तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० ७ अनु० ४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५०३

वर्तनीयत्वात् । यथा “ स्वाध्यायोऽध्येतव्यः ” इत्यत्र वेदोच्चारणमावर्त्यते तथा प्रत्यय
आवर्तनीयः । तत्रोच्चारणावृत्तिरेवाध्ययनशब्दार्थ इति चेत्तर्ह्यत्रापि प्रत्ययावृत्तिरेवोपास-
नाशव्दार्थोऽस्तु । अत एव भगवद्भिर्भाष्यकारैरावृत्त्यधिकरणेऽभिहितम्--“ अपि
चोपासनं निदिध्यासनं चेत्यन्तर्णीतावृत्तिगुणैव क्रियाऽभिधीयते । तथा हि । लोके गुरु-
मुपास्ते राजानमुपास्त इत्यत्र यस्तात्पर्येण गुर्वादीननुवर्तते स एवमुच्यते । तथा ध्यायति
प्रोषितनाथा पतिमिति या निरन्तरस्मरणा पतिं प्रति सोत्कण्ठा सैवमभिधीयते ” इति ।
यद्यपि पुरश्चरणादौ जप्यमन्त्रावृत्तिसंख्ययेव प्रत्ययावृत्तेरियत्ता न क्वचिच्छुता तथाऽपि
यस्मिन्प्रतीके यद्देवतादृष्टिर्विहिता तत्प्रतीकं तद्देवतारूपमिति निरूढोऽभिमानो यावत्संप-
द्यते तावदावर्तयेत् । अत एवं वार्तिककारैरुक्तम्—
“ शास्त्रार्पितधियोपेत्य यत्तादात्म्याभिमानतः ।
चिरासनं भवेद्यत्र तदुपासनमुच्यते ” ॥ इति ।
यथा प्रबुद्धा अमात्याः कांचिद्राजकुमारं बालं राज्येऽभिषिच्य यावता कालेनायं
सर्वासां प्रजानां राजेत्यभिमानेन तदाज्ञावशवर्तित्वं संपद्यते तावदप्रमत्तास्तं प्रयत्नेन पाल-
यन्ति तद्वत् । संपन्ने तु प्रतीकविषये देवत्वाभिमाने स पुनर्नोपैति । यथा जीर्णदेवालये
पूजारहितामपि प्रतिमां दृष्ट्वा देवत्वबुद्धिरनुवर्तते तद्वत् । तस्मात्प्रतीके देवत्वाभिमानदा-
र्ढ्यपर्यन्तमुपासीनस्य यथोक्तं फलं सिध्यति ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते श्रीमत्बुक्कणसाम्राज्यधुरंधरमाधवविद्यारण्यपरमे-
श्वरसंबन्धिवेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकभाष्ये सप्तमप्रपाठके
सांहित्यामुपनिषदि तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
अथ सप्तमे चतुर्थोऽनुवाकः ।
तृतीयानुवाके प्रजादिफलसिद्धये संहितोपासनमुक्तम् । तत्र ब्रह्मज्ञानसाधनं चित्तैका-
ग्र्यमप्यर्थात्संपद्यते । अथ मेधारहितस्य श्रुतग्रन्थार्थविस्मृतौ ब्रह्मज्ञानोदयासंभवाद्रोगादिना
शरीरादिपाटवरहितस्याशनाच्छादनादिभिर्वा रहितस्य ब्रह्मज्ञानहेतुभूतश्रवणादिप्रवृत्त्यसंभ-
वान्मेधादिसिद्ध्यर्था मन्त्राश्चतुर्थेऽनुवाकेऽभिधीयते । तत्राऽऽदौ मेधाकामेन जप्यं
मन्त्रमाह—
यश्छन्द॑सामृष॒भो वि॒श्वरू॑पः । छन्दो॒भ्योऽध्य॒मृता॒थ्संब॒भूव॑ । स
१ घ. ॰व च वा॰ । २ क. ख. ङ. ॰थे संहि॰ ।