तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

प्रपा० ७ अनु० ६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५१५
त्राभिमान एकमुपासनमनुष्ठाय तत्परित्यज्यान्यत्र वर्तमानस्य पुरुषस्य चित्तविक्षेपे १ कथं
नाम दृढौ भवेत् । तस्मादानर्थक्यविक्षेपयोर्नियामकत्वाद्विकल्पो नियम्यते” ।
ब्रह्मतत्त्वविद्यायामिव ब्रह्मोपासनेऽप्यहंग्रहः कर्तव्यः । तत्त्वविद्यायामहंग्रहश्चतुर्था-
ध्यायस्य प्रथमपादे * चिन्तितः—
“ज्ञात्रा स्वान्यतया ब्रह्म ग्राह्यमात्मतयाऽथ वा ।
अन्यत्वेन विजानीयाद्दुःख्यदुःखिविरोधतः ॥
औपाधिको विरोधोऽत आत्मत्वेनैव गृह्यते ।
गृह्णन्त्येवं महावाक्यैः स्वशिष्यान्ग्राहयन्त्यपि ॥
यच्छास्त्रप्रतिपाद्यं ब्रह्म तज्जीवेन ज्ञात्रा स्वव्यतिरिक्ततया ग्रहीतव्यम् । दुःख्यदुः-
खिनोर्जीवब्रह्मणोरेकत्वविरोधादिति प्राप्ते ब्रूमः—“वस्तुतो ब्रह्मरूपस्यैव सतो जीवस्या-
न्तःकरणोपाधिकृतो दुःखित्वादिसंसारधर्मः ।” इति वियत्पादे [ ब्र० सू० अ० २
पा० ३ ] जीवविचारे प्रपञ्चितम् । अतो वास्तवविरोधाभावादात्मत्वेनैव ब्रह्म गृह्य-
ताम् । अत एव “ अहं ब्रह्मास्मि ” “ अयमात्मा ब्रह्म ” इत्यादिमहावाक्यैस्तत्त्वविद्
आत्मत्वेनैव ब्रह्म गृह्णन्ति । तथा तत्त्वमस्यादिभिर्महावाक्यैः स्वशिष्यान्ग्राहयन्त्यपि ।
तस्मादात्मत्वेनैव ब्रह्म ग्रहीतव्यम् ” ।
एवं सति मनोमयोऽमृतो हिरण्मयः परमात्माऽहमित्युपासनीयम् । मनोमयस्य पर-
मात्मत्वं शाण्डिल्यविद्योदाहरणेन प्रथमाध्यायस्य द्वितीयपादे + चिन्तितम्—
“मनोमयोऽयं शारीर ईशो वा प्राणमानसे ।
हृदयस्थित्यणीयस्त्वे जीवे स्युस्तेन जीवगीः ॥
शमवाक्यगतं ब्रह्म तद्धितादिरपेक्षते ।
प्राणादियोगश्चिन्ताथैश्चिन्त्यं ब्रह्म प्रसिद्धितः ॥
छान्दोग्यस्य तृतीयाध्याये शाण्डिल्यविद्यायामिदमाम्नायते—“ मनोमयः प्राण-
शरीरो भारूपः ” इति । तत्र जीव ईशो वेति संदेहे जीव इति प्राप्तम् । मनःसंब-
न्धादीनां जीवे सुसं२वादात् । मनसो विकारो मनोमय इति मनःसंबन्धः । प्राणः
शरीरमस्येति प्राणसंबन्धः । न चेदं द्वयमीश्वरे सुसं३वादम् । “ अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः”
ति निषेधात् । तथा “ एष म आत्माऽन्तर्हृदयेऽणीयान् ” इति श्रूयमाणं हृदये४ऽव-
स्थानमणीयस्त्वं च निराधारस्य सर्वगतस्य न कथंचिदप्युपपद्यते । तस्माज्जीव

• आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च । अ० ४ पा० १ अ० २ सू० ३ ।

• सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् । अ० १ पा० २ अ० १ सू० १ ।
  १ ख. ॰क्षेपात्कथं । २ घ. ॰संपाद॰ । ३ घ संपाद॰ । ४ क. ख. ङ. ॰येऽन्तस्था॰ ।