तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

समृद्धं दृढम् । तथा तदेतद्ब्रह्मामृतं मरणरहितम् । मरणं नाम प्राणस्य देहान्निष्क्रमणम् ।
“ मृङ् प्राणत्यागे ” इति धातुस्मरणात् । तच्च मरणं प्राणधारिणो जीवस्य संभवति न तु
प्राणरहितस्य परमात्मनः । तद्राहित्यं च “ अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः ” इति श्रुत्यन्तरा-
दवगन्तव्यम् ।
इत्थमुपास्यस्वरूपं मार्गं फलं चाभिधायोपासनं विधत्ते—
इति॑ प्राचीनयो॒ग्योपा॑स्स्व ( २ ), इति॑ ।
वा॒याव॒मृतमेक॑ं च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके सप्तमप्रपाठके
षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
प्राचीनानि पूर्वकाण्डोक्तानि नित्यनैमित्तिककर्माणि, तैः पापे प्रहीणे सत्युपासनायां
योग्यो भवति । तादृशं शिष्यं प्रति माहाचमस्यनामको गुरुरुपदिशति । इतिशब्दः “ स
य एषोऽन्तर्हृदय१ आकाशः ” इत्याद्युक्त२प्रकारं परामृशति । तथैवाऽऽकाशशरीरं
ब्रह्मेत्यादिगुणा अपि परामृश्यन्ते । यद्यप्येतत्ततो भवतीतिवाक्येन विराट्रप्राप्तेरूर्ध्वं ब्रह्म-
भावह्मणस्य फलस्य प्रतिज्ञातत्वान्मुक्तिस्वरूपप्रतिपादकमाकाशशरीरादिवाक्यम् , तथाऽपि
“तं यथा यथोपासते तद्देव भवति” इतिश्रुतावुपास्यफलयोरेकविधत्वश्रवणादाकाशशरी-
रत्वादिगुणानामुपास्यत्वमपि संभवतीति । तस्मादाचार्यैरूपास्यगुणत्वेन योजितम् ।
अथ मीमांसा—तत्रेदं चिन्तनीयम् । किं पञ्चमषष्ठयोरनुवाकयोरुपासना भिद्यत
आहोस्विदेकेति । उपास्यवैलक्षण्यात्फलभेदाच्च भिद्यत इति तावत्प्राप्तम् । पञ्चमे लोका-
दिदृष्ट्या व्याहृतिरूपं प्रतीकमुपास्यम् । षष्ठे तु मनोमयत्वादिगुणं ब्रह्मोपास्यमिति वैल-
क्षण्यम् । फलं च सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्तीति पञ्चमे श्रुतम् । षष्ठे त्वाप्नोति
स्वाराज्यमित्यन्यदेव फलं श्रूयते । तस्मादुपासनाभेद इति प्राप्ते ब्रूमः—एकाधिकारित्व-
श्रवणादेकमेवोभयत्रोपासनम् । पञ्चमेऽभिहितम् । ता यो वेद स वेद ब्रह्मेति व्याहृत्यु-
पासकस्यैव ब्रह्मोपासनाधिकारः श्रूयते । यथा षष्ठे भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठतीत्यादिना
व्याहृत्युपासनफलं च सहैवाऽऽम्नातम् । तस्मादेकमेवोभयत्रोपासनम् । उपास्यवैलक्षण्यं
त्वङ्गाङ्गिभावभेदेनाप्युपपद्यते । सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्तीत्येतदप्यङ्गफलं भविष्यति ।
“यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोति” इत्यादौ पर्णद्रव्यमन्तरेण क्रतुनि-
ष्पत्त्यभावात्क्रत्वर्थत्वे सति फलाकाङ्क्षाया३ अभावोत्फलस्यार्थवादत्वं युक्तम् । इह तु
१ ग. ॰य हृ॰ । २ ङ. ॰युक्तं प्र॰ । ३ क. ग. म पा॰ ।