस्य यः परश्चतुर्थ-
मात्रारूपेण नादे ध्यातव्य उत्कृष्टोऽस्ति, सोऽयं महेश्वरो विज्ञेयः । अनेन मन्त्रेण
पूर्वोक्तं गानशब्दवाच्यं वस्तु प्रपञ्चितम् ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या-
मुपनिषदि दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥

अथैकादशोऽनुवाकः ।
पूर्वानुवाकान्ते हृदयपुण्डरीक उपास्यं यन्महेश्वरस्वरूपं निर्दिष्टं तस्मिन्नुपास्यगुण-
विशेषा अस्मिन्ननुवाके विशेषेण प्रदर्श्यन्ते । तत्र प्रथमामृचमाह—
स॒हस्र॑शीर्षं दे॒वं वि॒श्वाक्षं॑ वि॒श्वश॑म्भुवम् ।
विश्वं॑ नारा॒यणं॑ दे॒वम॒क्षरं॑ पर॒मं प्र॒भुम् , इति ॥
देवं पूर्वोक्तं महेश्वरं ध्यायेदिति शेषः । कीदृशं देवम् । सहस्रशीर्षं सहस्रशब्दे-
नापरिमितत्वमुपलक्ष्यते । अनन्तशिरस्कमित्यर्थः । सर्वजगदात्मकं विराड्रूपं महेश्वरस्य
देहः । तथा सत्यस्मदादिशिरांसि सर्वाण्यपि तदीयान्येवेत्यनन्तशिरस्त्वम् । अनेनैव
न्यायेन विश्वानि सर्वाण्यस्मदीयान्यक्षणीन्द्रियाणि तदीयान्येवेति विश्वाक्षत्वम् ।
विश्वस्य सर्वस्य जगतः शं सुखमस्माद्भवतीति विश्वशंभुः(भूः), तादृशम् । उक्ते सह-
स्रशीर्षे विराड्रूपे देहेऽवस्थितस्य महेश्वरस्य निजस्वरूपं द्वितीयार्धेनोच्यते । विश्वं
जगदात्मकम् । आरोपितस्य जगतोऽधिष्ठानव्यतिरेकेण वास्तवरूपाभावात् । नारायण-
शब्दस्य निर्वचनं पुराणेषु दर्शितम्—
“आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।
अयनं तस्य ताः प्रोक्तास्तेन नारायणः स्मृतः ” इति ।
जगत्कारणेषु पञ्चभूतेष्ववस्थितै इत्यर्थः । यद्वा प्रकृतेः प(र्तिर्न)रः । तस्माज्जातानि
१ ग. °वाच्यव° । २ ख. विस्तरेण । ३ झ. ऽरस्कत्वम् । ४ ग. °चनम् । ५ ग. झ.
'त इत्य° । ६ ख. °र्थः । त° ।

७२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा० १० अनु० ११]
कानि तानि नारशब्देनोच्यन्ते । तान्येतान्ययनं स्थानं यस्य स नारायणः । स एको
न्द्राग्न्यादिरूपेणावस्थितत्वाद्वैव इत्युच्यते । तथा च शास्त्रान्तरे मन्त्र आम्नातः—"एकं
मित्रं॒ वरु॑णम॒ग्निमा॑हुः" इति । न क्षरतीत्यक्षरः, अश्नुत इति वा तस्याक्षरत्वम् ।
कारणत्वेनोत्कर्षात्परमस्त्वम् । नियन्तुं समर्थत्वात्प्रभुत्वम् ।
द्वितीयामृचमाह—
विश्वतः॑ पर॒मं नि॒त्यं वि॒श्वं ना॑राय॒णꣳ ह॑रिम् ।
वि॒श्वमे॒वेदं पुरु॑ष॒स्तद्विश्वमुप॑जीवति, इति ॥
विश्वतो जगतो जडवर्गात्परमुत्कृष्टम् । ऋग्वेदेन पुनरुक्तिपरिहारो द्रष्टव्यः ।
यद्वा स्तुतिरूपत्वादनेन रूपेण ध्यातव्यत्वाच्च नास्ति पुनरुक्तिदोषः । विनाशरहितत्वान्नि-
त्यत्वम् । सर्वात्मकत्वाद्विश्वत्वम् । नारायणत्वं पूर्वमेवोक्तम् । पापस्याज्ञानस्य च हर-
णाद्धरित्वम् । यदिदं विश्वमिदानीमज्ञैर्नदृष्ट्या प्रदृश्यते तत्सर्वं वस्तुतत्त्वदृष्ट्या
पुरुषः परमात्मैव । स च परमात्मा तद्विश्वमुपजीवति स्वस्य व्यवहारार्थमाश्रयति ।
तृतीयामृचमाह—
पतिं॒ विश्व॑स्या॒ऽऽत्मेश्व॑रꣳ शाश्व॑तं शिव॒मच्यु॑तम् ।
नाराय॒णं म॑हाज्ञे॒यं वि॒श्वात्मा॑नं प॒राय॑णम्, इति ॥
विश्वस्य जगतः पालकत्वात्पतिः । आत्मनां जीवानां नियामकत्वादीश्वरः । निर-
न्तरं वर्तमानत्वाच्छाश्वतः । परममङ्गलत्वाच्छिवः । न च्यवत इत्यच्युतः । नारायणत्वं
पूर्वमुक्तम् । ज्ञेयेषु तत्त्वेषु मध्ये प्रौढत्वान्महाज्ञेय [त्व] म् । जगदुपादानत्वेन तदभेदाद्विश्वात्म-
त्वम् । उत्कृष्टाधारत्वात्परायणत्वम् । सर्वमप्यारोपितं तदधिष्ठाने वर्तते ।
चतुर्थीमृचमाह—
*नाराय॑णः परं॒ ब्रह्म॒ तत्त्वं॒ नारा॑यणः प॑रः ।
नारा॑यणः परो॒ ज्योति॑रात्मा नारा॑यणः परः, इति ॥

• ग. पुस्तके पूर्वार्धोत्तरार्धव्यत्यासो वर्तते—"नारायणः परो ध्याता ध्यानं नारायणः परः"
  इत्यधिकं च ।
  १ ख. ॰त्यश्वन । २ झ. ॰रः, न स्युत । ३. ख. झ. ॰रमो नि॑ । ४ ग. ॰म्यः।स्तु' ।
  ५ ख. ॰ज्ञानाद्दृष्ट्या । ६ ग. झ. ॰त्पतिम् । आ° । ७ ग. ॰श्वरं नियम्यारम् । नि॑ । ८ ग.
  झ.. ॰श्वतम् । प° । ९ ग. झ. ॰च्छिवत्र । न । १० ग. ॰भ्युदम् । ना । ११ ख. ॰त्वां
  यण° । १२ ख. ॰यणं प° । १३ ख. ॰यणप॑ ।

[प्रपा० १० अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७२९
पुराणेषु नारायणशब्देन व्यवह्रियमाणो यः परमेश्वरः स एव परमुत्कृष्टं सत्यज्ञा-
नानन्दादिवाक्यैः प्रतिपाद्यस्य ब्रह्मणस्तत्त्वम् । अतो नारायणः पर एवाऽऽत्मा न
त्वपरो मूर्तिविशेषः । तथा परो ज्योतिर्यदेतदुत्कृष्टं ज्योतिश्छन्दोगैः—" परं ज्योति-
रूपसंपद्य " इत्याम्नातं तदपि नारायण एव । तस्मान्नारायणः परमात्मा ।
पञ्चमीमृचमाह—
यच्च॑ किंचिज्ज*गत्सर्वं दृ॒श्यते॑ श्रूय॒तेऽपि॑ वा ।
अन्त॑र्बहि॒श्च तत्सर्वंꣳ व्याप्य॑ ना॒राय॑णः स्थि॒तः, इति ।
अस्मिन्वर्तमाने जगति यत्किंचित्समीपवर्ति वस्तुजातं दृश्यते । अपि वा दूरस्थं
श्रूयते । तत्सर्वं वस्तुजातमयं नारायणोऽन्तर्बहिश्च व्याप्यावस्थितः । यथा कटक-
मुकुटाद्याभरणस्योपादानकारणं सुवर्णमन्तर्बहिर्व्याप्यावतिष्ठते तद्वत् ।
षष्ठीमृचमाह—
अन॑न्त॒मव्य॑यं क॒विꣳ समु॒द्रेऽन्तं॑ वि॒श्वश॑म्भुवम् ।
प॒द्म॒को॒शप्र॑तीका॒शꣳ हृद॑यं चाप्यधोमु॑खम् , इति ।
अत्र पूर्वार्धेन नारायणस्य वास्तवस्वरूपं संक्षिप्योपन्यस्यते । अनन्तं देशपरिच्छे-
दरहितम् । अव्ययं विनाशरहितम् । कविं चिद्रूपेण सर्वज्ञम् । समुद्रेऽतिबहुलत्वेन
समुद्रसदृशे संसारेऽन्तमवसानरूपम् । यदा नारायणस्य स्वरूपं जानाति तदा संसारः
क्षीयत इत्यर्थः । विश्वशंभुवं सर्वस्य संसारसुखस्योत्पत्तिकारणरूपम् । "एतस्यैवाऽऽ-
नन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति " इति श्रुत्यन्तरात् । ईदृशं नारायणस्वरूपमुपा-
सीतेति शेषः । उत्तरार्धेनोपासनस्थानमुच्यते—पद्मकोशप्रतीकाशं यथा लोकेऽष्टदल-
कमलस्य कोशो मध्यच्छिद्रं तत्सदृशं तच्च हृदयशब्दवाच्यम् । लौकिकं पद्ममूर्ध्वाभिमुखं
हृदयपद्मं त्वधोमुखमिति विशेषः ।
सप्तमीमृचमाह—
अधो॑ नि॒ष्ट्या वि॑त॒स्त्यान्ते॑ नाभ्या॑मुप॑रि तिष्ठ॑तिँ ।

• हृद॑यं तद्वि॑जानीयाद्वि॒श्वस्या॑ऽऽय॒तनं म॒हत्, इति ।

• जगत्यस्मिन्निति पाठो भाष्यानुरोधी, स च वर्तते क्वचिदिति ग. पुस्तकटिप्पणीतो ज्ञायते ।

• पदत्रयमेतन्निधित्वस्वरकम् ।
  १ ख. ॰मादि॰ । २ ख. ॰वाक्यप॰ । ३ ख. ॰पमस्तीति शे॰ । ४ ख. झ. ॰नमु॰ ।
  ५ ग. लोके शतद॰ । ६ ग. ॰त्यावन्तेन ना॰ । ७ ग. ॰ति । जालमालाकुलं भाति विश्व॰ ।

लाभि॑स्तु"?
Wait, let's check:
"संत॑ꣳ शि॒िलाभि॑स्तु" - wait, why संत॑ꣳ?
Because in Taittiriya Aranyaka 10.11:
"संत॑ꣳ शि॒राभि॑स्तु" (often read संततं or संतꣳ). Here it is printed संत॑ꣳ!
Wait, is there a त missing, or is it संत॑ꣳ?
It is printed: सं त॑ ꣳ->संत॑ꣳ`!

Now look at what follows:
शि then a small sign: wait, is it ४ or ॒?
Wait! Look at the footnote at the bottom:
४ ग. शिराभि॰ ।
Yes! Footnote 4 is ग. शिराभि॰ ।. So there MUST be a footnote marker 4 near शिराभिस्तु / शिलाभिस्तु!
And indeed, that small sign is ४!
Wait, let's check where the other footnote markers are:
१ ग. ॰र्ध्वदेशभा॰ । -> in L2: near नाभिदेशस्योर्ध्वभागे.
२ ग. ॰तस्त्यां दा॰ । -> in L3: near वितस्तिस्तस्यामतीतायामुपरि.
`३ ख. ॰श्या

[प्रपा० १० अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७३१
दशमीमृचमाह—
सं॒ता॒पय॑ति स्वं दे॒हमापा॑दतल॒मस्त॑कम् ।
तस्य॒ मध्ये॒ वह्निशिखा अणीयो॑र्ध्वा व्य॒वस्थि॑ता, इति ।
पादतलमारेभ्य मस्तकपर्यन्तं कृत्स्नमपि स्वकीयं देहं सर्वदा संतापयति । सोऽयं
शरीरगतः संतापोऽग्निसद्भावे लिङ्गम् । तस्य ज्वालाविशेषैः कृत्स्नदेहव्यापिनोऽग्ने-
र्मध्ये वह्निशिखा काचिज्ज्वालाऽणीयाऽत्यन्तसूक्ष्मोर्ध्वा सुषुम्नानाडीनालेनोर्ध्वं ब्रह्मर-
न्ध्रपर्यन्तं प्रसृत्य व्यवस्थिता विशेषेणावस्थिता ।
एकादशीमृचमाह—
नी॒लतो॑यद॒मध्य॑स्था वि॒द्युल्ले॒खेव॒ भास्व॑रा ।
नी॒वार॒शूक॑वत्त॒न्वी पी॒ता भा॑स्वत्य॒णूप॑मा, इति ।
तोयमुदकं ददातीति तोयदो मेघः, स च वर्षितुं जलपूर्णत्वान्नीलवर्णः । तादृशस्य
मेघस्य मध्ये स्थिता विद्युल्लेखेव । सेयं पूर्वोक्ताऽग्निशिखा भास्वरा प्रभावती नीवारबी-
जस्य शूकं दीर्घं पुच्छं यथा तनु भवति तद्वदियं शिखा तन्वी बाह्यवह्निशिखेव पीता
भास्वती पीतवर्णा दीप्तियुक्ता भवेत् । सा चाणूपमा लौकिकानां तनूनां सूक्ष्मवस्तू-
नामुपमा भवितुं योग्या ।
द्वादशीमृचमाह—
तस्याः॑ शि॒खाया॒ मध्ये॑ प॒रमा॑त्मा व्य॒वस्थि॑तः ।
स ब्रह्मा॒ स शिवः॒ सेन्द्रः॒ सोऽक्ष॑रः पर॒मः स्व॒राट्, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-
कादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
तस्याः पूर्वोक्ताया वह्निशिखाया मध्ये जगत्कारणभूतः परमात्मा विशेषेणाव-
स्थितः । तस्योपासनार्थमल्पस्थानत्वेऽपि न स्वयमल्पः, किंतु सर्वदेवात्मकः । ब्रह्मा
चतुर्मुखः, शिवो गौरीपतिः, इन्द्रः स्वर्गाधिपतिः, अक्षरो जगद्धेतुर्मायाविशिष्टोऽन्त-
र्यामीश्वरः “क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते” इति भगवतोक्तत्वात् ।
परमो मायारहितः शुद्धश्चिद्रूपः । अत एव पारतन्त्र्याभावात्स्वराट्स्वयमेव राजा ।
१ झ. ॰स्तकः । तं° । २ ख. ॰द्भावो लि° । ३ ख. ॰र्मध्येऽपि व° । ४ ग. ॰षुम्गाना° ।
ग. ॰ह्निज्वालेव । ६ ग. ॰किकीनां । ७ ख. झ. बह्मा । ८ ग. झ. ॰वः स हरिः से° । ९ झ.
इचिद्रू° ।

७३२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १० अनु० १२-१३]
सहस्रशीर्षमित्यादिवाक्यप्रतिपाद्यं तत्त्वं पद्मकोशप्रतीकाशमित्यादिवाक्योक्तप्रकारेण
ध्यायेदिति तात्पर्यार्थः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषद्येकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥

अथ द्वादशोऽनुवाकः ।
पूर्वोक्तप्रकारेणोपासीनस्य पुरुषस्योपास्यदेवतानमस्कारार्थमेकामृचमाह—
ऋ॒तꣳ स॒त्यं परं॒ ब्रह्म॒ पुरु॑षं कृष्णपि॒ङ्गल॑म् ।
ऊ॒र्ध्वरे॑तं वि॑रू॒पाक्षं॑ वि॒श्वरू॑पाय॒ वै नमः॑१, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥
यदेतत्परं ब्रह्म तत्सत्यमबाध्यम् । सत्यं२ च द्विविधम्, व्यावहारिकं पारमार्थिकं३
च । हिरण्यगर्भादिकं रूपं व्यावहारिकं सत्यं तन्निवारणेन परमार्थिकसत्यं प्रदर्श-
यितुमृतं सत्यमिति विशेष्यते । अत्यन्तसत्यमित्यर्थः । तादृशं ब्रह्म स्वभक्तानुग्रहायो-
मामहेश्वरात्मकं पुरुषरूपं भवति । तत्र दक्षिणे महेश्वरभागे कृष्णवर्णः । उमाभागे
वामे पिङ्गलवर्णः । स च योगेन स्वकीयं रेतो ब्रह्मरन्ध्रे धृत्वोर्ध्वरेता भवति । त्रिनेत्र-
त्वाद्विरूपाक्षः । तादृशं परमेश्वरमनु॑मन्येति शेषः । विश्वरूपाय जगत्कारणत्वेन सर्व-
जगदात्मकाय विरूपाक्षाय पुरुषायैव नमस्कारोऽस्तु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञि-
क्यामुपनिषदि द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥

अथ त्रयोदशोऽनुवाकः ।
―――――
इदानीमादित्यमण्डले परब्रह्मोपासनमाह—
आ॒दि॒त्यो वा ए॒ष ए॒तन्म॒ण्डलं॒ तप॑ति॒ तत्र॒ ता ऋच॒स्तदृचा
१ ग. झ. वै नमो न° । २ ख झ. सत्यत्वं च । ३ ख. झ. °र्थिकं सत्यत्वं प्र° । ४ ग.
॰— आ° ।

[प्रपा० १० अनु० १३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७२३
मं॒ण्डलं॑५ स ऋ॒चां लो॒कोऽथ॑ य ए॒ष ए॒तस्मि॑न्मण्ड॒लेऽर्चिर्दी-
प्यते॒ तानि॒ सामा॑नि॒ स साम्नां॑ लो॒कोऽथ॑ य ए॒ष ए॒त-
स्मिन्मण्डलेऽर्चिषि॒ पुरु॑षस्तानि॒ यजूं॑षि॒ स यजु॑षा
मण्डल५ स यजु॑षां लो॒कः सैषा त्रय्येव॑ वि॒द्या तप॑ति॒
य ए॒षोऽन्त॑रादि॒त्ये हिर॑ण्मयः॒ पुरु॑षः, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥
नारायणशब्दवाच्यो यः परमेश्वरः पूर्वानुवाकेऽभिहितः स एष आदित्यो वै
सोपाधिकः सन्नादित्यरूपेणैव वर्तते । तस्य चाऽऽदित्यस्यैतदस्माभिर्दृश्यमानं मण्डलं
वर्तुलाकारमुष्णं तेजस्तपति संतापं करोति । तत्र तस्मिन्मण्डले ता अध्यापकप्रसिद्धा
“अग्निमीळे” इत्यादिका ऋचो वर्तन्ते । तत्तस्मात्कारणान्मण्डलमृचा निष्पादितमिति
शेषः२ । स मण्डलभाग ऋग्भिर्निष्पादित ऋचामृगभिमानिदेवतानां लोको निवास-
स्थानम् । एवमृगात्मकत्वं मण्डलस्य ध्यात्वाऽथानन्तरं सामात्मकत्वं तत्र ध्यातव्यम् ।
कथमिति तदुच्यते—एतस्मिन्मण्डले य एष यदेतदर्चिर्दीप्यते भास्वरं तेजः प्रका-
शते तान्यर्चिःस्वरूपाणि बृहद्रथंतरादिसामानीति ध्यायेत् । सोऽर्चिर्भागः साम्नां
सामाभिमानिदेवतानां लोको निवासस्थानम् । अथ सामध्यानानन्तरं यजुरात्मकं
ध्यातव्यम् । कथमिति तदुच्यते—य एष शास्त्रप्रसिद्ध एतस्मिन्दृश्यमाने मण्डले
तदीयेऽर्चिषि३ च पुरुषो देवतात्मा वर्तते । तानि देवतास्वरूपाणि यजूंषि “इषे त्वोर्जे
त्वा” इत्यादीनि ध्यायेत् । स यजुरात्मकः पुरुषो यजुषा निष्पादितं मण्डलमिति
ध्यायेत् । स यजुर्भागो यजुषां यजुरभिमानिदेवतानां लोको निवासस्थानम् । सैषा
मण्डलतदर्चिस्तद्गत्यपुरुषरूपा ऋय्येवर्ऋग्यजुःसामात्मिकैव विद्या तपति प्रकाशते ।
यः पुरुषोऽत्राभिहित एषोऽन्तरादित्य आदित्यमण्डलमध्ये हिरण्मयो वर्तते । हिर-
ण्मयत्वं चं शाखान्तरे प्रपञ्चितम्—४“अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते
हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आप्रणखात्सर्व एव सुवर्णः” ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥

१ झ. ॰रमूतं ते° । २ ग. म. ॰षः । म । ३ ग. ॰वि पुं । ४ ग. झ. घ श्रुत्यन्त° ।
५ ख. घ ॰ण्डलम्ना° ।

or a sign?
No, it's just the Vedic accent or text: तत्स॒त्यमन्न॑मायु॑रमृ॒तो जी॒वो विश्वः॑
Wait, let's look at विश्वः॑:
In line 6: जी॒वो विश्वः॑ -> under जी is anudatta जी॒.
Over विश्वः: svarita over श्वः (विश्वः॑).

Line 7:
क॒तमः स्व॑य॒म्भूः *प्र॒जाप॑तिरिति संवत्स॒रोऽसा॑वादि॒त्यो
Wait, look at स्व॑य॒म्भूः:
स्व॑: svarita over स्व.
य॒: anudatta under य.
म्भूः: nothing.
Then *प्र॒जाप॑तिरिति:
*: asterisk.
प्र॒: anudatta under प्र.
जा: nothing.
प॑: svarita over प.
तिरिति: nothing.
संवत्स॒रोऽसा॑वादि॒त्यो:
संवत्स॒रो: anudatta underत्स (त्स॒).
ऽसा॑: svarita over सा (सा॑).
वा: nothing.
दि॒: anudatta under दि (दि॒).
त्यो: nothing.

Line 8:
य ए॒ष पुरु

[प्रपा० १० अनु० १५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७३५
भावनामान्द्ये सलोकतां हिरण्यगर्भेण सहैकलोकनिवासं प्राप्नोति । देवतोपास्तावपि
भावनाधिक्ये सत्येतासामेवेन्द्रादीनां देवतानां सायुज्यं प्राप्नोति । भावनाया मध्यमत्वे
सति सार्ष्टितां समानैश्वर्यतां प्राप्नोति । मान्द्ये तु समानलोकतां प्राप्नोति ।
उत्तरमन्त्रजपविवक्षयोपास्तिप्रकारमुपसंहरति—
इत्युप॒निष॑त् , इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥
इत्येवं पूर्वोक्तैरनुवाकैरूक्तोपनिषद्रहस्यभूता विद्या समाप्तेति शेषः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥
अथ पञ्चदशोऽनुवाकः
उपासनायामसमर्थस्याऽऽदित्यदेवताविषयं जप्यं मन्त्रमाह—
घृणि॒ः सूर्य॑ आदि॒त्यो(त्यस्त?)मर्चयन्ति *तप॒ः
सत्यं॒ मधु॑ क्षरन्ति॒ तद्ब्रह्म॒ तदाप॒ आपो॒ ज्योती॒
रसो॒ऽमृतं॒ ब्रह्म॒ भूर्भुव॒ः सुव॒रोम् , इति॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥
घृणिर्दीप्तिमान्सूर्य एतन्नामक आदित्योऽदितिदेवतायाः पुत्रः । एतादृशोऽ-
हमस्मि । ईदृशमादित्यं फलार्थिनः सर्वेऽप्यर्चयन्ति । तथा तमादित्यमुद्दिश्यं तपः
क्षरन्तीति शेषः । सत्यमनृतवर्जनम् । अनुतिष्ठन्तीति शेषः । मधु क्षरन्ति मधुरं
क्षीरादिकं नैवेद्यरूपेण समर्पयन्ति । तदादित्यरूपं ब्रह्म वेदात्मकं परं ब्रह्म वा ।
तथा तदादित्यरूपमपः, आपो जलरूपं वृष्टिनिष्पादकत्वात् । तथा समुद्रादिगता या

• एतदादि तदाप इत्यन्तमन्विश्चितस्वरकम् ।
  १ झ. °मेव दे° । २ ग. °त्यो न प्रभांवात्यक्षरम् । मधु क्षरन्ति तद्रसम् ।
  सत्यं वै तद्ब्रह्मापो ।

७३६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १० अनु० १५-१७]
आपो यच्चाग्न्यादिकं ज्योतिर्योऽपि मधुरादिरसो यच्च देवैः पातव्यममृतं यदपि ब्रह्म
मन्त्रजातं ये च भूर्भुवः सुवस्त्रयो लोकास्तत्सर्वमोमादित्यरूपं भवतीत्यर्थः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या-
मुपनिषदि पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥

अथ षोडशोऽनुवाकः ।
───
रुद्रदेवताकं मन्त्रमाह—
सर्वो॒ वै रु॒द्रस्तस्मै॑ रु॒द्राय॒ नमो॑ अस्तु । पुरु॑षो॒ वै रु॒द्रः
सन्म॒हो नमो॒ नमः॑ । विश्वं॑ भू॒तं भुव॑नं चि॒त्रं ब॑हु॒धा जा॒तं जाय॑-
मानं च॒ यत् । सर्वो॒ ह्येष रु॒द्रस्तस्मै॑ रु॒द्राय॒ नमो॑ अस्तु, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥
यो रुद्रः पार्वतीपतिः पुराणेषु प्रसिद्धः स एव सर्वो जीवरूपेण सर्वशरीरेषु प्रवि-
ष्टत्वात्तस्मै सर्वात्मकाय रुद्राय नमोऽस्तु । प्रकृतिपुरुषयोर्मध्ये जडात्मिकां प्रकृतिम-
पोह्य चिदात्मकः पुरुषो यो विद्यते स एव भक्तानुग्रहाय रुद्रमूर्त्तिरूपेणावभासते ।
तस्मादुक्तः स रुद्रः सन्महः “ सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ” इत्यादिप्रतिपाद्यमवा-
धितं सद्रूपं तेजः । तादृशाय रुद्राय पुनः पुनर्नमस्कारोऽस्तु । यज्जडं विश्वमस्ति यच्च
भूतं चेतनं प्राणिजातमस्ति, इत्थं चेतनाचेतनरूपेण विचित्रं यद्भुवनं जगत्तत्रापि यज्ज-
गज्जातं पूर्वमेवोत्पन्नं यच्चेदानीं जायमानं स सर्वोऽपि प्रपञ्च एष रुद्रो हि तद्व्यति-
रेकेण वास्तवस्य जगतो निरूपयितुमशक्यत्वात् । तादृशाय सर्वात्मकाय रुद्राय नम-
स्कारोऽस्तु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥

अथ सप्तदशोऽनुवाकः ।
───
रुद्रदेवताकं द्वितीयं मन्त्रमाह—
कद्रु॒द्राय॒ प्रचे॑तसे मी॒ळ्हुष्ट॑माय॒ तव्य॑से । वोचे॑म॒ शंत॑मं*

[प्रपा० १० अनु० १८] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७३७

हृ॒दे । सर्वो॒ ह्ये॑ष रु॒द्रस्तस्मै॑ रु॒द्राय॒ नमो॑ अस्तु , इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥
कत्थ श्लाघायामितिधातोरुत्पन्नः कच्छब्दः प्रशंसामाह । ततः कद्रुद्रः प्रशस्तो
रुद्रः, तस्मै । प्रचेतसे प्रकृष्टज्ञानयुक्ताय मीढुष्टमाय मिह सेचन इति धातुः । अभी-
ष्टानां कामानामतिशयेन सेक्त्रे, कामप्रदायेत्यर्थः । तव्यसेऽत्राऽऽदौ सकारस्य च्छान्दसो
लोपः । स्तव्याय स्तोतुं योग्यायेत्यर्थः । हृदे हृदयवर्तित्वेने तद्रूपाय । शंतममतिशयेन
सुखकरं स्तुतिरूपवाक्यं वोचेम कथयाम । सर्वो हीति पूर्ववत् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥
अथाष्टादशोऽनुवाकः ।
पुनरपि तद्देवताकं मन्त्रान्तरमाह—
नमो *हिर॑ण्यबाहवे हिर॑ण्यपतयेऽम्बिका-
पत॑य॒ उमाप॑तये॒ नमो॒ नमः॑, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥
बाहुशब्दस्य सर्वावयवोपलक्षणत्वाद्विरण्यवादवे भक्तानुग्रहाय सुवर्णमयकृत्स्नश-
रीरयुक्ताय । हिरण्यपतयेऽस्मदीयहिरण्यपालकाय । अम्बिका जगन्माता पार्वती
तस्याः +पतये भर्त्रे । तस्या एवाम्बिकाया ब्रह्मविद्यात्मको देह उमाशब्देनोच्यते ।
तादृश्या उमायाः पतये स्वामिने रुद्राय पुनः पुनर्नमत्कारोऽस्तु । अनेनानुवाकत्रयेणो-
क्तानां मन्त्राणां त्वरितरुद्राख्या मङ्गलकल्पेषु प्रसिद्धा । तद्विनियोगस्तु रुद्राध्यायजपैशो-
षत्वेन कल्पेषु द्रष्टव्यः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या-
मुपनिषदष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥

* ख. पुस्तक एतदग्रे—हिरण्यवर्णायेति ग. पुस्तके—हिरण्यवर्णाय हिरण्यरूपायेति चाधिकं भाष्यसंमतम् । + अत्राग्रे च पत्न इति युक्तं पठितुम् ।
१ ग. झ. ॅन कल्पवृक्षेष्व = क॑० . . . २ ख. ॅष्याऽऽयने न॑० । ३ ख. ॅजपे ऽवे॑० ।

७१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १० अनु० १९-२०
अथैकोनविंशोऽनुवाकः ।
अथाग्निहोत्रकर्मणि होमसाधनद्रव्यस्य कारणभूतं वृक्षविशेषं विधत्ते--
यस्य॒ वैक॑ङ्कत्य॒ग्निहो॑त्रहव॒णी भव॑ति॒ *प्रति॑ष्ठिताः ।
प्रत्ये॒वास्याऽऽहु॑तयस्तिष्ठन्त्यथो॒ प्रति॑ष्ठित्यै, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषद्येकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥
अग्निहोत्रे हविर्हूयते यया दर्व्या सेयमग्निहोत्रहवणी । सा च वैकङ्कती विकङ्कता-
ख्येन वृक्षेण निष्पादिता यस्याग्निहोत्रिणो भवति, अस्याग्निहोत्रिण आहुतयः प्रति-
ष्ठितास्तयाऽग्निहोत्रहवण्या प्रक्षिप्ताः सत्यः प्रतितिष्ठन्त्येव फलप्रदा भवन्त्येव । अथो
अपि च प्रतिष्ठित्या अनुष्ठातुश्चित्तशुद्धिद्वारा तत्त्वज्ञानप्रतिष्ठार्थं संपद्यन्ते । मुमुक्षोश्चि-
त्तशुद्धिद्वारा वेदोक्तानां कृत्स्नकर्मणां मोक्षसाधनत्वं द्योतयितुमुपलक्षणत्वेन कर्माङ्गभूतो
विकङ्कतवृक्षोऽत्र ³विहितः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषद्येकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥

अथ विंशोऽनुवाकः ।
────
अथ चित्तशुद्धिहेतूनां कर्मणां संग्रहणोपयोगमस्मिन्मोक्षप्रकरणे सूचयित्वा प्रतिब-
न्धकनिवारकान्रक्षोघ्नमन्त्रानङ्गप्रत्यत्वेन विधत्ते--
कृ॒णु॒ष्व पाज॒ इति॑ प॒ञ्च॑, इति॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥
संहितायाः प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठकस्यान्तिमानुवाके समाम्नाताः “कृणुष्व
पाजः” इत्याद्या ऋचः पञ्च जपितव्या इति शेषः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥

────

• एतत्पदमनिचितस्वरकम् ।
  ... विभक्तिः ।

[प्रपा० १० अनु० २१-२२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७३९
अथैकविंशोऽनुवाकः ।
जीवनहेतुक्षेत्रलाभद्वारा मुक्तिहेतुं पृथिवीदेवताकं मन्त्रमाह—
अदि॑तिर्देवा ग॑न्ध॒र्वा म॑नु॒ष्या॑: पितरोऽसु॑रास्तेषाँ॑
सर्व॑भूता॒नां मा॒ता मे॑दिनी मे॑हती म॒ही सा॑वि॒त्री
गा॑य॒त्री जग॑त्यु॒र्वी पृ॒थ्वी ब॑हु॒ला विश्वा॑ भू॒ता
क॑त॒मा का॒या सा स॒त्येत्य॒मृतेति॑ वसिष्ठः, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-
कविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥
अदितिशब्दोऽखण्डितेति व्युत्पत्त्या भूमिमाचष्टे । अत एव निघण्टुकारेण पृथिवी-
नामसु पठितः । देवादयः पञ्च जातिविशेषा अदितिरूपाः । एते च सर्वप्राणिदेहानामु-
पलक्षकाः । अतस्तेषां सर्वभूतानां देहोपादानत्वादियमदितिर्माता जननी । मेदिनी
मधुकैटभमेदसा जाता । अथवा मेदस्विनी कठिनेत्यर्थः । महती गुणाधिका, तच्च सर्वप्रा-
णिकृतोपद्रवसहिष्णुत्वेनावगन्तव्यम् । मही पूज्या । सावित्री सवितुः प्रेरकस्यान्तर्या-
मिणः संबन्धिनी । गायत्री गायकान्स्वोपासकांस्त्रायते रक्षतीत्यर्थः । जगती जगदाश्र-
यभूता । उर्व्यनेकस्सस्याढ्या । पृथ्व्यनेकविस्तारवती । बहुला निबिडावयवा । विश्वा
सर्वात्मिका । भूता प्राणिदेहोत्पत्तेः पूर्वमेव विद्यमाना । कतमाऽतिशयेन सुखरूपा ।
काया सर्वप्राणिदेहरूपेण परिणता । सा प्रसिद्धा । सत्या व्यवहारदशायां बाधर-
हिता । इत्येवं वसिष्ठो महामुनिराह । तथैवामृता मरणरहिता चतुर्युगपर्यावर्तनेऽप्य-
वस्थितेत्येतमप्यर्थं वसिष्ठ एवाऽऽह । अतोऽस्य मन्त्रस्य वसिष्ठ ऋषिरित्यर्थः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषद्येकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥

अथ द्वाविंशोऽनुवाकः ।
वृष्ट्यभावकृतोपद्रवपरि²हारेणोप³कारिणमब्देवताकं मन्त्रमाह—
आपो॒ वा इ॒दँ सर्वं विश्वा॑ भू॒तान्यापः॑ । प्रा॒णा
वा आपः॑ प॒शव॒ आपोऽन्न॒मापोऽमृ॑त॒माप॑: स॒म्रा-
१ ख. महता । २ झ 'हारि° । ३ ग °णहारि° ।

डापो॑ वि॒राडाप॑: स्व॒राडाप॒श्छन्दा॒ꣳस्यापो॒
ज्योती॒ꣳष्यापो॒ यजू॒ꣳष्याप॑: स॒त्यमाप॒: सर्वा॒
देव॒ता आपो॒ भूर्भुव॒: सुव॒राप॒ ओम्, इति॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥
यदिदं जगदस्ति तत्सर्वमापो वै जलमेव । कथमिति तदेव प्रपञ्च्यते—विश्वा
भूतानि सर्वाणि प्राणिशरीराण्यापो जलं रेतोरूपेण तदुत्पादकत्वात् । प्राणा वै
शरीरवर्तिवायवोऽप्यापः, उदकपानेन प्राणानामाप्यायनात् । अत एव च्छन्दोगा
आमनन्ति—“आपोमयः प्राणो न पिबतो विच्छेत्स्यते” इति । पशवो गवाद्योऽ
प्यापः क्षीरस्वरूपेण तत्र परिणतत्वात् । * अन्नं व्रीहियवादिकमापः । जलस्यान्नहे-
तुत्वं प्रसिद्धम् । अमृतं देवैरुपजीव्यं वस्त्वापः । तद्रूपेणापि परिणतत्वात् । सम्यग्रा-
जत इति सूत्रात्मा हिरण्यगर्भः सम्राट् । विस्पष्टं राजत इति ब्रह्माण्डदेहः पुरुषो
विराट् । इन्द्रियादिनिरपेक्ष्येण स्वयमेव राजत इत्यव्याकृताभिमानीश्वरः स्वराट्।
छन्दांसि गायत्र्यादीनि । ज्योतींष्यादित्यादीनि । यजूंष्यनियताक्षरा मन्त्राः । सत्यं
यथार्थकथनम् । सर्वा देवता इन्द्रादयः । भूर्भुवः स्वस्त्रयो लोकाः । सम्राडादिलो-
कत्रयान्तपदार्थरूपेणाऽऽपः स्तूयन्ते । एताश्चाऽऽपो मूलकारणं परमात्मरूपेण प्रणवप्र-
तिपाद्या इति वक्तुमोंकारः पठितः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञि-
क्यामुपनिषदि द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥

अथ त्रयोविंशोऽनुवाकः ।
माध्याह्निकसंध्यानुष्ठानेऽभिमन्त्रितजलपानार्थे मन्त्रमाह—
आप॑: पुनन्तु पृथि॒वीं पृ॑थि॒वी पू॒ता पु॑नातु॒ माम् ।
पु॒नन्तु॒ ब्रह्म॑ण॒स्पति॒र्ब्रह्म॑ पू॒ता पु॑नातु॒ माम् ।
यदुच्छि॑ष्ट॒मभो॑ज्यं॒ यद्वा॑ दु॒श्चरि॑तं॒ मम॑ । सर्वं॑ पुनन्तु
---------------------------------- व्यत्यासो वर्तते ।

'प्रपा० १० अनु० २४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७४१
मामापो॑ऽस॒तां च॑ प्रति॒ग्रहं॑५ स्वाहा॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥ २३ ॥
या आपः सन्ति ताः पृथिवीं पुनन्तु प्रक्षालनेन शोधयन्तु । सा च पृथिवी पूता
शुद्धा सती मामनुष्ठातारं पुनातु शोधयतु । तथा ब्रह्मणो वेदस्य पतिः पतिं प्रति-
पालकमाचार्यमेता आपः पुनन्तु । तेनाऽऽचार्येणोपदिष्टं ब्रह्म वेदस्वरूपं पूता स्वयं
पूतं सन्मां पुनातु । अन्यभुक्तावशिष्टरूपमुच्छिष्टं यदस्ति यच्चाभोज्यं भोक्तुमयोग्यं
तादृशं कदाचिन्मया भुक्तं यद्वा दुश्चरितमन्यदपि प्रतिषिद्धाचरणरूपं मम किंचित्सं-
लग्नं तत्सर्वं परिहृत्येति शेषः । ततो मामापः पुनन्तु । तथाऽसतां शूद्रादीनां प्रति-
ग्रहं च मया कृतं पुनन्तु । तदर्थमिदमभिमन्त्रितमुदकं स्वाहा मदीयवक्त्राग्नौ स्वाहु-
तमस्तु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या-
मुपनिषदि त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥ २३ ॥

अथ चतुर्विंशोऽनुवाकः ।
——————
सायंसंध्याकाले जलपानार्थं मन्त्रमाह--
अ॒ग्निश्च॑ मा म॒न्युश्च॑ मन्यु॒पत॑यश्च मन्यु॒कृते॑भ्यः । पापेभ्यो॑
रक्ष॑न्ताम् । यदह्ना॒ पाप॑मका॒र्षम् । मन॑सा वा॒चा हस्ता॑-
भ्याम् । प॒द्भ्यामु॒दरे॑ण शि॒श्ना । अह॒स्तद॑वलु-
म्पतु । यत्किंच॑ दु॒रितं मयि॑ । इ॒दम॒हं माम॒मृत॑-
योनौ । स॒त्ये ज्योति॑षि जुहोमि॒ स्वाहा॑, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि चतुर्विंशोऽनुवाकः ॥ २४ ॥
योऽयमग्निरस्ति यश्च मन्युः क्रोधाभिमानी देवः, ये च मन्युपतयः क्रोधस्वामि-
नस्तन्नियामका देवाः सन्ति ते सर्वेऽपि मन्युकृतेभ्यो मदीयकोपोत्पादितेभ्यः
पापेभ्यो मा मां रक्षन्तां पापिनं मां तत्पापविनाशनेन पालयन्त । किं चातीते-

७४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १० अनु० २५]
नाहा तस्मिन्नहनि यत्पापमकार्षं कृतवानस्मि । केन साधनेन मनआदिभिः शिश्ना-
न्तैरवयवैः । तत्सर्वं पापमहरवलुम्पतु, अहराभिमानी देवो विनाशयतु । परहिंसा-
दिचिन्तनं मानसं पापम् । अप्रियानृतादिभाषणं वाचिकम् । अभिचारमोहा(होमा)दिकं
हस्तकृतम् । पादेन गोब्राह्मणस्पर्शादिकं पादकृतम् । अभोज्यभोजनमुदरकृतम् ।
अगम्यागमनं शिश्नकृतम् । अथवा किमनेन परिमितगणनेन यत्किञ्चापि दुरितं मयि
निष्पन्नमिदं पापजातं सर्वं तत्कर्तारं मां च लिङ्गशरीररूपममृतयोनौ मरणरहि-
जगत्कारणे सत्ये बाधरहिते ज्योतिषि स्वयंप्रकाशे वस्तुनि जुहोमि प्रक्षिपामि
अहम् । अनेन होमेन तत्सर्वं भस्मी करोमीत्यर्थः । तदर्थमिदमभिमन्त्रितं जलं स्वाहा
[L

[प्रप० १० अनु० २६-२७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७४६
अथ षड्विंशोऽनुवाकः ।
संध्यात्रये मार्जनादूर्ध्वं गायत्र्या आवाहनमन्त्रमाह—
आया॑तु॒ वर॑दा दे॒वी अ॒क्षरं॑ ब्रह्म॒ संमि॑तम् । गाय॒त्रीं छन्द॑सां
मा॒ता इदं ब्रह्म॑ जु॒षस्व॑ नः । ओजो॑ऽसि॒ सहो॑ऽसि॒ बल॑-
मसि॒ भ्राजो॑ऽसि दे॒वानां॒ धामनामा॑ऽसि॒ विश्व॑मसि
वि॒श्वायुः सर्व॑मसि सर्वा॒युरभि॒भूरों गाय॒त्रीमावा॑हया॒मि, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि षड्विंशोऽनुवाकः ॥ २६ ॥
वरदाऽस्मदभीष्टवरप्रदा देवी गायत्रीच्छन्दोभिमानिनी देवताऽक्षरं विनाशरहितं
संमितं सम्यग्वेदान्तप्रमाणेन निश्चितं ब्रह्म जगत्कारणं परतत्त्वमुद्दिश्याऽऽयात्वागच्छ-
त्त्वस्माकं ब्रह्मतत्त्वं बोधयितुमागच्छत्वित्यर्थः । अयमेवार्थ उत्तरार्धेन स्पष्टी क्रियते--
छन्दसां गायत्रीत्रिष्टुभादीनां वेदानां वा माता जननी देवता गायत्री गायत्रीशब्दा-
भिधेया नोऽस्मानिदं ब्रह्म वेदान्तप्रतिपाद्यं तत्त्वं जुषस्व जोषयतु, उपदिशत्वित्यर्थः ।
हे गायत्रि देवि त्वमोजोऽसि बलहेतुभूताष्टमधातुरूपाऽसि । सहोऽसि शत्रूणामभि-
भवनशक्तिरसि । बलमसि शरीरगतव्यवहारसामर्थ्यरूपाऽसि । भ्राजोऽसि दीप्तिरू-
पाऽसि । देवानांमग्नीन्द्रादीनां धाम तेजो यदस्ति तन्नामाऽसि तदेव तव नामेत्यर्थः ।
विश्वं सर्वजगद्रूपं त्वमेवासि । विश्वायुः संपूर्णायुःस्वरूपाऽसि । उक्तस्यैव व्याख्यानं
सर्वमसि सर्वा॒युरिति । अभिभूः सर्वस्य पापस्य तिरस्कारहेतुरों प्रणवप्रतिपाद्यः
परमात्माऽसि । तादृशीं गायत्रीं मदीये मनस्यावाहयामि ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामु-
पनिषदि षड्विंशोऽनुवाकः ॥ २६ ॥

अथ सप्तविंशोऽनुवाकः ।
गायत्र्या आवाहनादूर्ध्वं प्राणायामार्थं मन्त्रमाह—
ओं भूः॑ । ओं भुवः॑ । ओग्ं॒ सुवः॑ । ओं महः॑ । ओं
जनः॑ । ओं तपः॑ । ओग्ं॒ सत्यम् । ओं तत्स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यं॒
१ id. ता. ॰त्रीं नः । २ ख. ग. मातेदं । ३ ख. घ. मे । ४ ग. ॰ष्ठम॑ ।

७४४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०१०अनु०२८]
भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि । धियो॒ यो नः॑ प्रचो॒दया॑त् ।
ओमापो॒ ज्योती॒ रसो॒ऽमृतं॒ ब्रह्म॒ भूर्भुवः॒ सुव॒रोम्, इति॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
सप्तविंशोऽनुवाकः ॥ २७ ॥
भूरादयः सत्यान्ता लोकप्रतिपादिकाः सप्त व्याहृतयः । तेषां च लोकानां प्रणवप्र-
तिपाद्यब्रह्मस्वरूपत्वविवक्षया प्रत्येकं प्रणवोच्चारणम् । तत्सवितुरित्यादिको गायत्री-
मन्त्रः । तत्प्रतिपाद्यस्य ब्रह्मत्वविवक्षया तदादौ प्रणवोच्चारणम् । मन्त्रस्य चायमर्थः--
सवितुः प्रेरकस्यान्तर्यामिणो देवस्य वरेण्यं वरणीयं श्रेष्ठं तद्भर्गस्तेजो धीमहि
ध्यायेम । यः सविता परमेश्वरो नोऽस्मदीया धियो बुद्धिवृत्तीः प्रचोदयात्प्रकर्षेण
तत्त्वबोधे प्रेरयतु । तस्य तेजो ध्यायेमेति पूर्वत्रान्वयः । आपो ज्योतिरित्यादिको
गायत्र्याः शिरोमन्त्रः, तस्याऽऽद्यन्तयोः प्रणवद्वयं पूर्ववदुच्चार्यते । या आपो नदीस-
मुद्रादिगताः सन्ति । यच्च ज्योतिरादित्यादिकमस्ति । योऽपि रसो मधुराम्लादिः
षड्विधोऽस्ति । यदपि अमृतं देवैः पातव्यमस्ति । तत्सर्वमों प्रणवप्रतिपाद्यं ब्रह्म । किं
च भूर्भुवः सुवरित्यभिहिता ये त्रयो लोकाः सन्ति तेऽप्यों प्रणवप्रतिपाद्यं ब्रह्म । अस्य
च मन्त्रस्य प्राणायामाङ्गत्वममृतनादोपनिषदि प्रतिपाद्यते--
“सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह ।
त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते” ॥ इति ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या-
मुपनिषदि सप्तविंशोऽनुवाकः ॥ २७ ॥

अथाष्टाविंशोऽनुवाकः ।
तस्मिन्नेव प्राणायामे विकल्पितं मन्त्रान्तरमाह--
ॐ भूर्भुवः॒ सुवर्मह॒र्जन॒स्तपः॑ स॒त्यं तद्ब्रह्म॒ तदाप॒ आपो॑
ज्योती॒ रसो॒ऽमृतं॒ ब्रह्म॒ भूर्भुवः॒ सुव॒रोम्, इति॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिष-
द्यष्टाविंशोऽनुवाकः ॥ २८ ॥

[प्रपा० १० अनु० २९-३०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७४५
पूर्ववद्व्याचख्येयम् ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीया-
रण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषद्यष्टाविंशोऽनुवाकः ॥ २८ ॥
अथैकोनत्रिंशोऽनुवाकः ।
पुनरपि विकल्पितं मन्त्रान्तरमाह—
ओं तद्ब्रह्म॑ । ओं तद्वा॒युः । ओं तदा॒त्मा* ।
ओं तत्सर्व॑म् । ओं तत्पु॑रो॒र्नमः, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषद्येकोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥ २९ ॥
ओं प्रणवप्रतिपाद्यं तत्सर्ववेदान्तप्रसिद्धं ब्रह्म तत्त्वम् । तथा वायुः सूत्रात्मरूपो
हिरण्यगर्भ ओं तत्प्रणवप्रतिपाद्यं वेदान्तप्रसिद्धं ब्रह्मैव । तथैवाऽऽत्मा जीवोऽपि । ओं
तदिति पूर्ववत् । सर्वं जगदों तदिति पूर्ववत् । पुरः पुराणि स्थूलसूक्ष्मकारणशरी-
राणि । ओं तदिति पूर्ववत् । तादृशाय ब्रह्मणे नमोऽस्तु । प्राणायामे शक्तितारतम्य-
मनुसृत्य विकल्पितं मन्त्रत्रयमुक्तम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषद्येकोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥ २९ ॥
अथ त्रिंशोऽनुवाकः ।
जपादूर्ध्वं गायत्रीदेवताया विसर्जनमन्त्रमाह—
उ॒त्त॒मे शि॑खरे ⁕दे॒वी भू॒म्यां पर्व॑तमूर्ध॒नि ।
ब्रा॒ह्म॒णेभ्यो॒ऽभ्य॑नुज्ञा