तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० १० अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७३१
दशमीमृचमाह—
सं॒ता॒पय॑ति स्वं दे॒हमापा॑दतल॒मस्त॑कम् ।
तस्य॒ मध्ये॒ वह्निशिखा अणीयो॑र्ध्वा व्य॒वस्थि॑ता, इति ।
पादतलमारेभ्य मस्तकपर्यन्तं कृत्स्नमपि स्वकीयं देहं सर्वदा संतापयति । सोऽयं
शरीरगतः संतापोऽग्निसद्भावे लिङ्गम् । तस्य ज्वालाविशेषैः कृत्स्नदेहव्यापिनोऽग्ने-
र्मध्ये वह्निशिखा काचिज्ज्वालाऽणीयाऽत्यन्तसूक्ष्मोर्ध्वा सुषुम्नानाडीनालेनोर्ध्वं ब्रह्मर-
न्ध्रपर्यन्तं प्रसृत्य व्यवस्थिता विशेषेणावस्थिता ।
एकादशीमृचमाह—
नी॒लतो॑यद॒मध्य॑स्था वि॒द्युल्ले॒खेव॒ भास्व॑रा ।
नी॒वार॒शूक॑वत्त॒न्वी पी॒ता भा॑स्वत्य॒णूप॑मा, इति ।
तोयमुदकं ददातीति तोयदो मेघः, स च वर्षितुं जलपूर्णत्वान्नीलवर्णः । तादृशस्य
मेघस्य मध्ये स्थिता विद्युल्लेखेव । सेयं पूर्वोक्ताऽग्निशिखा भास्वरा प्रभावती नीवारबी-
जस्य शूकं दीर्घं पुच्छं यथा तनु भवति तद्वदियं शिखा तन्वी बाह्यवह्निशिखेव पीता
भास्वती पीतवर्णा दीप्तियुक्ता भवेत् । सा चाणूपमा लौकिकानां तनूनां सूक्ष्मवस्तू-
नामुपमा भवितुं योग्या ।
द्वादशीमृचमाह—
तस्याः॑ शि॒खाया॒ मध्ये॑ प॒रमा॑त्मा व्य॒वस्थि॑तः ।
स ब्रह्मा॒ स शिवः॒ सेन्द्रः॒ सोऽक्ष॑रः पर॒मः स्व॒राट्, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-
कादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
तस्याः पूर्वोक्ताया वह्निशिखाया मध्ये जगत्कारणभूतः परमात्मा विशेषेणाव-
स्थितः । तस्योपासनार्थमल्पस्थानत्वेऽपि न स्वयमल्पः, किंतु सर्वदेवात्मकः । ब्रह्मा
चतुर्मुखः, शिवो गौरीपतिः, इन्द्रः स्वर्गाधिपतिः, अक्षरो जगद्धेतुर्मायाविशिष्टोऽन्त-
र्यामीश्वरः “क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते” इति भगवतोक्तत्वात् ।
परमो मायारहितः शुद्धश्चिद्रूपः । अत एव पारतन्त्र्याभावात्स्वराट्स्वयमेव राजा ।
१ झ. ॰स्तकः । तं° । २ ख. ॰द्भावो लि° । ३ ख. ॰र्मध्येऽपि व° । ४ ग. ॰षुम्गाना° ।
ग. ॰ह्निज्वालेव । ६ ग. ॰किकीनां । ७ ख. झ. बह्मा । ८ ग. झ. ॰वः स हरिः से° । ९ झ.
इचिद्रू° ।