तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

व्याहृतिध्यानमन्तरेणापि ब्रह्मोपासनासिद्धेः फलायैव व्याहृतिध्यानमुच्यत इति नार्थवाद-
त्वम् । तस्मादङ्गाङ्गिभावेनैकोपासनत्वं युक्तम् । न चानेनैव न्यायेन सप्तमानुवाको-
क्तस्य पृथिव्यन्तरिक्षाद्यात्मकब्रह्मोपासनस्यापि पूर्वेण सहैकत्वं शङ्कनीयम् । शाण्डिल्याद-
हरादिन्यायेन पृथगुपासनत्वात् । स च न्यायरतृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे*चिन्तितः—
“ न भिन्ना उत भिद्यन्ते शाण्डिल्यदहरादयः ।
समस्तोपासनश्रैष्ठ्याद्ब्रह्मैक्यात्स्यादभिन्नता ॥
कृत्स्नोपास्तेरशक्यत्वादद्गुणैर्वेद्यपृथक्त्वतः ।
दहरादीनि भिद्यन्ते पृथक्पृथगुपक्रमात् ॥
छान्दोग्ये दहरविद्या शाण्डिल्यविद्या मधुविद्येत्यादयः पठिताः । तथा शाखान्तरे-
ष्वपि । तत्र पूर्वाधिकरणन्यायेन समस्तोपासनस्य श्रेष्ठत्वाद्ध्येयस्य ब्रह्मण एकत्वाच्च सर्वा-
सामकविद्यात्वमिति प्राप्ते ब्रूमः — अनन्तासु विद्यास्वेकीकरणेनानुष्ठानं तावदशक्यमिति
विद्याभेदोऽप्यवगन्तव्यः । न च वेद्यस्य ब्रह्मण एकत्वं शङ्कनीयं गुणभेदेन व्यवस्थोप-
पत्तेः । न चैकैकस्या विद्याया इयत्ता निश्चेतुमशक्या प्रत्येकमुपक्रमोपसंहारयोस्तन्निश्चाय-
कत्वात् । तस्माद्विद्यानां नानात्वम् ” ।
एवमुपासनयोर्भेदे सत्येकमेवानुष्ठेयं न तूभयम् । एतदपि तत्रैव + चिन्तितम्—
“ अहंग्रहेष्वनियमो विकल्पनियमोऽथ वा ।
नियामकस्याभावेन यथाकाम्यं प्रतीयताम् ॥
ईशसाक्षात्कृतेस्त्वेकविद्ययैव प्रसिद्धितः ।
अन्यानर्थक्यविक्षेपौ विकल्पस्य नियामकौ ॥
द्विविधान्युपासनान्यहंग्रहाणि प्रतीकानि चेति । आत्मनः सगुणोपासनेष्वहंग्रहस्य
चतुर्थाध्याये वक्ष्यमाणत्वात्तान्यहंग्रहाणि । अनात्मवस्तूनि देवतादृष्ट्या संस्कृत्योपास्य-
मानानि प्रतीकानि । तत्राहंग्रहेषु शाण्डिल्याद्युपासनेष्वेकं द्वे बहूनि वोपासनानि
यथाकाम्येनानुष्ठेयानि विकल्पस्य नियामकाभावात् । न हि शाण्डिल्योपासनं दहरो-
पासनमन्यद्वैकमेवानुष्ठेयं नेतरदिति विकल्पानियमे किंचित्कारणमस्ति । तस्माद्यथाका-
म्यमिति प्राप्ते ब्रूमः — अन्यानर्थक्यं तावदेकं नियामकम् । तथाहीश्वरसाक्षात्कार उपा-
सनस्य प्रयोजनं तच्चैकेनैवोपासनेन सिध्यति चेदन्योपासनवैयर्थ्यम् । किंचोपासनेषु ३
प्रमाणजन्यः साक्षात्कारः । किं तर्हि निरन्तरभावनया ध्येयतादात्म्याभिमानः । ५

• नाना शब्दादिभेदात् । अ० ३ पा० ३ अ० ३३ सू० ५८ । + विकल्पोऽ
  विशिष्टफलत्वात् । अ० ३ पा० ३ अ० ३४ सू० ५९ ।
  १ क. ग. घ. ङ. ंत्र स । २ क. ख. ङ. 'गुणत्वोपा' । ३ ख. 'सनस्य न । ४ ख
  °जन्यसा° । ५ घ. स एवाभिं° ।