तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

७२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १० अनु० १०]
विद्यमानत्वात् । नष्टे त्वज्ञाने यो देहपातावसरः सोऽयं परान्तकालः । पुनर्देहग्रहण-
रहितत्वात् । तस्मिन्परान्तकाले संसारबन्धान्मुच्यन्ते । नन्वज्ञानिनोऽपि प्रलयकाले
स्थूलसूक्ष्मशरीरद्वयलक्षणद्वन्धान्मुच्यन्त एवेत्याशङ्क्य परामृतादित्युकम् । जगत्कारण-
त्वेनोत्कृष्टं परम् । तत्त्वज्ञानमन्तरेण विनाशरहितत्वादमृतं तादृशात्परामृतादव्याकृताद-
ज्ञानिनः प्रलयकालेऽपि न मुच्यन्ते । ज्ञानिनस्तु देहपातावसर एव तादृशादव्याकृता-
दपि मुच्यन्त इति विशेषः ।
त्रयोविंशीमृचमाह—
द॒ह्रं विपापं॑ व॒रवे॑श्मभू॒तं यत्पु॑ण्डरी॒कं पु॒रमध्य॑स॒ग्‍स्थम् ।
तत्रा॑पि द॒हे गग॑नं वि॒शोकं॒ तस्मि॑न्यद॒न्तस्तदुपा॑सि॒तव्य॑म्, इति ॥
तत्त्वं ज्ञातुमसमर्थस्यात्रोपासनमुच्यते । यदेतत्पुण्डरीकमष्टदलं हृदयकमलमस्ति ।
कीदृशम् । दह्रमल्पमङ्गुष्ठमात्रपरिमितत्वात् । विपापं चित्तैकाग्र्यस्थानत्वेन पापरहितम्।
वरवेश्मभूतं वरस्य श्रेष्ठस्य परमात्मन उपलब्धिरूपस्थानत्वेनोपास्तिस्थानत्वेन च गृहरू-
पम् । पुरमध्यसंस्थं हस्तपादादिभिः सर्वैरवयवैः पूर्यत इति पुरं तस्य मध्ये कुसुमरस
इवान्तराऽवस्थितम् । तत्रापि तस्मिन्नपि पुण्डरीके दहेऽल्पप्रदेशे गगनमाकाशवदमूर्तं
ब्रह्मरूपमस्ति । ब्रह्मणः सर्वगतत्वेऽपि घटाकाशवत्पुण्डरीकस्थानापेक्षयाऽल्पत्व-
मुपचर्यते । तथा च श्रुत्यन्तरम्—" अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म
दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः " इति । दहराकाशस्य च ब्रह्मत्वं दहराधिकरणे निर्णीतम् ।
अत एव विशोकं शोकरहितं गगनशब्दवाच्यं ब्रह्म । एवं सति तस्मिन्पुण्डरीकेऽन्त-
र्मध्ये यद्ब्रह्मतत्त्वमस्ति तदुपासितव्यं विजातीयप्रत्ययरहितेन सजातीयप्रत्ययप्रवाहेण
चिन्तनीयम् ।
चतुर्विंशीमृचमाह—
यो वे॒दादौ स्व॑रः प्रो॒क्तो वे॒दान्ते॑ च॒ प्रति॑ष्ठितः ।
तस्य॑ प्रकृ॒तिली॑न॒स्य॒ यः परः॑ स म॒हेश्व॑रः, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥
वेदानाम् " अग्निमीळे पुरोहितम् " " इषे त्वोर्जे त्वा " इत्यादीनामादिरुपक्रमः,
तस्मिन्नुपक्रमे यः स्वरो यो वर्णः प्रणवरूपोऽस्ति स च स्वरः प्रणवो वेदान्ते चोपनिष-
१ ख. 'रल' । २ ग. झ. °मृतत्वम् ता' । ३ ग. दहरं । ४ ग. विद्याप्य ५ ग. शोक-
वर्जितं° । ६ ग. °ष्ठीयत मध्ये° । ७ ग. चान्यान्तरे । ८ ग. हृदयारमोदन्त° । ९ झ: विवेचनीयम्।