तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

७२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा० १० अनु० ११]
कानि तानि नारशब्देनोच्यन्ते । तान्येतान्ययनं स्थानं यस्य स नारायणः । स एको
न्द्राग्न्यादिरूपेणावस्थितत्वाद्वैव इत्युच्यते । तथा च शास्त्रान्तरे मन्त्र आम्नातः—"एकं
मित्रं॒ वरु॑णम॒ग्निमा॑हुः" इति । न क्षरतीत्यक्षरः, अश्नुत इति वा तस्याक्षरत्वम् ।
कारणत्वेनोत्कर्षात्परमस्त्वम् । नियन्तुं समर्थत्वात्प्रभुत्वम् ।
द्वितीयामृचमाह—
विश्वतः॑ पर॒मं नि॒त्यं वि॒श्वं ना॑राय॒णꣳ ह॑रिम् ।
वि॒श्वमे॒वेदं पुरु॑ष॒स्तद्विश्वमुप॑जीवति, इति ॥
विश्वतो जगतो जडवर्गात्परमुत्कृष्टम् । ऋग्वेदेन पुनरुक्तिपरिहारो द्रष्टव्यः ।
यद्वा स्तुतिरूपत्वादनेन रूपेण ध्यातव्यत्वाच्च नास्ति पुनरुक्तिदोषः । विनाशरहितत्वान्नि-
त्यत्वम् । सर्वात्मकत्वाद्विश्वत्वम् । नारायणत्वं पूर्वमेवोक्तम् । पापस्याज्ञानस्य च हर-
णाद्धरित्वम् । यदिदं विश्वमिदानीमज्ञैर्नदृष्ट्या प्रदृश्यते तत्सर्वं वस्तुतत्त्वदृष्ट्या
पुरुषः परमात्मैव । स च परमात्मा तद्विश्वमुपजीवति स्वस्य व्यवहारार्थमाश्रयति ।
तृतीयामृचमाह—
पतिं॒ विश्व॑स्या॒ऽऽत्मेश्व॑रꣳ शाश्व॑तं शिव॒मच्यु॑तम् ।
नाराय॒णं म॑हाज्ञे॒यं वि॒श्वात्मा॑नं प॒राय॑णम्, इति ॥
विश्वस्य जगतः पालकत्वात्पतिः । आत्मनां जीवानां नियामकत्वादीश्वरः । निर-
न्तरं वर्तमानत्वाच्छाश्वतः । परममङ्गलत्वाच्छिवः । न च्यवत इत्यच्युतः । नारायणत्वं
पूर्वमुक्तम् । ज्ञेयेषु तत्त्वेषु मध्ये प्रौढत्वान्महाज्ञेय [त्व] म् । जगदुपादानत्वेन तदभेदाद्विश्वात्म-
त्वम् । उत्कृष्टाधारत्वात्परायणत्वम् । सर्वमप्यारोपितं तदधिष्ठाने वर्तते ।
चतुर्थीमृचमाह—
*नाराय॑णः परं॒ ब्रह्म॒ तत्त्वं॒ नारा॑यणः प॑रः ।
नारा॑यणः परो॒ ज्योति॑रात्मा नारा॑यणः परः, इति ॥

• ग. पुस्तके पूर्वार्धोत्तरार्धव्यत्यासो वर्तते—"नारायणः परो ध्याता ध्यानं नारायणः परः"
  इत्यधिकं च ।
  १ ख. ॰त्यश्वन । २ झ. ॰रः, न स्युत । ३. ख. झ. ॰रमो नि॑ । ४ ग. ॰म्यः।स्तु' ।
  ५ ख. ॰ज्ञानाद्दृष्ट्या । ६ ग. झ. ॰त्पतिम् । आ° । ७ ग. ॰श्वरं नियम्यारम् । नि॑ । ८ ग.
  झ.. ॰श्वतम् । प° । ९ ग. झ. ॰च्छिवत्र । न । १० ग. ॰भ्युदम् । ना । ११ ख. ॰त्वां
  यण° । १२ ख. ॰यणं प° । १३ ख. ॰यणप॑ ।