तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

५०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०७अनु०१]
प्राप्तम् । तथा चरमानिर्दिष्टत्वेन विधेयतया पूर्ववर्णस्य दृष्टिपरत्वं प्राप्तम् । तथाऽपि
पृथिव्या उत्कृष्टत्वात्तद्दृष्टिरेव पूर्ववर्णे कर्तव्या । यथोत्कृष्टविष्णुशिवादिदृष्टिर्निकृष्टे
शालग्रामादौ क्रियते न तु विपर्ययस्तद्वत् । उत्कर्षन्यायश्चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे +
चिन्तितः—
“ किमन्यधीर्ब्रह्मणि स्यादन्यस्मिन्ब्रह्मधीरुत ।
अन्यदृष्ट्योपासनीयं ब्रह्माऽत्र फलदत्वतः ॥
उत्कर्षेतिपरत्वाभ्यां ब्रह्मदृष्ट्याऽन्यचिन्तनम् ।
अन्योपास्त्या फलं दत्ते ब्रह्मातिथ्याद्युपास्तिवत् ॥
“ मनो ब्रह्म ” इत्यात्राब्रह्मरूपमनोदृष्टिं ब्रह्मणि कृत्वा ब्रह्मोपासनीयम् । ब्रह्मणः
फलप्रदत्वेनोपास्यतार्हत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः—ब्रह्मण उत्कृष्टत्वात्तद्दृष्टिर्निकृष्टे मनसि
कर्तव्या । लोके हि निकृष्टे भृत्ये राजदृष्टिं कृत्वा राजवत्तं पूजयन्ति । नतु विपर्ययः ।
किंच “ मनो ब्रह्मेत्युपासीत ” इत्यत्र ब्रह्मशब्द इतिशब्दपरत्वेन दृष्टिलक्षको भवि-
ष्यति । मनःशब्दश्चानितिपरत्वान्मुख्यार्थवाची । यथा स्थाणुं चोर इति प्रत्येतीत्यत्र
स्थाणुशब्दो मुख्यार्थवाची चोरशब्दो दृष्टिलक्षकस्तद्वत् । न चाब्रह्मस्वरूपस्य मनस
उपास्यत्वे ब्रह्मणः फलप्रदत्वानुपपत्तिः । अब्रह्मरूपस्यातिथेरुपासने कर्माध्यक्षत्वेन यथा
फलं प्रयच्छति तद्वदत्रापि संभवात् । तस्मादब्रह्मणि प्रतीके ब्रह्मधीः कर्तव्या ” ।
यद्यप्यधिलोकमितिशब्देन पृथिव्या अधिकरणत्वाभिधानात्प्रतीकत्वं प्रतिभाति
तथाऽपि पृथिवीदृष्टिरेवात्र पूर्ववर्णात्मके युक्ता । यथा लोकेषु पञ्चविधं सामोपासीतेत्यत्रा-
धिकरणत्ववाचिन्या सप्तम्या निर्दिष्ठानां लोकानां दृष्टिः कर्माङ्गे साम्नि प्रतीके संपादिता
तद्वत् । एतदपि यदि “ आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ” [ ब्र० सू० अ० ४
पा० १ सू० ६ ] इति साम्न उपास्तिक्रियाकर्मत्वेनाभिधानाद्दृष्टिलक्षकत्वं लोकश-
ब्दस्य युक्तमित्यभिप्रेत्य लोकदृष्ट्या सामाख्यं प्रतीकमुपास्येत तर्ह्यत्रापि महासंहिता
व्याख्याता वेदेतिसंहिताशब्देन विदिक्रियाकर्मणो निर्देशात्पृथिव्यादिदृष्ट्या संहितोपास्य-
ताम् । पृथिव्याः प्रतीकत्वाभावेऽपि दृष्टिविषयत्वाभिप्रायेणाधिलोकमिति निर्देश उप-
पद्यते । तत्रेदपरं चिन्तनीयम् । उपासनं नाम किं सकृत्प्रत्यय आहोस्वित्प्रत्य-
यावृत्तिरिति । तत्र यथा “ अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत ” इत्यत्र सकृदनुष्ठानाद्वि-
धिसिद्धिस्तद्वत्सकृत्प्रत्ययेनैव विधेश्चरितार्थत्वान्नाऽऽवृत्तिरिति चेन्न वेदाध्ययनवदा-

• ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् । अ० ४ पा० १ अ० ४ सू० ५ ।
  १ ग. घ. ॰र्थः । ब्र° । २ क. ख. ग. घ. ॰द्व्यादि° ।

[प्रपा० ७ अनु० ४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५०३

वर्तनीयत्वात् । यथा “ स्वाध्यायोऽध्येतव्यः ” इत्यत्र वेदोच्चारणमावर्त्यते तथा प्रत्यय
आवर्तनीयः । तत्रोच्चारणावृत्तिरेवाध्ययनशब्दार्थ इति चेत्तर्ह्यत्रापि प्रत्ययावृत्तिरेवोपास-
नाशव्दार्थोऽस्तु । अत एव भगवद्भिर्भाष्यकारैरावृत्त्यधिकरणेऽभिहितम्--“ अपि
चोपासनं निदिध्यासनं चेत्यन्तर्णीतावृत्तिगुणैव क्रियाऽभिधीयते । तथा हि । लोके गुरु-
मुपास्ते राजानमुपास्त इत्यत्र यस्तात्पर्येण गुर्वादीननुवर्तते स एवमुच्यते । तथा ध्यायति
प्रोषितनाथा पतिमिति या निरन्तरस्मरणा पतिं प्रति सोत्कण्ठा सैवमभिधीयते ” इति ।
यद्यपि पुरश्चरणादौ जप्यमन्त्रावृत्तिसंख्ययेव प्रत्ययावृत्तेरियत्ता न क्वचिच्छुता तथाऽपि
यस्मिन्प्रतीके यद्देवतादृष्टिर्विहिता तत्प्रतीकं तद्देवतारूपमिति निरूढोऽभिमानो यावत्संप-
द्यते तावदावर्तयेत् । अत एवं वार्तिककारैरुक्तम्—
“ शास्त्रार्पितधियोपेत्य यत्तादात्म्याभिमानतः ।
चिरासनं भवेद्यत्र तदुपासनमुच्यते ” ॥ इति ।
यथा प्रबुद्धा अमात्याः कांचिद्राजकुमारं बालं राज्येऽभिषिच्य यावता कालेनायं
सर्वासां प्रजानां राजेत्यभिमानेन तदाज्ञावशवर्तित्वं संपद्यते तावदप्रमत्तास्तं प्रयत्नेन पाल-
यन्ति तद्वत् । संपन्ने तु प्रतीकविषये देवत्वाभिमाने स पुनर्नोपैति । यथा जीर्णदेवालये
पूजारहितामपि प्रतिमां दृष्ट्वा देवत्वबुद्धिरनुवर्तते तद्वत् । तस्मात्प्रतीके देवत्वाभिमानदा-
र्ढ्यपर्यन्तमुपासीनस्य यथोक्तं फलं सिध्यति ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते श्रीमत्बुक्कणसाम्राज्यधुरंधरमाधवविद्यारण्यपरमे-
श्वरसंबन्धिवेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकभाष्ये सप्तमप्रपाठके
सांहित्यामुपनिषदि तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
अथ सप्तमे चतुर्थोऽनुवाकः ।
तृतीयानुवाके प्रजादिफलसिद्धये संहितोपासनमुक्तम् । तत्र ब्रह्मज्ञानसाधनं चित्तैका-
ग्र्यमप्यर्थात्संपद्यते । अथ मेधारहितस्य श्रुतग्रन्थार्थविस्मृतौ ब्रह्मज्ञानोदयासंभवाद्रोगादिना
शरीरादिपाटवरहितस्याशनाच्छादनादिभिर्वा रहितस्य ब्रह्मज्ञानहेतुभूतश्रवणादिप्रवृत्त्यसंभ-
वान्मेधादिसिद्ध्यर्था मन्त्राश्चतुर्थेऽनुवाकेऽभिधीयते । तत्राऽऽदौ मेधाकामेन जप्यं
मन्त्रमाह—
यश्छन्द॑सामृष॒भो वि॒श्वरू॑पः । छन्दो॒भ्योऽध्य॒मृता॒थ्संब॒भूव॑ । स
१ घ. ॰व च वा॰ । २ क. ख. ङ. ॰थे संहि॰ ।

ितवान् । संप्रास्रवत्सम्यक्सारत्वेन प्रत्यभादित्यर्थः

Line 24:
अमृ॒तादित्यनेन निमित्तमुच्यते । मरणरहितं मोक्षरूपं यदमृतं तदेवोंकारप्रादुर्भूतौ निमि-

Line 25:
त्तम् । अत एव च्छान्दोग्ये च तस्योंकारप्रादुर्भाववाक्यस्योपक्रमे— " ब्रह्मसंस्थोऽमृत-

Line 26:
त्वमेति " इत्युपक्रान्तम् । प्रणवस्य ब्रह्मवाचकत्वेन प्रणवनिष्ठ एव ब्रह्मसंस्थः । स प्र-

Line 27:
णववाच्य इन्द्रः परमेश्वरो मेधया ग्रन्थतदर्थधारणशक्त्या मां विद्यार्थिनं स्पृणोतु प्री-

Line 28:
णयतु । हे देव त्वत्प्रसादादहममृतस्य मोक्षोपलक्षितस्य मुक्तिहेतोर्ग्रन्थादेर्धारको

Line 29:
भूयासम् ।

Line 30:
३मेधाहेतुमन्त्रमुक्त्वा रोगादिराहित्यहेतुं४मन्त्रमाह—

Line 31:
शरी॑रं

[प्रपा० ७ अनु० ४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५०५
भूरि॒ विश्रु॑वम् । ब्रह्म॑णः कोशो॑ऽसि मेध-
याऽपि॑हितः । श्रुतं॑ मे गोपाय, इति ।
मम विद्याधिकारिणः शरीरं विचर्षणं विचक्षणं रोगादिरहित्येन विद्याभ्यासयोग्य-
मस्तु । मदीया जिह्वाऽप्यतिशयेन माधुर्योपेता ग्रन्थाभ्यासपटीयसी भवतु । कर्णाभ्यां
च विद्योत्पादकं बहुविधग्रन्थजातं श्रूयासं कदाचिदपि बाधिर्यदोषो मा भूत् । हे प्रणव
त्वं ब्रह्मणो जगत्कारणस्य परतस्तुनो ध्यानाय कोश आलम्बनभूतोऽसि । यथा चर्म-
मयः कोशः खड्गरक्षणार्थायाऽऽलम्बनभूतस्तद्वद्ब्रह्मध्यानरक्षणाय प्रणव आलम्बनभूतः ।
अत एव कठवल्लीष्वोंकारं प्रकृत्याऽऽम्नायते--“एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् ”
इति । तादृशः प्रणवो मेधया धारणशक्त्याऽपिहितो व्याप्तः । तथाविधप्रणवप्रतिपाद्य
हे परमेश्वर मदीयं श्रुतं कर्णाभ्यामवगतं वेदार्थरहस्यं विस्मृत्यादिदोषनिवारणेन पालय ।
आरोग्यादिसिद्धये जप्यो मन्त्रोऽभिहितः । अथान्नपानवस्त्रादिसिद्धये होमार्था मन्त्रा
उच्यन्ते । तत्र प्रथमं मन्त्रमाह—
आवह॑न्ती वितन्वा॒ना (१) । कु॒र्वाणा चीर॑मा॒त्मनः॑ ।
वासांसि॒ मम॒ गाव॑श्च । अन्न॑पाने च॑ सर्व॒दा । ततो॑ मे
श्रिय॒माव॑ह । लो॒म॒शां प॒शुभिः॑ स॒ह स्वाहा॑, इति ।
हे प्रणवाभिधेय परमेश्वर या श्रीरुक्तविधा तां श्रियं मदर्थमावह सर्वतः संपादय ।
किंविधेति तदुच्यते । यानि वासांसि याश्च गावो ये चान्नपाने तत्सर्वं सर्वदा मम
भोगार्थमावहन्ती सर्वतः संपादयन्ती तथा संपादितं सर्वं वितन्वाना विस्तारयन्ती वर्ध-
यन्ती वर्धितं तत्सर्वमात्मनो विद्यार्थिनो मम चिरं दीर्घकालं कुर्वाणा यथा विनष्टं न
भवति तथा स्थापयन्ती । यस्मादेवंविधा श्रीस्ततस्तामावह । पुनरपि कीदृशीम्—पशुभिः
सह लोमशामजावयोऽश्वाश्चेत्येवमादयो ये पशवस्तैः सह वर्तमानत्वेन बहुविधरोमयु-
क्ताम् । तथाविधश्रीप्रदाय देवायेदमाज्यादिहोमद्रव्यं स्वाहा हुतमस्तु ।
अथ वस्त्रान्नपानादिसमृद्धया श्रिया युक्तस्य विद्यासंप्रदायप्रवृत्त्यर्थं शिष्यसंपादकहो-
मार्थांन्पञ्च मन्त्रानाह—
आ मां यन्तु ब्रह्मचारिणः॒ स्वाहा॑ । वि मांऽऽयन्तु
ब्रह्मचारिणः॒ स्वाहा॑ । प्र मांऽऽयन्तु ब्रह्मचारिणः॒
१ क. ख. ङ स्वाहु॑ ।
६४

५०६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०७अनु०४]

स्वाहा॑ । दमा॑यन्तु ब्रह्मचारिणः॒ स्वाहा॑ । शम॑-
यन्तु ब्रह्मचारिणः॒ स्वाहा॑ ( २ ), इति ।
ब्रह्मचारिणो वैदिकविद्याभ्यासपराः शिष्या मां संप्रदायप्रवर्तकमाचार्यमायन्तु
प्राप्नुवन्तु । विशब्दो विविधत्वमाचष्टे । पश्वादिकामाः स्वर्गलोककामा ब्रह्मलोककामा
मोक्षकामाश्चेत्येवं ब्रह्मचारिणां विविधत्वम् । प्रशब्दः प्रकर्षमाचष्टे । विद्याग्रहणे प्रज्ञाति-
शयः प्रकर्षः । दमित्यनेनान्वयेन दान्तिरभिधीयते । बाह्येन्द्रियचेष्टाभ्यो बाललीलाभ्य
उपरतिरत्र दान्तिः। शमित्यनेन शान्तिरभिधीयते। क्रोधादिचित्तदोषराहित्यं शान्तिः। वि
मायन्वित्याद्यश्चत्वारो मन्त्राः शाखान्तरगतत्वाभिप्रायेण केषुचिद्देशेषु नाऽऽम्ना-
यन्ते ।
संप्रदायप्रवृत्तिजनितकीर्तिप्रदौ मन्त्रावाह—
यशो॒ जने॑ऽसानि॒ स्वाहा॑ । श्रेया॒न्वस्य॑सोऽसानि॒ स्वाहा॑, इति ।
हे परमेश्वर त्वत्प्रसादादहं जने सर्वेषु जनेषु यशोऽसानि । आचार्योऽयमित्येवं
यशस्वी भवानि । वसु धनं बहुलं यस्य सोऽयं वसुमानतिशयेन वसुमान्वसीयांस्तादृशा-
दप्यहं श्रेयान्प्रशस्यतरो भवानि ।
यशस्वित्वश्रेयस्त्वहेतुप्रतिपादकांस्त्रीन्मन्त्रानाह—
तं त्वा॑ भग॒ प्रवि॑शानि॒ स्वाहा॑ । स मा॑
भग॒ प्रवि॑श॒ स्वाहा॑ ! तस्मि॑न्सहस्रशाखे ।
नि भ॑गाहं त्वयि॑ मृ॒जे स्वाहा॑, इति ।
भगशब्द ऐश्वर्यादिषड्गुणवाचकः ।
“ ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः ।
ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीङ्गना ” ॥ इति स्मरणात् ।
तेन तद्वानुपलक्ष्यते । हे भगवन्परमेश्वर तं भगवन्तं त्वामहं प्रविशानि तादात्म्येन
त्वयि प्रविष्ट इव सर्वदा त्वां भजानि । स तादृशस्त्वमपि मां प्रविश मयि प्रविष्ट
इवाऽऽदरेण मामनुगृहाण । सहस्रमूर्तिभेदयुक्ते तस्मिंस्त्वयि मामहं निमृजे नितरां
शोधयामि । त्वद्भजनमेव श्रेयोहेतुरित्यर्थः ।
दृष्टान्तपुरःसरं बहुशिष्यसंपादकं मन्त्रमाह—
यथाऽऽपः॒ प्रव॑ताऽऽयन्ति॑ । यथा॒ मासा॑ अह॒र्जरम्॑ । ए॒वं मां
१ ख. प्रतिशातिं । २ ख. संवप्रं । ३ ख. ˚श प्र˚ ।

[१०७अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५०७
ब्रह्म॒चारिणः॑ । धा॒तराय॑न्तु॒ सर्व॑तः॒ स्वाहा॑, इति ।
आपो लोके प्रवता प्रवणवता निम्नदेशगतेन मार्गेण यथा त्वरया समागच्छन्ति ।
यथा च मासाश्चैत्रवैशाखादयः सर्वेऽप्यहर्जरं संवत्सरमायन्ति । अहानि षष्ट्युत्तर-
त्रिशतसंख्याकानि जीर्णान्यन्तर्भवन्ति यस्मिन्संवत्सरे सोऽयमहर्जरः । न खलु कश्चि-
दपि मासः संवत्सरमतिक्रामति । हे धातः सर्वस्य जगतो विधातः सर्वेऽपि ब्रह्मचा-
रिणो मासन्यायेन मामनतिक्रामन्तो जलन्यायेन त्वरोपेताः सर्वस्मादपि देशान्मामा-
च्छन्तु ।
होममन्त्रानभिधायोपस्थानमन्त्रमाह—
प्र॒ति॒वे॒शो॑ऽसि॒ प्र मा॑ भाहि॒ प्र मा॑ पद्यस्व ( ३ ), इति ।
वितन्वाना शमा॑यन्तु ब्रह्म॒चारिणः स्वाहा

५०८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०७अनु०५]
अग्निहोत्रहविष उपसादने दर्शपूर्णमासचातुर्मास्यहविषामासादने च प्रयोग एवमाम्नायते-
“ अग्निहोत्रमेताभिर्व्याहृतीभिरुपसादयेत् ” इति । “ दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यान्याल-
भमान एताभिर्व्याहृतीभिर्हवीꣳष्यासादयेत् ” इति च ।
एवमाधानादावुदाहृत्य कर्मकाण्डप्रसिद्धं व्याहृतित्रयं दर्शयित्वा तथैव प्रतीकत्वेन
व्याहृत्यन्तरं दर्शयति —
तासा॑मु ह॒ स्मैतां चतु॒र्थीम् । माहा॑च-
मस्यः॒ प्रवे॑दयते । मह॒ इति॑ इति, ।
महान्सोमपानार्थश्चमसः पात्रविशेषो यस्य मुनेः स मुनिर्माहाचमसः । बहुषु सोमया-
गेषु वर्तमानत्वाच्चमसस्य महत्त्वम् । तस्यापत्यं माहाचमस्यनामक ऋषिः । स तासां
भूरादीनां तिसॄणां व्याहृतीनां चतुर्थीं चतुः

[प्रपा० ७ अनु० ५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५०९
इति॑ च॒न्द्रमा॑: । च॒न्द्रम॑सा वाव सर्वा॑णि ज्योतीꣳ॑षि मही॑यन्ते, इति ।
सन्ति हि चन्द्रमण्डले परितोऽवस्थितानि नक्षत्रज्योतींषि सर्वाण्यपि पूज्यानि भासन्ते ।
अथ तास्वेव वेददृष्टिं विधत्ते—
भूरिति॑ वा ऋच॑: । भुव॒ इति॒ सामा॑नि । सुव॒रिति॒ यजूꣳ॑षि ।
(२) । म॒ह इति॒ ब्रह्म॑ । ब्रह्म॑णा वाव सर्वे॑ वे॒दा म॒हीय॑न्ते, इति ।
वेदत्रयगता मन्त्रविशेषा ऋगादयः । ब्रह्म त्वोंकारस्तेन हि सर्वे वेदाः पूज्यन्ते
वेदोच्चारणस्य प्रणवपूर्वकत्वात् ।
अथ प्राणदृष्टिं विधत्ते—
भूरिति॑ वै प्रा॒णः । भुव॒ इत्य॑पा॒नः । सुव॒रिति॑ व्या॒नः ।
म॒ह इत्यन्न॑म् । अन्ने॑न वाव सर्वे॑ प्रा॒णा म॒हीय॑न्ते, इति ।
अन्नेन हि भुक्तेन प्राणास्तृप्यन्ति ।
यथोक्तलोकादिदृष्टिभिरुक्ता व्याहृतीरुपसंहरति—
ता वा ए॒ताश्चत॑स्रश्चतु॒र्धा । च॒तस्र॑श्चतस्रो॒ व्याहृ॑तयः, इति ।
या भूरित्यादिव्याहृतयस्ता एताश्चतस्रो व्याहृतयो लोकदेववेदप्राणदृष्टिभिश्चतुर्धा
भिद्यन्ते । तथा सति भूरित्येका व्याहृतिः पृथिव्यग्न्यृग्वेदः प्राण इत्येवं चतुर्विधा ।
तश्चतस्रो व्याहृतयो भवन्ति । एवं भुव इत्यादि¹ष्वपि प्रत्येकं चतुष्ट्वे सति षोडश
पद्यन्ते । तासां सर्वांसामपि संग्रहाय चतस्रश्चतस्र इति वीप्सा ।
तासां व्याहृतीनामुपासनं विधत्ते—
ता यो वेद॑ । स वेद॒ ब्रह्म॑ । सर्वे॑ऽस्मै दे॒वा ब॒लिमाव॑हन्ति ( ३ ), इति ।
असौ लो॒को यजूꣳ॑षि वे॒द द्वे च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके सप्तमप्रपाठके
पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥
ताः पृथिव्यादिदृष्टिभिर्युक्ता व्याहृतीर्यो वेदोपास्ते तस्मा उपासकाय सर्वे देवा
इन्द्रादयो बलिं पूजामावहन्ति संपा

५१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०७अनु०६]

हतीर्वेद स पुमान्वक्ष्यमाणानुवाकोक्तं ब्रह्मोपास्ते । ब्रह्मोपासनमेवात्र प्रधानम् । व्याहृ-
त्युपासनमङ्गम् । तस्माद्ब्रह्मप्राप्तौ सत्यां सर्वदेवपूज्यत्वं युक्तम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते श्रीबुक्कणसाम्राज्यधुरंधरमाधवाविद्यारण्यपरमे-
श्वरसंबन्धिवेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकभाष्ये सप्तम-
प्रपाठके सांहित्यामुपनिषदि पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥

अथ सप्तमे षष्ठोऽनुवाकः ।

पञ्चमेऽङ्गोपासनमुक्तं षष्ठे त्वङ्गिन उपासनमुच्यते । तत्राऽऽदावुपास्यस्वरूपं
दर्शयति—
स य ए॒षो॑ऽन्तर्हृ॑दय आ॒काश॑ः । तस्मि॑न्न॒यं पुरु॑षो
मनो॑मयः । अ॒मृतो॒ हिर॑ण्मयः, इति ।
हृदयपुण्डरीकस्य मध्ये स्वाङ्गुष्ठपरिमित आकाशो वर्तते । स एष इत्येताभ्यां दूर-
सामीप्यवाचिभ्यां व्यवहितयोगशास्त्रप्रसिद्धः संनिहितश्रुत्यन्तरप्रसिद्धश्चोच्यते । ईदृशो
य आकाशस्तस्मिन्नाकाशे पुरुषः संपूर्णः परमात्माऽस्ति । यद्यप्यसौ सर्वत्र वर्तते
तथाऽपि तस्योपलब्ध्यर्थमुपासनार्थं च हृदयस्थानमुपदिश्यते । हृदयकमलमध्ये हि
समाधिना निरुद्धमेकाग्रं मनः परमात्मानं साक्षात्कर्तुं प्रभवति । “ दृश्यते त्वग्र्यया
बुद्ध्या ” इतिश्रुत्यन्तरात् । अपरोक्षवाचकेनायमित्यनेन शब्देन सेयं साक्षात्कारयो-
ग्यताऽभिधीयते । तादृशः पुरुषो हृदयमध्य उपास्यमानः प्रसीदति । अत एव दहर-
शाण्डिल्यविद्यासु हृदयमाम्नातम् । तस्मिन्हृदय उपासितव्यः पुरुषो मनोमयो मन-
प्रधानः । जिज्ञासवो हि तं पुरुषं मनसा साक्षात्कुर्वन्ति, उपासकाश्च मनसा ध्यायन्ति
तदिदं मनोमयत्वम् । अमृतत्वं विनाशराहित्यम् । हिरण्मयो ज्योतिर्मयः स्वप्रका-
श इत्यर्थः ।
इत्थमुपास्यस्वरूपमभिधायोपासकस्य मार्गविशेषं दर्शयति—
अन्त॑रेण तालु॑के । य ए॒ष स्तन॑ इ॒वावलम्ब॑ते । सेन्द्र॑योनिः ।
यत्रा॒सौ के॑शा॒न्तो वि॒वर्त॑ते । व्यपो॑ह्य॒ शीर्षक॑पाले, इति ।
मुखबिलस्यान्तर्जिह्वामूलस्योपरि स्थितौ वामदक्षिणभागौ तालुके इत्युच्येते । तयो-
र्के अन्तरेण तालुकेयोर्मध्ये वत्सतर्र्याः स्तन इव स्वल्पः कश्चिन्मांसखण्डो लम्बमा-

[Footnote]
१ ख. ॰ध्ये स° ।

त्तिष्ठति तस्य मांसखण्डस्य योगशास्त्रप्रसिद्धिं द्योतयितुं यच्छब्दः । प्रत्यक्षतां द्योतयि-
तुमेतच्छब्दः । लम्बिकाकरणप्रवीणस्य जिह्वाग्रस्पर्शनेन प्रत्यक्षः । परकीयमुखे तु चक्षु-
षैव प्रत्यक्षः । स च मांसखण्ड इन्द्रस्य परमेश्वरस्य योनिः स्थानम् । शाखाग्रचन्द्रद-
र्शनन्यायेन स मांसखण्डः स्वसमीपवर्तिनीं योगशास्त्रप्रसिद्धां सुषुम्नाख्यां नाडीमुपलक्ष-
यति । तस्यां च नाड्यां प्रविष्टं चित्तमेकाग्रं भूत्वा परमात्मानं साक्षात्कर्तुं प्रभवति ।
एतदेवाभिप्रेत्य क्षुरिकोपनिषद्याम्नायते—
“ एकोत्तरं नाडिशतं तासां मध्ये वरा स्मृता ।
सुषुम्ना तु परे लीना विरजा ब्रह्मरूपिणी ॥
इडा तिष्ठति वामेन पिङ्गला दक्षिणेन तु ।
तयोर्मध्ये परं स्थानं यस्तं(?) वेद स वेदवित् ” ॥ इति ।
अतः सा नाडी परमेश्वरस्य स्थानम् । किंचामृतत्वप्राप्तेर्मार्गभूतत्वादपि तस्य स्थानम् ।
तन्मार्गत्वमपि च्छन्दोगैः कठैश्चाम्नायते—“ शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां
मूर्धानमभिनिःसृतैका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति ३” इति । सेयमिन्द्रस्य योनिः सुषुम्ना
नाडी शिरसो वामदक्षिणकपाले व्यपोह्य विनिर्भिद्य यत्र यस्मिन्मूर्धप्रदेशे केशाना-
मन्तो मूलमस्ति तत्र विशेषेण वर्तते । यथाऽग्रस्योपरि केशानामभावादग्रमन्तशब्देनो-
च्यते, तथा मूलादधोऽपि तदभावान्मूलमप्यन्तशब्दवाच्यम् ।
इत्थमुपासकस्य फलप्राप्तये निर्गमनद्वारमभिधायेदानीं फलं दर्शयति—
भूरित्य॒ग्नौ प्रति॑तिष्ठति । भुव॒ इति॑ वा॒यौ ( १ ) ।
सुव॒रित्या॑दि॒त्ये । मह॒ इति॒ ब्रह्म॑णि । आ॒प्नोति॑
स्वारा॑ज्यम् । आ॒प्नोति॒ मन॑स॒स्पति॑म् । वाक्प॑ति-
श्चक्षु॑ष्पतिः । श्रोत्र॑पतिर्विज्ञान॑पतिः । ए॒तत्ततो॑
भव॑ति । आ॒का॒शश॑रीरं॒ ब्रह्म॑ । स॒त्यात्म॑ प्रा॒णा-
रा॒मं मन॑आनन्दम् । शान्ति॑समृद्धम॒मृत॑म् , इति ।
व्याहृतित्रयध्यानेनाग्न्यादिषु प्रतितिष्ठति । अग्निर्वाय्वादित्यानां यदैश्वर्यं तत्प्रा-
प्नोति । चतुर्थव्याहृतिध्यानेन ब्रह्मणि सत्यलोकवासिनि प्रतितिष्ठति । ब्रह्मणो यदै-
श्वर्यं तत्प्राप्नोति । तदेव स्वाराज्यादिवाक्यैः प्रपञ्च्यते—अग्न्यादीनामङ्गदेवतानां स्वय-
मेव राजा भवति । राजत्वादेव सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्तीत्युक्तम् । न केवलं स्वारा-
ज्यप्राप्तिः किंतु सर्वेषां प्राणिनां यन्मनस्तस्य पतित्वं प्राप्नोति सर्वप्राण्यात्मको भूत्वा-
१ ख. ग. 'न मां' । २ घ. परस्था° । ३ ग. °ति । सोऽव्य° । ४ क. °मदा° ।

·सर्ववागाद्याधिपत्यं द्रष्टव्यम्(?)। एकमेवान्तःकरणं शक्तिभेदेन मनोविज्ञानशब्दाभ्यामभि-
·धीयते । करणशक्त्या मन इत्युच्यते । कर्तृशक्त्या तु विज्ञानमिति । पूर्वमसावेव देह-
मात्रवर्तिमनोवागादीनामधिपतिरभूत् । इदानीं तु विद्यासामर्थ्येन सर्वात्मकविराडुपाधि-
·मत्तां प्राप्य सर्वदेहवर्तिमनोवागाद्याधिपतिर्भवति । ततः समष्टिरूपविराट्प्राप्तेरनन्तरमुत्पन्न-
·ब्रह्मतत्त्वावबोधः सन्नविद्यायां विनष्टायामेतद्द्रक्ष्यमाणस्वरूपं भवति । आकाशेत्यादिना
तदेतत्स्वरूपमभिधीयते—आकाशवन्मूर्तिरहितं शरीरं स्वरूपं यस्य ब्रह्मणस्तदाकाशश-
रीरम् । यद्वा सर्वजगत्कल्पनाधिष्ठानत्वेन सर्वात्मकत्वादाकाशोऽपि ब्रह्मणः स्वरूपम् ।
आकाशे हि सच्चिदानन्दरूपोऽधिष्ठानभागो नामरूपात्मक आरोप्यभागश्चेत्युभयं दृश्यते।
तत्र नामरूपयोर्मिथ्यात्वेन ब्रह्मत्वाभावेऽप

समृद्धं दृढम् । तथा तदेतद्ब्रह्मामृतं मरणरहितम् । मरणं नाम प्राणस्य देहान्निष्क्रमणम् ।
“ मृङ् प्राणत्यागे ” इति धातुस्मरणात् । तच्च मरणं प्राणधारिणो जीवस्य संभवति न तु
प्राणरहितस्य परमात्मनः । तद्राहित्यं च “ अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः ” इति श्रुत्यन्तरा-
दवगन्तव्यम् ।
इत्थमुपास्यस्वरूपं मार्गं फलं चाभिधायोपासनं विधत्ते—
इति॑ प्राचीनयो॒ग्योपा॑स्स्व ( २ ), इति॑ ।
वा॒याव॒मृतमेक॑ं च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके सप्तमप्रपाठके
षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
प्राचीनानि पूर्वकाण्डोक्तानि नित्यनैमित्तिककर्माणि, तैः पापे प्रहीणे सत्युपासनायां
योग्यो भवति । तादृशं शिष्यं प्रति माहाचमस्यनामको गुरुरुपदिशति । इतिशब्दः “ स
य एषोऽन्तर्हृदय१ आकाशः ” इत्याद्युक्त२प्रकारं परामृशति । तथैवाऽऽकाशशरीरं
ब्रह्मेत्यादिगुणा अपि परामृश्यन्ते । यद्यप्येतत्ततो भवतीतिवाक्येन विराट्रप्राप्तेरूर्ध्वं ब्रह्म-
भावह्मणस्य फलस्य प्रतिज्ञातत्वान्मुक्तिस्वरूपप्रतिपादकमाकाशशरीरादिवाक्यम् , तथाऽपि
“तं यथा यथोपासते तद्देव भवति” इतिश्रुतावुपास्यफलयोरेकविधत्वश्रवणादाकाशशरी-
रत्वादिगुणानामुपास्यत्वमपि संभवतीति । तस्मादाचार्यैरूपास्यगुणत्वेन योजितम् ।
अथ मीमांसा—तत्रेदं चिन्तनीयम् । किं पञ्चमषष्ठयोरनुवाकयोरुपासना भिद्यत
आहोस्विदेकेति । उपास्यवैलक्षण्यात्फलभेदाच्च भिद्यत इति तावत्प्राप्तम् । पञ्चमे लोका-
दिदृष्ट्या व्याहृतिरूपं प्रतीकमुपास्यम् । षष्ठे तु मनोमयत्वादिगुणं ब्रह्मोपास्यमिति वैल-
क्षण्यम् । फलं च सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्तीति पञ्चमे श्रुतम् । षष्ठे त्वाप्नोति
स्वाराज्यमित्यन्यदेव फलं श्रूयते । तस्मादुपासनाभेद इति प्राप्ते ब्रूमः—एकाधिकारित्व-
श्रवणादेकमेवोभयत्रोपासनम् । पञ्चमेऽभिहितम् । ता यो वेद स वेद ब्रह्मेति व्याहृत्यु-
पासकस्यैव ब्रह्मोपासनाधिकारः श्रूयते । यथा षष्ठे भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठतीत्यादिना
व्याहृत्युपासनफलं च सहैवाऽऽम्नातम् । तस्मादेकमेवोभयत्रोपासनम् । उपास्यवैलक्षण्यं
त्वङ्गाङ्गिभावभेदेनाप्युपपद्यते । सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्तीत्येतदप्यङ्गफलं भविष्यति ।
“यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोति” इत्यादौ पर्णद्रव्यमन्तरेण क्रतुनि-
ष्पत्त्यभावात्क्रत्वर्थत्वे सति फलाकाङ्क्षाया३ अभावोत्फलस्यार्थवादत्वं युक्तम् । इह तु
१ ग. ॰य हृ॰ । २ ङ. ॰युक्तं प्र॰ । ३ क. ग. म पा॰ ।

व्याहृतिध्यानमन्तरेणापि ब्रह्मोपासनासिद्धेः फलायैव व्याहृतिध्यानमुच्यत इति नार्थवाद-
त्वम् । तस्मादङ्गाङ्गिभावेनैकोपासनत्वं युक्तम् । न चानेनैव न्यायेन सप्तमानुवाको-
क्तस्य पृथिव्यन्तरिक्षाद्यात्मकब्रह्मोपासनस्यापि पूर्वेण सहैकत्वं शङ्कनीयम् । शाण्डिल्याद-
हरादिन्यायेन पृथगुपासनत्वात् । स च न्यायरतृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे*चिन्तितः—
“ न भिन्ना उत भिद्यन्ते शाण्डिल्यदहरादयः ।
समस्तोपासनश्रैष्ठ्याद्ब्रह्मैक्यात्स्यादभिन्नता ॥
कृत्स्नोपास्तेरशक्यत्वादद्गुणैर्वेद्यपृथक्त्वतः ।
दहरादीनि भिद्यन्ते पृथक्पृथगुपक्रमात् ॥
छान्दोग्ये दहरविद्या शाण्डिल्यविद्या मधुविद्येत्यादयः पठिताः । तथा शाखान्तरे-
ष्वपि । तत्र पूर्वाधिकरणन्यायेन समस्तोपासनस्य श्रेष्ठत्वाद्ध्येयस्य ब्रह्मण एकत्वाच्च सर्वा-
सामकविद्यात्वमिति प्राप्ते ब्रूमः — अनन्तासु विद्यास्वेकीकरणेनानुष्ठानं तावदशक्यमिति
विद्याभेदोऽप्यवगन्तव्यः । न च वेद्यस्य ब्रह्मण एकत्वं शङ्कनीयं गुणभेदेन व्यवस्थोप-
पत्तेः । न चैकैकस्या विद्याया इयत्ता निश्चेतुमशक्या प्रत्येकमुपक्रमोपसंहारयोस्तन्निश्चाय-
कत्वात् । तस्माद्विद्यानां नानात्वम् ” ।
एवमुपासनयोर्भेदे सत्येकमेवानुष्ठेयं न तूभयम् । एतदपि तत्रैव + चिन्तितम्—
“ अहंग्रहेष्वनियमो विकल्पनियमोऽथ वा ।
नियामकस्याभावेन यथाकाम्यं प्रतीयताम् ॥
ईशसाक्षात्कृतेस्त्वेकविद्ययैव प्रसिद्धितः ।
अन्यानर्थक्यविक्षेपौ विकल्पस्य नियामकौ ॥
द्विविधान्युपासनान्यहंग्रहाणि प्रतीकानि चेति । आत्मनः सगुणोपासनेष्वहंग्रहस्य
चतुर्थाध्याये वक्ष्यमाणत्वात्तान्यहंग्रहाणि । अनात्मवस्तूनि देवतादृष्ट्या संस्कृत्योपास्य-
मानानि प्रतीकानि । तत्राहंग्रहेषु शाण्डिल्याद्युपासनेष्वेकं द्वे बहूनि वोपासनानि
यथाकाम्येनानुष्ठेयानि विकल्पस्य नियामकाभावात् । न हि शाण्डिल्योपासनं दहरो-
पासनमन्यद्वैकमेवानुष्ठेयं नेतरदिति विकल्पानियमे किंचित्कारणमस्ति । तस्माद्यथाका-
म्यमिति प्राप्ते ब्रूमः — अन्यानर्थक्यं तावदेकं नियामकम् । तथाहीश्वरसाक्षात्कार उपा-
सनस्य प्रयोजनं तच्चैकेनैवोपासनेन सिध्यति चेदन्योपासनवैयर्थ्यम् । किंचोपासनेषु ३
प्रमाणजन्यः साक्षात्कारः । किं तर्हि निरन्तरभावनया ध्येयतादात्म्याभिमानः । ५

• नाना शब्दादिभेदात् । अ० ३ पा० ३ अ० ३३ सू० ५८ । + विकल्पोऽ
  विशिष्टफलत्वात् । अ० ३ पा० ३ अ० ३४ सू० ५९ ।
  १ क. ग. घ. ङ. ंत्र स । २ क. ख. ङ. 'गुणत्वोपा' । ३ ख. 'सनस्य न । ४ ख
  °जन्यसा° । ५ घ. स एवाभिं° ।

प्रपा० ७ अनु० ६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५१५
त्राभिमान एकमुपासनमनुष्ठाय तत्परित्यज्यान्यत्र वर्तमानस्य पुरुषस्य चित्तविक्षेपे १ कथं
नाम दृढौ भवेत् । तस्मादानर्थक्यविक्षेपयोर्नियामकत्वाद्विकल्पो नियम्यते” ।
ब्रह्मतत्त्वविद्यायामिव ब्रह्मोपासनेऽप्यहंग्रहः कर्तव्यः । तत्त्वविद्यायामहंग्रहश्चतुर्था-
ध्यायस्य प्रथमपादे * चिन्तितः—
“ज्ञात्रा स्वान्यतया ब्रह्म ग्राह्यमात्मतयाऽथ वा ।
अन्यत्वेन विजानीयाद्दुःख्यदुःखिविरोधतः ॥
औपाधिको विरोधोऽत आत्मत्वेनैव गृह्यते ।
गृह्णन्त्येवं महावाक्यैः स्वशिष्यान्ग्राहयन्त्यपि ॥
यच्छास्त्रप्रतिपाद्यं ब्रह्म तज्जीवेन ज्ञात्रा स्वव्यतिरिक्ततया ग्रहीतव्यम् । दुःख्यदुः-
खिनोर्जीवब्रह्मणोरेकत्वविरोधादिति प्राप्ते ब्रूमः—“वस्तुतो ब्रह्मरूपस्यैव सतो जीवस्या-
न्तःकरणोपाधिकृतो दुःखित्वादिसंसारधर्मः ।” इति वियत्पादे [ ब्र० सू० अ० २
पा० ३ ] जीवविचारे प्रपञ्चितम् । अतो वास्तवविरोधाभावादात्मत्वेनैव ब्रह्म गृह्य-
ताम् । अत एव “ अहं ब्रह्मास्मि ” “ अयमात्मा ब्रह्म ” इत्यादिमहावाक्यैस्तत्त्वविद्
आत्मत्वेनैव ब्रह्म गृह्णन्ति । तथा तत्त्वमस्यादिभिर्महावाक्यैः स्वशिष्यान्ग्राहयन्त्यपि ।
तस्मादात्मत्वेनैव ब्रह्म ग्रहीतव्यम् ” ।
एवं सति मनोमयोऽमृतो हिरण्मयः परमात्माऽहमित्युपासनीयम् । मनोमयस्य पर-
मात्मत्वं शाण्डिल्यविद्योदाहरणेन प्रथमाध्यायस्य द्वितीयपादे + चिन्तितम्—
“मनोमयोऽयं शारीर ईशो वा प्राणमानसे ।
हृदयस्थित्यणीयस्त्वे जीवे स्युस्तेन जीवगीः ॥
शमवाक्यगतं ब्रह्म तद्धितादिरपेक्षते ।
प्राणादियोगश्चिन्ताथैश्चिन्त्यं ब्रह्म प्रसिद्धितः ॥
छान्दोग्यस्य तृतीयाध्याये शाण्डिल्यविद्यायामिदमाम्नायते—“ मनोमयः प्राण-
शरीरो भारूपः ” इति । तत्र जीव ईशो वेति संदेहे जीव इति प्राप्तम् । मनःसंब-
न्धादीनां जीवे सुसं२वादात् । मनसो विकारो मनोमय इति मनःसंबन्धः । प्राणः
शरीरमस्येति प्राणसंबन्धः । न चेदं द्वयमीश्वरे सुसं३वादम् । “ अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः”
ति निषेधात् । तथा “ एष म आत्माऽन्तर्हृदयेऽणीयान् ” इति श्रूयमाणं हृदये४ऽव-
स्थानमणीयस्त्वं च निराधारस्य सर्वगतस्य न कथंचिदप्युपपद्यते । तस्माज्जीव

• आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च । अ० ४ पा० १ अ० २ सू० ३ ।

• सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् । अ० १ पा० २ अ० १ सू० १ ।
  १ ख. ॰क्षेपात्कथं । २ घ. ॰संपाद॰ । ३ घ संपाद॰ । ४ क. ख. ङ. ॰येऽन्तस्था॰ ।

"? No:
उपसर्जनान्युपास्यान्यभिधाय!
Wait, is that a 'न्य'?
Look at "न्य" in "छान्दोग्यस्य" vs "उपास्यानि":
In "मनोमयत्वविशेषणेन", in "तान्युपास्यानि", the ligature 'न्य' has 'न' on the left and 'य' on the right!
In line 21: between 'स्या' and 'भि', there is:
a 'न' + 'य'? Wait, look at the shape:
It has a loop on the left ('न'), attached to a vertical stroke with a curve at the bottom ('य')? No, it's 'न्य'!
Wait, why did I think there was a 'व'? Because of the loop. But 'न' has a loop!
So it is: न्य!
Wait, let's re-read: "उपसर्जन्नान्युपास्यान्यभिधाय" or "उपसर्जनान्युपास्यान्यभिधाय"?
Let's look at the letter after 'र्ज':
It is 'ना' or 'न'?
It has: a vertical bar! So 'ना'. But wait, is there a horizontal bar connecting to the next letter?
Look at 'ज': repha is on 'ज'. After 'ज' is a 'न' with a vertical bar: 'ना'.
Then 'न्यु' (n-yu).
So

' or 'तस्यर्क्सामार्यशेष'. It is indeed 'तस्यर्क्सामार्थशेषजगदात्मकत्वमु-'.

Let's check line 1:
"ईश्वरो भवेत् । कुतः । सर्वात्मत्वश्रवणात् । “ सैवर्गृक्तसाम तदुक्थं तद्यजुस्तद्ब्रह्म ”"
Wait, in line 1:
“ सैवर्गृक्तसाम ” -> wait, is it “ सैवर्गृक्तसाम ” or “ सैवर्गृक्तत्साम ”?
Look at line 1:
“ सै व र्गृ क्त सा म
Wait, 'सैवर्गृक्तसाम' - wait, is there a 'त्'?
Look at 'क्त': क + त = क्त.
Before 'सा': is there a 'त्'?
No, it's just 'क्त'!
Wait, look at 'सैवर्गृक्त':
स + ै = सै
व + र् = र्व
गृ + क्त = गृक्त?
Wait, "सैवर्क् तत् साम"!
In the print: "सैवर्गृक्तसाम" - wait, 'सैवर्गृ'? No, 'सैवर्ग्'?
Look at the character after 'सै':
व + repha = र्व.
Then: 'क्' + 'त'?
Wait, Chandogya 1.7.5 is: "सैवर्क् तत्साम तदुक्थं तद्यजुस्तद्ब्रह्म".
In sandhi:

५१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०७अनु०१]
तद्भावभावितः" इत्याह । कथं तर्हि ज्योतिष्टोमादिकर्मणा स्वर्गं गच्छतोऽन्त्यप्रत्ययः,
कर्मजन्यापूर्वादिति ब्रूमः । उपासनेऽप्यपूर्वमस्तीति चेद्बाढम् । नैतावता निरन्तरावृत्ति-
लक्षणो दृष्टोपायः परित्यज्यो भवति । अन्यथा सर्वस्य सुखदुःखादेरपूर्वजन्यत्वेन भोज-
नाद्यर्थो दृष्टः प्रयत्नः परित्यज्येत । ततो दृष्टोपायत्वादा मरणमावर्तनं कर्तव्यम्" ।
तथाविधावृत्तियुक्तस्योपासकस्योत्क्रान्तौ विशेषश्चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयपादे

• चिन्तितः—
  "अविशेषो विशेषो वा स्यादुत्क्रान्तेरुपासितुः ।
  हृत्प्रद्योतनसाम्योक्तेरविशेषोऽन्यनिर्गमात् ॥
  मूर्धन्ययैव नाड्याऽसौ व्रजेन्नाडीविचिन्तनात् ।
  विद्यासामर्थ्यतश्चेति विशेषोऽस्त्यन्यनिर्गमात् ॥
  उपासकस्य येयमुत्क्रान्तिः सेयमितरोत्क्रान्त्या मार्गोपक्रमपर्यन्तं समेत्युक्तम् ।
  अथ मार्गोपक्रमेऽपि समैव भवितुमर्हति हृत्प्रद्योतनादेः समत्वश्रवणात् । तथा हि—
  "तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति चक्षुषो वा
  मूर्ध्नो वाऽन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः" इति श्रूयते । अयमर्थः । वाङ्मनसि संपद्यत
  इति क्रमेण सजीवं लिङ्गशरीरं शक्त्यवशेषं परमात्मनि यदा लीयते तदा पूर्वजन्म
  समाप्तं भवति । अथ जन्मान्तराय तल्लिङ्गं पुनहृदये प्रादुर्भवति । तस्मिन्नवसरे हृदया-
  ग्रेऽवस्थितस्य लिङ्गस्य गन्तव्यभाविजन्मालोचनात्मकोऽन्त्यप्रत्ययत्वेन लोके प्रसिद्धः
  कश्चित्प्रद्योतो भवति तेन युक्तः सन्नाडीभ्यो निर्गच्छतीति । एतच्च सर्वेषां समानम् ।
  तस्मान्नोपासकस्येतरेभ्यो विशेष इति प्राप्ते ब्रूमः—मूर्धन्ययैव नाड्योपासको निर्गच्छ-
  तीतराभ्य एव नाडीभ्य इतरे । कुतः । उपासकेन मूर्धन्यनाड्याश्चिन्तितत्वात्सगुणब्रह्म-
  विद्यासामर्थ्याच्च । श्रुत्यन्तरे चायमर्थः स्पष्टमवगम्यते —
  "शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।
  तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति" इति ॥
  अन्या नाड्य उत्क्रमणाय युज्यन्ते न त्वमृतत्वप्राप्तय इत्यर्थः । तस्मादस्त्युपास-
  कस्य विशेषः" ।
  अस्मान्मूर्धन्यनाडीनिष्क्रमणरूपाद्विशेषात्प्राचीनो योऽयमुत्क्रान्तिप्रकारस्तत्र शाखा-
  न्तरवाक्योदाहरणेन पञ्च विचाराः प्रवृत्ताः । तद्वाक्यं च च्छन्दोगैराम्ना-
  यते—"अस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि संपद्यते । मनः प्राणे । प्राण-
• तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात्तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच्च
  हार्दानुगृहीतः शताधिकया । अ० ४ पा० २ अ० ९ सू० १७ ।
  १ ख. ॰साम्ये को विशेषोऽन्यस्य नि॑ि॰ । २ घ. अश्याय॑ ।

]माशङ्क्य-> actually[व]माशङ्क्य? In L26 end: संनिवेशऽसंभ-In L27 start:वमाशङ्क्य(व + म + ा + श + ङ् + क्य = वमाशङ्क्य, meaning संभवाभावमाशङ्क्य? Ah,[म]ाशङ्क्यor[व]माशङ्क्य? It looks like [स]ंभवमाशङ्क्य-> end of L26 isसंनिवेशऽसंभ-, start of L27 is वमाशङ्क्य! The वis partially cut:[व]माशङ्क्य`).

Wait, look at L27: वायुप्रक्तेन - is there a footnote marker? No, but footnote 3 clearly says: ३ क. ग. घ. ङ. ‘प्रो’ । Wait, looking at L27: वायुप्रक्तेन - the प्र might be what is corrected to प्रो.

And footnote lines:
१ ख. ॰प्रल’ । २ क ख ङ. ‘स्य त्वात्म’ । ३ क. ग. घ. ङ. ‘प्रो’ ।

Looks solid and very precise.[प्रपा ० ७ अनु ० ६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५१९

त्तेजसि । तेजः परस्यां देवतायाम्

णलोकस्याऽऽगन्तूनामन्ते^१ संनिवेश इति न्यायेनेन्द्रप्रजापतिलोकयोर्वरुणलोकादूर्ध्वं संनिवेश
इत्युक्तम् । सोऽयं पञ्चमः । तस्मिन्मार्गे श्रुतानामर्चिरादीनां मार्गचिह्नत्वं भोगभूमित्वं च
निराकृत्याऽऽतिवाहिकदेवत्वमुक्तम् । सोऽयं षष्ठः । एतैः षड्भिर्विचारैर्निर्णीतो यो मार्ग-
स्तस्य मार्गस्य ब्रह्मतत्त्वावबोधब्रह्मोपासनयोः साधारणत्वमाशङ्क्योपासनविषय एवायं
मार्ग इति निर्णीतम् । उपासनेष्वपि यत्र मार्गश्रवणं तत्रैवेत्याशङ्क्य सर्वोपासनसाधारणत्वं
मार्गस्य निर्णीतम् । तेन मार्गेणोपासकस्य ब्रह्मप्राप्तिर्भवति । “तत्पुरुषोऽमानवः स ऐना-
न्ब्रह्म^३ गमयति” इत्यमानवेन विद्युल्लोकवर्तिना पुरुषेण ब्रह्मप्रापणस्योक्तत्वात् । तत्र परब्र-
ह्मैव प्राप्यमित्याशङ्क्य परब्रह्मणि गत्यसंभवाल्लोकविशेषरूपं कार्यमेव ब्रह्मोपासके-
प्राप्यमिति निर्णीतम् । एवं कार्यब्रह्मलोकप्राप्तिः प्रतीकोपासकानामप्यस्तीत्याशङ्क्य
ब्रह्मोपासकानामेव नेतरेषामिति निर्णीतम् । योऽयमर्चिरादिमार्गेण प्राप्यो ब्रह्मलोकः स
एव “भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति” इत्यारभ्य “विज्ञानपतिः” इत्यन्तया श्रुत्या प्रपञ्च्यते ।
तत्र ब्रह्मलोकप्राप्तौ सत्यां व्यष्ट्यभिमानः समष्ट्यभिमानश्चेत्युभयं संपद्यते । तयोर्मध्ये
व्यष्ट्यभिमानेनाग्निव्वाय्वादित्यादिदेवतानां तादात्म्यं प्राप्य तदीयेष्वैश्वर्येषु प्रतितिष्ठति ।
समष्ट्यभिमानेन तु भूलोकाद्यधिष्ठातृ^४ब्रह्मरूपो भूत्वा स्वाराज्यमाप्नोति । तथाविधब्रह्मरू-
पत्वसिद्धयर्थमेव ब्रह्मलोकगामिनं योगिनं प्रति कौषीतकिनः पर्यङ्कविद्यायामेवमामन-
न्ति—“तं पञ्च शतान्यप्सरसां प्रतिधावन्ति शतं चामरहस्ताः^५ शतं माल्यहस्ताः शतं
माञ्जनहस्ताः^६ शतं वासोहस्ताः शतं फलहस्तास्तं^७ ब्रह्मालंकारेणालं कुर्वन्ति । स ब्रह्मालं-
कारेणालंकृतो ब्रह्म विद्वान्ब्रह्मैवाभिप्रेति” इति । तदिदं ब्रह्मप्राप्तिलक्षणं स्वाराज्यमे-
विविच्य चतुर्भिर्विचारैर्निर्णीतम् । ब्रह्मलोकवासिनो योगिनो भोग्यवस्तुसंपादने मनुष्यलो-
कवासिवद्वाह्यसाधनापेक्षितामित्याशङ्क्य संकल्पमात्रस्य तत्सा[ध]नत्वं निर्णीतम् । सोऽ
प्रथमो विचारः । तस्य संकल्पमात्रेण भोग्यजातं सृष्टवतो योगिनो भोगाधिष्ठान-
देहस्य भावाभावौ श्रुतिद्वयप्रोक्तौ पुरुषभेदेन व्यवस्थितावित्याशङ्क्यैकस्यैव पुरुषस्ये-
च्छिकौ देहभावाभावाविति निर्णीतम् । सोऽयं द्वितीयः । यदाऽयं यो-
स्वेच्छया युगपदेव बहून्देहान्सृजति तदानीं तेष्वेक एव देहो जीवात्मोपेत इतरे
तद्रहिता इत्याशङ्क्यैकस्य चित्तानुवर्तिभिः पृथगेव जीवात्माभिरुपेतास्ते सर्वे देहा इ-
निर्णीतम् । सोऽयं तृतीयः । तस्य योगिनो भोग्यवस्तुदेहजीवात्मनां सृष्टिः संकल्प-
मात्रेण यथा भवति तथैवाऽऽकाशादिपञ्चमहाभूतानां भौतिकस्य ब्रह्माण्डादेर्जगत-
सृष्टिः स्यादित्याशङ्कयानादेर्नित्यसिद्धस्य परमेश्वरस्यैव जगत्स्रष्टृत्वं न तु योगिन इ-
निर्णीतम् । सोऽयं चतुर्थः । तैरेतैश्चतुर्भिर्विचारैर्निर्णीतं^८ स्वाराज्यं प्राप्तवतो योगि-

१ ख. ङ. ॰गन्तुकानां । २ क. ख. घ. ङ. ॰न्ते नि० । ३ ख. ग. एतान्ब्र० । ४ ॰विधाधिष्ठातृम्० । ५ क ग. घ चूर्णहस्ताः । ६ ख. ॰तमज्ज० । ७ ग. ॰तं स्वर्णह० । ८ ख ॰ञ्चतुर्भिभिः ।

स्तस्मिन्नेतद्ब्रह्मलोके निर्गुणब्रह्मतत्त्वसाक्षात्कारे सति ब्रह्मलोकस्यावसाने विदेहकैवल्यं भव-
तीति। अयमर्थ एतत्ततो भवतीत्यादिना समाम्नातः। एतदेवाभिप्रेत्य भगवता व्यासे-
नापि सूत्रितम्— “कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात्” [ ब्र० सू० अ० ४
पा० ३ सू० १० ] इति । कार्यस्य ब्रह्मलोकस्यात्यये प्रलये सत्यत ऊर्ध्वं तल्लोकाध्यक्षेण
चतुर्मुखेन ब्रह्मणा सह परं ब्रह्म प्राप्नोतीति श्रुतिस्मृत्योस्तथाऽभिधानात् ।
“वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः ।
ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्वे” ॥ इति श्रुतिः ।
“ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्ते प्रतिसंचरे ।
परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम्” ॥ इति स्मृतिः ।
तदेवं ब्रह्मोपासकस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिपूर्विका क्रममुक्तिर्भवतीति स्थितम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते श्रीबुक्कणसाम्राज्यधुरंधरमाधवविद्यारण्यपरमे-
श्वरसंबन्धिवेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकभाष्ये सप्तम-
प्रपाठके सांहित्यामुपनिषदि षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
════════════════════════════════════════════════
अथ सप्तमे सप्तमोऽनुवाकः ।
───────────────────────────
षष्ठेऽनुवाके मनोमयत्वादिगुणविशिष्टस्य ब्रह्मण उपासनमुक्तम् । तस्य ब्रह्मणश्चक्षुर्ग-
म्यगुणविशेषाभावेनोत्तमाधिकारिविषयत्वान्मन्दाधिकारिणं प्रति चक्षुर्गम्यगुणोपेतब्रह्मोपासनं
सप्तमेऽनुवाकेऽभिधीयते । तत्र प्रथममाधिभौतिकं गुणपञ्चकत्रयं दर्शयति- -
पृ॒थि॒व्य॑न्तरि॑क्षं द्यौर्दिशो॑ऽवान्तरदि॒शाः । अ॒ग्निर्वा॒-
युरा॑दि॒त्यश्च॒न्द्रमा॒ नक्ष॑त्राणि । आप॒ ओष॑धयो॒ वन॒-
स्पत॑य आका॒श आ॒त्मा । इत्य॑धिभू॒तम्, इति ।
पृथिव्यादिकं लोकपञ्चकम् । अग्न्यादिकं देवतापञ्चकम् । आप इत्यादिकं³
द्रव्यपञ्चकम् । तत्राऽऽत्मशब्देन समष्टिरूपो विराट्पुरुष उच्यते । इत्येवमुक्तं पञ्च-
कत्रयमाधिभूतम् । अहंप्रत्ययग्राह्येभ्यो वक्ष्यमाणेभ्यः प्राणादिभ्यो व्यतिरिक्तानीदंप्रत्यय