तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० ४। अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३१७

हेऽग्ने देवेषु मध्येऽस्मभ्यं सनिं फलदानं प्रवोचः प्रकर्षेण कथय । न केवलं
फलदानं किं तु त्यामिसम् षुं तं शास्त्रप्रसिद्धमिममस्माभिरिदानीमनुष्ठितं प्रवर्ग्यमपि
सुष्ठु देवेषु क्षेपय(कथय?) । कीदृशं प्रवर्ग्यम् । मायिनं गायत्र्यादिच्छन्दोयुक्तम् ।
अत एव पूर्वत्राऽऽम्नातम् — “छन्दोभिर्वा एष क्रियते” इति । नवीयांसमतिशयेन
नूतनं सर्वाङ्गसंपूर्णमित्यर्थः ।
शाखान्तरे यानि प्रवर्ग्यसामानि तेषामाधारभूता ये मन्त्रास्तान्र्विधत्ते —
प्रजापतिं वै देवाः शुक्रं पयोऽदुह्रन् । तदेभ्यो न व्यभवत् ।
तदग्निर्व्यकरोत् । तानि शुक्रियाणि सामान्‍यभवन् । तेषां यो
रसोऽत्यक्षरत् । तानि शुक्रयजूंष्यभवन् । शुक्रियाणां वा
एतानि शुक्रियाणि । सामपयसं वा एतयोरन्यत् । देवानाम्-
न्यत्पयः । यद्गोः पयः (१) । तत्साम्नः पयः । यदजायै पयः ।
तद्देवानां पयः । तस्माद्यत्रैतैैर्यजुर्भिर्श्वरन्ति । तत्पयसा चरन्ति ।
प्रजापतिमेव तद्देवान्पयसाऽन्नाद्येन समर्धयन्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० १० । विभा० १ )
पुरा कदाचिद्देवाः सर्वे प्रजापतिं कामधेनुं कृत्वा शुक्रं पयः प्रवर्ग्यरूपं क्षीरं
अधुक्षन्त । तदेकमेव भूत्वा देवेभ्यो न व्यभवत्, बहूनां देवानार्थे विविधं नाभूत् ।
अतः सर्वेषां भोगाय न पर्याप्तम् । तदानीमग्निस्तदेकं पयो विविधमकरोत् । तानि
विविधानि पयांसि शुक्रियाणि प्रवर्ग्यसंबन्धीनि सामान्‍यभवन् । तेषां च पयोरू-
पाणां साम्नां यो रसोऽत्यक्षरत्तेभ्योऽस्रवत्, तानि सामभ्यः स्रुतानि साराणि
शुक्रयजूंषि प्रवर्ग्यसंबन्धिनो मन्त्रा आसन् । शुक्रियाणां प्रवर्ग्यसंबन्धिनां साम्नां
संबन्धीनि प्रवर्ग्ययोग्यान्येतानि यजूंषि । इत्थं प्रवर्ग्याङ्गमन्त्रोत्पत्तिरुक्ता, अथ द्रव्य-
मुच्यते — एतयोर्वक्ष्यमाणयोर्द्वयोः पयसोर्मध्येऽन्यदेकं सामपयसं साम्नां प्रियं
क्षीरम् । अन्यद्देवानां प्रियम् । तदुभयं विभज्य प्रदर्श्यते — तत्र गव्यं सामदेवतायाः
प्रियम् । अजाक्षीरं देवानां प्रियम् । यस्मादेवं मन्त्रोत्पत्तिः क्षीरद्वयं चैतादृशं तस्मा-
दत्र कर्मण्येतैर्यजुर्भिः प्रवर्ग्यमन्त्रैश्चरन्त्यनुतिष्ठन्ति, तत्तत्र कर्माणि द्विविधेन पयसा
चरन्ति । शुक्रियमन्त्रैः क्षीरद्वयं जुहुयादिति मन्त्रद्रव्यविशिष्टकर्मविधिरयं द्रष्टव्यः ।
तेन कर्मणा प्रजापतिं देवांश्चान्नसमृद्धान्कुर्वन्ति ।
तदेतद्द्रव्यं प्रशंसति —
एष ह त्वै साक्षात्प्रवर्ग्यं भक्षयति । यस्यैवं
१ क. ख. 'षु शं' । २ ख. क्षेपय । ३ ग. 'दुहन् । ४ क. ग. °न्यद्दे° । ५ ख.
'देवान्' । ग. तत्तद्दे' ।

एतमुद्वासितं वयाꣳसि पर्यासते परि वै ताꣳ समां प्रजा व्यात्स्यासते"
Wait, does Sāyaṇa explain व्यात्स्यासते?
Wait, in Sāyaṇa bhashya on TA 5.10.5:
What does Sāyaṇa write?
Let's search the meaning: "पुत्रादिशवदेहेषु विशन्ति, प्रजा म्रियन्त इत्यर्थः"
Birds (वयांसि / पक्षिणः) enter into the dead bodies of children etc. ("पुत्रादिशवदेहेषु विशन्ति")!
Wait! "पक्षिणः प्रजाः पुत्रादीन् [word] पुत्रादिशवदेहेषु विशन्ति"!
Wait, what is that word?
Is it व्यृद्धाः? No.
Is it पर्या॑सते? Sāyaṇa says:
पक्षिणः प्रजाः पुत्रादीन् व्यत्यासते? Or पर्यश्नते? Or न्यस्यासते?
Wait, look at the letters of that word at the beginning of line 25:
letter 1: न् + व or न् + य? It has a vertical and a loop, looks like न्व or न्य.
letter 2: र् + या = र्या
with a superscript ३ over र्या: र्या³
letter

प्रपा०४अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३१९
उत्तरवेदेः पूर्वभागे पश्चिमभागे वा प्रवर्ग्यमुद्वासयेत् । प्रवर्ग्यस्वरूपमिदमादित्य-
ज्योतिः पुरस्तादुदेति पश्चादस्तमेति । ततस्तयोरुभयोरपि तदीयस्थानत्वात्स्वकीय-
व स्थानमनुसृत्योद्वासयति ।
अन्यं देशविशेषं विधत्ते—
अपां मध्य उद्वासयेत् । अपां वा एतन्मध्याज्ज्यो-
तिरजायत । ज्योतिः प्रवर्ग्यः । स्व एवैनं
योनौ प्रतिष्ठापयति ( ४ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० १० । विभा० ७ )
ऐतदौर्वविद्युत्स्वरूपं ज्योतिरपां मध्यादजायत । प्रवर्ग्यश्च ज्योतिःस्वरूपः ।
तस्मादेनं प्रवर्ग्यं स्वकीय एव स्थाने प्रतिष्ठापयति ।
देशान्तरं विधत्ते—
यं द्विष्यात् । यत्र स स्यात् । तस्यां दिश्युद्वासयेत् । एष वा अग्निवै-
श्वानरः । यत्प्रवर्ग्यः । अग्निनैवैनं वैश्वानरेणाभिप्रवर्तयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० १० । विभा० ८ )
यजमानो यं पुरुषं द्विष्यात्स द्वेष्यो यस्यां दिशि तिष्ठति तस्यां दिशि प्रवर्ग्य-
मुद्वासयेत्। प्रवर्ग्यस्य वैश्वानराग्निरूपत्वादेनं द्वेष्यमभिलक्ष्य वैश्वानराग्निनेव प्रवर्तयति ।
तेनाग्निना तमभितो दहतीत्यर्थः ।
तत्रैव कंचिद्विशेषं विधत्ते—
औदुम्बर्या५ शाखायामुद्वासयेत् । ऊर्जा उदुम्बरः । अन्नं
प्राणः । शुग्घर्मः ( ५ ) । इदमहममुष्याऽऽमुष्या-
यणस्य शुचा प्राणमपिंदहामीत्याह । शुचैवास्य
प्राणमपिदहति । ताजगार्तिमार्च्छति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० १० । विभा० ९ )
उदुम्बरवृक्षस्य येयं शाखा तस्यां प्रवर्ग्यमुद्वासयेत् । उदुम्बरस्यान्नरूपत्वात्,
अन्नस्य प्राणस्थितिहेतुत्वात्, घर्मस्य च संतापरूपत्वात्, तदनुसारेणोद्वासनकाल इद-
महादिमन्त्र पठेत् । आमुष्यायणस्य देवदत्तपुत्रस्यामुष्य यज्ञदत्तस्य प्राणमिदं
प्रत्यक्षं यथा भवति तथा शुचा संतापेनापिदहामि सर्वतो दग्धं करोमि । एतन्मन्त्र-
पाठनास्य द्वेष्यस्य प्राणं संतापेन दहंत्येव । तदानीमेवासावार्तिं प्राप्नोति ।
देशान्तरं विधत्ते—
यत्र दर्भा उपदीकसंताः स्युः । तदुद्वासयेद्वृष्टिकामस्य । एता
१ क. ॰तदेव वि° । २ क. ग. यक्ष्यमाणो । ३ क. ग. ॰तू । ऊर्जा

३२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४ अनु० ११]
वा अ॒पामनू*ञ्जावर्या॑ नाम । यद्ध॒र्मः । असौ खलु वा आदि॒त्य
इ॒तो वृष्टिमुदी॑रयति । अ॒सावे॒वास्मा आदि॒त्यो वृष्टिं निय॑-
च्छति । ता आपो॑ निय॒ता धन्व॑ना यन्ति ( ६ ) , इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० १० । विभा० १० )
गोः पय उत्तरवेदिकासते स्थापयति घर्मो यन्ति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥
यस्मिन्देशे दर्भा उपदीकसंताः स्तम्बैरविच्छिन्ना भवन्ति । वृष्टिकामस्तत्रोद्वास-
येत् । य एते दर्भा एता एवापामनूज्झावर्या इत्येतन्नामभाजो भवन्ति । अनुज्झा
अनुक्रमगताः प्रवाहाः, तद्युक्ता नद्योऽनू³ज्झावर्याः । आपो वै दर्भा इति श्रुत्यन्तराद्-
र्भाणामविच्छिन्नप्रवाहोपेतनदीरूपत्वम् । प्रवर्गेरंग्यश्चाऽऽदित्यरूपत्वादादित्यवद्वृष्टिप्रदः
अतो दर्भेषु तदुद्वासने सत्यादित्यो द्युलोकाद्वृष्टिं प्रेरयति । ताश्चाऽऽपो धन्वन
मरुदेशेन सह नियताः प्रवर्तन्ते ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
अथ चतुर्थे द्वादशोऽनुवाकः ।
एकादशे प्रवर्ग्योद्वासनमुक्तम् । तत्र महावीरे द्रव्यपूरणावसरे घर्मैतत्तेऽन्नमिति
मन्त्रात्पूर्वं त्रयो मन्त्रा अपेक्षिताः, तेऽत्र द्वादशेऽभिधीयन्ते ।
म॒हीनां पयो॑ऽसि वि॒हितं॑ दे॒वत्रा ।
कल्पः—"महीनां पयोऽसीति महावीरे गोपय आनयति" इति । विहितं देवत्रे-
मन्त्रशेषः । हे द्रव्य देवत्रा देवनििमत्तं विहितं संपादितं महीनां गवां पयोऽसि ।
ज्योति॑र्भा अ॑सि वन॒स्पती॑नामोष॑धीनाꣳ रस॑ः ।
कल्पः— "ज्योतिर्भा असि वनस्पतीनामोषधीनाꣳ रस इति मधु” इति । महा
आनयतीत्यनुवर्तते । हे मधुद्रव्य वनस्पतीनामोषधीनां च रसभूतस्त्वं ज्योति-
र्ज्योतिषा प्रकाशकोऽसि ।
*अत्र ग. पुस्तके मूले टीकायां च 'अनुज्जावर्यः' इति पाठः ।
१ ग. ˚मनुञ्जाव । २ ग. अनुञ्जा । ३ ग. ˚द्योऽनुञ्जाव । ४ ग. ˚र्ग्यस्याऽऽदि ।
५ ग. ˚तिर्भा प्र° ।

, character by character:
अ
स्का
न
Wait, is there a ा after न?
Look at अस्कान:
Wait! Look at the letter:
अ - स्का - न - ा - ज - ा - नि ??
Wait, why does it look like:
अ (left)
स्का (next)
न (next)
Then ा?
Wait! Is it अस्कानजानि?
Wait, look at the letter न:
Does it have a loop?
Wait, could it be अस्कानजा॑नि॒?
Wait! Why would it be अस्कानजानि?
Let me search the exact text of Taittiriya Aranyaka 4.13:
Let's recall the mantra:
"अस्कानजनि प्राजनि" or "अस्कानजानि प्राजनि"?
Wait! Let's check:
Rigveda Khila / Taittiriya Aranyaka:
"अस्कानजनि प्राजनि" is the well-known mantra!
Wait, but WHY would there be a vertical line?
Wait, look at अस्कानजनि:
Does it have a vertical line?
Wait, let's look at the gap between स्का and नि॒:
Letters in `अस्क

३२५ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०१५]
अथ चतुर्थे चतुर्दशोऽनुवाकः ।
कल्पः—"यदि घर्मेण चरत्सु विद्युदापतेद्या पुरस्ताद्विद्युदापतदित्येतैर्यथालिङ्गं जुहु-
यात्" इति । पाठस्तु—
या पु॒रस्ता॑द्वि॒द्युदाप॑तत् । तां त॑ ए॒तेना॑व॑यजे॒ स्वाहा॑ ।
या दक्षि॑णतः । या प॒श्चात् । योत्त॑रतः । योपरि॑ष्टा-
द्विद्युदाप॑तत् । तां त॑ ए॒तेना॑व॑यजे॒ स्वाहा॑, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥
या विद्युदशनिरूपा पुरस्तात्पूर्वस्यां दिश्यापतत्पतितवती, तां विद्युतं ते तव
संबन्धिनेतेन होमेनावयजे नाशयामि । अत्र त इत्यभिधानाद्धर्मः संबोधनीयः । या
दक्षिणत इत्यादिषु त्रिषु विद्युदित्यादिकमनुषञ्जनीयम् । अनुषङ्गद्योतनायैवोत्तमे मन्त्रे
पुनः पठ्यते ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥
अथ चतुर्थे पञ्चदशोऽनुवाकः।
कल्पः—" प्राणाय स्वाहा पूष्णे स्वाहेत्येतावनुवाकौ घर्मप्रायश्चित्तानि " इति ।
घर्मविषये यद्वैकल्यं तद्वारयितुमनुवाकद्वयहोमः । तत्रैकमनुवाकमाह—
प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ व्या॒नाय॒ स्वाहा॑ऽपा॒नाय॒
स्वाहा॑ । चक्षु॑षे॒ स्वाहा॒ श्रोत्रा॑य॒ स्वाहा॑ ।
मन॑से॒ स्वाहा॑ वा॒चे सर॑स्वत्यै॒ स्वाहा॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥
वाक्शब्देन वक्तव्यशब्दमात्रत्वशङ्कां वारयितुं देवतावाचकस्य सरस्वतीशब्दस्य
प्रयोगः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतै-
त्तिरीयारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥
१ म. ऽती, इति तां । २ ग. नाशयाम ।

[प्रपा०४अनु०१७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३२३
अथ चतुर्थे षोडशोऽनुवाकः ।
अनुवाकान्तरमाह—
पू॒ष्णे स्वाहा॑ पू॒ष्णे शर॑से॒ स्वाहा॑ । पू॒ष्णे प्र॑प॒थ्याय॑
स्वाहा॑ पू॒ष्णे नरं॑धिषाय॒ स्वाहा॑ । पू॒ष्णेऽङ्घृ॒णये॒ स्वाहा॑
पू॒ष्णे नरु॑णाय॒ स्वाहा॑ । पू॒ष्णे सांके॒ताय॒ स्वाहा॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥
पोषको देवः पूषा । स एव विशेषणभेदाद्भिद्यते । शरसे शत्रूणां हिंसकाय ।
प्रपध्याय प्रकृष्टस्वर्गमार्गहिताय । नरान्मनुष्यान्धिनेाति प्रीणयतीति नरंधिषः, तस्मै ।
अङ्घृणिरञ्जनेन दीप्यमानः, तस्मै । नृ नय इति धातोर्नरुणशब्दः । प्राणिनां स्वस्व-
मार्गेषु नेता नरुणः, तस्मै । आ समन्ताज्ज्ञानमाकेतस्तेन सह वर्तत इति साकेतः,
तस्मै ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीया-
रण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥
अथ चतुर्थे सप्तदशोऽनुवाकः ।
कल्पः—“ घर्मेष्टकामुपदधात्युदस्य शुष्माद्द्रानुरित्यनुवाकेन” इति । एतच्च महाग्नि-
चयने द्रष्टव्यम् । तथा च तत्र सूत्रकारेणोक्तम्—“ घर्मेष्टकामुपधाय कुलायिनी तयोः
योगे मन्त्रौ ” इति । पाठस्तु—

• उद॑स्य शु॒ष्माद्भा॒नुर्नाऽऽर्त॒ बिभ॑र्ति । भारं॑ पृ॑थि॒वी न भूम॑ ।
  प्र शु॒क्रैतु॑ दे॒वी म॑नी॒षा । अ॒स्मत्सूत॑ष्टो॒ रथो॒ न वा॒जी ।
  अर्च॑न्त॒ एके॑ म॒हि साम॑ मन्वत । तेन॒ सूर्य॑मधायन् । तेन॒
  सूर्य॑मरोचयन् । घ॒र्मः शिर॒स्तदयम॒ग्निः । पु॒रीष॑मसि॒ सं
• उदस्येत्यादिभूमित्यन्तस्य वाक्यस्यार्थ ऋग्वेदभाष्येऽप्यस्ति स यथा—“अस्य यज्ञस्य
  [शु]ष्माद्भानुः सूर्य उद्गतोद्गच्छति । भूम भूतानि पृथिवीव भारं लोकस्यायं यज्ञो बिभर्ति च ”
  ति । तत्र प्रकरणानुरोधेन यज्ञप्रशंसाऽत्र त्वग्निशंसेति विशेषः ।
  १ ख. ग. प्रवर्ये ।

३२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४ अनु० १७]
प्रि॒यं प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्भूवत् । प्र॒जाप॑तिस्त्वा सादयतु ।
तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गिर॒स्वद्ध्रु॒वा सी॑द॒ इति॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपा-
ठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥
भानुः सूर्योऽस्याग्नेः शुष्माद्बलादुदेति । उच्छब्देनाऽऽकाङ्क्षितत्वादेतीत्यध्या-
हर्तव्यः । स च भानुर्नाऽऽर्ति *न प्राप्तः । पुनः पुनरुदयं गच्छतोऽप्यग्निबल-
साहाय्यादार्तिस्तस्य न विद्यते । पृथिवी न भूमिरिव भूमिप्रयातं(?) भारं बिभर्ति ।
यथा पृथिवी प्राणिनां भारं सहते तथाऽयं रश्मिभारं सहते । तस्याग्नेः प्रसादाच्छुभ्रा
निर्मला मनीषा देवी कर्मणि मनः प्रेरयन्ती देवता प्रकर्षेणैतु प्राप्नोतु । १ किंनिमित्त-
[L

प्रपा० ४ अनु० १८] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३५५
ये ते॒ अ॒र्द्रा॒ इन्द॑वो॒ या उ॑ नाम॑यः । यास्ते॑ अग्ने
तनू॒व ऊर्जा॒ नाम॑ । ताभि॑स्त्वमु॒भयी॑भिः संवि॒-
दानः॑ । प्र॒जाभि॑रग्ने॒ द्रवि॑णे॒ह सी॑द । प्र॒जाप॑तिस्त्वा
सादयतु । तया॑ देव॒तयाऽङ्गि॒रस्वद्ध्रु॒वा सी॑द॒ इति॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठकेऽ-
ष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥
हेऽग्ने ते त्वदीया आर्द्रा योनयोऽश्वत्थवृक्षादिरूपा आर्द्राः कारणविशेषाः
सन्ति । “अश्वत्थाद्धव्यवाहाद्वि जातामग्नेस्तनुं यज्ञिया ५ संभरामि” इति श्रुतेः । याश्च
हुतायिनीराहवनीयादिस्थानविशेषाः सन्ति । हेऽग्ने ते त्वदीया इन्दवश्चन्द्रप्रभृतयः
स्थानविशेषा ये सन्ति । या ऊर्जुना (उ ना)भयो याश्चोर्जुना(याश्च वा) म्प्रभृदि-
स्थानविशेषाः सन्ति । हेऽग्ने ते त्वदीया याश्चान्यास्तनुव ऊर्जो नामौषध्यादिरू-
पत्वेनोर्जनामधारिण्यः सन्ति । ताभिः सर्वाभियुक्तस्त्वमुभयीभिर्देवीभिर्मानुषी-
भिश्च प्रजाभिः संविदान ऐकमत्यं गतस्त्वमिह क्षेत्रे द्रविणास्माकं धननिमित्तं
ऽग्ने सीद तिष्ठ । प्रजापतिरित्यादि पूर्ववत् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥
═══════════
अथ चतुर्थ एकोनविंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—“अध्वर्युरग्निमभिमृशत्यग्निरसि वैश्वानरोऽसीत्यनुवाकेन” इति । पाठस्तु—
अ॒ग्निर॑सि वैश्वान॒रोऽसि॑ । सं॒व॒त्स॒रोऽसि॑ । प॒रि॒व॒त्स॒-
रोऽसि॑ । इ॒दाव॑त्स॒रोऽसी॑दुवत्स॒रोऽसि॑ । इ॒द्वत्स॒रोऽसि॑
व॒त्स॒रोऽसि॑ । तस्य॑ ते वस॒न्तः शिरः॑ । ग्री॒ष्मो द॒क्षि॑णः
प॒क्षः । व॒र्षाः पुच्छ॑म् । श॒रदुत्त॑रः प॒क्षः । हे॒मन्तो मध्य॑म् ।
पूर्व॑पक्षाश्चित॑यः । अप॑रपक्षाः पुरी॑षम् । अहो॑रात्राणी-
ष्टका॑ः । तस्य॑ ते मासा॑श्चार्धमा॒साश्च॑ कल्पन्ताम् । ऋ॒तव॑स्ते
१ ग उर्जुनां॰ । २ क, ख. ॰न्ति । हेऽ॰ । ३ क. ख. ॰ग्ने त इ॰ । ४ क. ख. ॰न्दवो
यान्या॰ । ५ क. ख 'हाः । ऐडिक्या वित्याऽध्व॰ ।

३५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०४अनु०२०]
कल्प॑न्ताम् । सं॒व॒त्स॒रस्ते॑ कल्पताम् । अहो॑रा॒त्राणि॑ ते
कल्प॑न्ताम् । एति॒ प्रेति॒ वीति॒ समित्युदिति॑ । प्र॒जाप॑-
तिस्त्वा सादयतु। तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गि॒रस्वद्ध्रु॒वः सी॑द, इति।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठक एकोन-
विंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥
इष्टकाभिर्निष्पन्न हे देव त्वमग्निरसि । अङ्गारैर्विनेष्टकाशरीरमात्रेणैवाग्नित्वम् ।
वैश्वानरो विश्वेषां नराणामुपकारकोऽसि । प्रभवादीनामेकैकपञ्चके वर्तमानाः शब्दाः
संवत्सरादयः । सर्वेष्वनुगतो वत्सरः । त्वमेवं षड्विधोऽसि । तस्य तथाविधस्य त
ऊर्जरूपस्य वसन्ताद्यृतवः शिरआद्यवयवाः । चैत्रादिमासेषु ये शुक्लपक्षास्ते चितिरूपाः।
ये च कृष्णपक्षास्ते पुरीषरूपाः । यान्यहोरात्राणि तानीष्टकारूपाणि । तस्य ते तादृ-
शस्य तव मासादयः स्वस्वकार्यक्षमा भवन्तु । इतिशब्दशिरस्का आप्रविसमुद उपसर्गा
अत्र निर्दिष्टाः । तैरूचितक्रियां संयोज्याग्निः¹ स्तोतव्य इति तात्पर्यार्थः ।
उचितक्रियाणां च बहूनां संभवान्महती स्तुतिः संपद्यते । प्रजापतिरित्यादि पूर्ववत् ।
अग्निविशेषणत्वादध्रुव इति (पुं)लिङ्गनिर्देशः ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतै-
त्तिरीयारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥
अथ चतुर्थे विंशोऽनुवाकः।
भूर्भुवः॒ सुव॑ः ।
[कल्पः--] "भूर्भुवः सुवः, इति सर्वप्रायश्चित्तानि" इति । त्रयो लोकाः सुखप्रदा
भवन्त्विति मन्त्रत्रयस्यार्थः ।
कल्पः-- "यदि महावीरः पद्येतोर्ध्व ऊ षु ण ऊतय इति द्वाभ्यामुच्छ्रयति" इति² ।
पाठस्तु-
ऊ॒र्ध्व ऊ॒ षु ण॑ ऊ॒तये॑ । ऊ॒र्ध्वो न॑ः पा॒ह्यंह॑सः, इति ।
एतच्च मन्त्रयोः प्रतीकद्वयम् । तौ च मन्त्रावञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन्त इत्यनुवाके
व्याख्यातौ ।
१ ग. ॰ज्याग्निहोत्रं स्तोतव्यमिति। २ ख. 'ति । ऊँ० ।

[प्रपा०४अनु०२०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३२७
कल्पः—“यदि भिद्येत विधुं दद्राणमिति संदध्यात्” इति । पाठस्तु—
विधुं॒ दद्रा॑ण॒ᳵ सम॑ने बहु॒नाम् । युवा॑न॒ᳵ सन्तं॑
प॒लि॒तो ज॑गार । दे॒वस्य॑ पश्य॒ काव्यं॑ महि॒-
त्वाऽद्या म॑मार॑ । स ह्यः समा॑न, इति ।
बहूनां कर्मणां समने समीचीनचेष्टारूपेऽनुष्ठाने दद्राणं भूयः प्रवर्तमानं विधुमनु-
ज्ञानस्य विधातारं महावीरं युवानं यौवनोपेतपुरुषवद्दृढमेव सन्तं पलितो वयोहीनस्-
तः शैथिल्यविशेषो जगार निगीर्णवान् । देवस्य जगद्विधातुः परमेश्वरस्य काव्य-
मभिज्ञानरूपं महित्वा महिमानं पश्य हे जनसमूहावलोकय । किं तन्माहात्म्यमिति
तदुच्यते । स महावीरो ह्यः पूर्वेद्युः समान सम्यक्चेष्टितवान् । अद्यास्मिन्दिने ममार
म्रोऽभूत्, ईदृशं खल्वीश्वरस्य माहात्म्यम् ।
कल्पः—“ततो यानि दृढार्थे संश्लेषणानि स्युस्तैरेनमाभिसंदध्यात्, यदन्यन्मासा-
माषेभ्यश्च । यद्वते चिदभिश्रिष इति । भिन्नं महावीरं विधुं दद्राणमिति मन्त्रेण संधाय
दृते चिदिति मन्त्रेण संश्लेषणसाधनैरुपलिम्पेत्” [इति] । पाठस्तु —
यद्दृ॒ते चि॑द॒भिश्रि॑षः । पु॒रा ज॒र्तृभ्य॑ आ॒तृदः॑ । संधा॑ता सं॒धिं
म॒घवा॑ पु॒रोव॑सुः (१) । निष्कर्त्ता॒ विह्र॑तं॒ पुन॑ः, इति ।
यन्महावीरस्वरूपं जर्तृभ्यः पुरा कपालॅर्जरणेभ्यः कपालानां चूर्णीभावेभ्यः पूर्वम-
भिश्रिष ऋतेऽभितः संश्लेषणसाधनानि द्रव्याणि विनाऽऽतृदस्तर्दनं भङ्गं प्राप्नोत् ।
महावीरस्य मघवेन्द्रः संधिं संधानं [ संधाता ] करिष्यति । कीदृशो
। पुरोवसुः पुरतोऽवस्थितानि वसूनि संश्लेषणसाधनानि द्रव्याणि यस्यासौ
सुः । इत्थं स इन्द्रो विहृ(हरू)तं विशेषेण भग्नं महावीरं पुनर्निष्कर्ता पुनरपि
रिष्यति ।
पुन॑रू॒र्जा सह र॒य्या ।
ल्पः—“यदि घर्ममतिपरीयुर्न वा प्रतिपरीयुः पुनरूर्जा सह रय्येत्येताभ्यामेनं
रीयुः” इति । त्रिः परिषिञ्चन्पर्येतीति यदुक्तं तत्राधिकपर्यावर्तने, त्रिः पुनः [प्रति]-
न्तीति विपरीतावर्तने यदुक्तं तदकरणेऽप्येतत्प्रायश्चित्तम् । तत्र मन्त्रेणोदितं
१ ग. संदध्यात् 'इ'. २ ग. ˚मेवं स˚ । ३ ग. ˚संदृद्यात् । ४ क. ˚म्पेत् । पा० ।
विहृतं । ६ क. ख. ˚लक्षर˚ । ७ क. ख. ˚नां भूतिभावस्य पू˚। ८ ग. मन्त्रयोर्गादिर्हं प्र० ।

, d-ga ligature: द्ग)! "पात्रस्योपर्यूद्गमने" (with दीर्घ ऊ: पात्रस्योपर्यूद्गमने).
Wait, look at "सत्ये-":
"सत्ये-" - wait, is it "सति" or "सत्ये-"?
"सत्ये-" with hyphen? At the beginning of line 5: "तत्प्रायश्चित्तम् ।"
Ah! "सत्येतत्प्रायश्चित्तम्" split as "सत्ये-" and "तत्प्रायश्चित्तम्"!
Yes, सति + एतत् = सत्येतत्! Split across lines: "सत्ये-" / "तत्प्रायश्चित्तम् ।". Perfect!

Line 5:
तत्प्रायश्चित्तम् । तत्र प्रथमामृचमाह—

Line 6:
मा नो॑ घ॒र्म व्यथि॑तो॒ विव्य॑थो नः॑ । मा न॒:

Line 7:
पर॒मध॑रं मा रजो॒ऽनैः॑ । मोष्व॑स्मा॒ᳵस्तम॑स्य॒न्त-

Line 8:
र्धाः॑ । मा रु॒द्रिया॑सो अ॒भिगु॑र्वृधानः॑, इति ।

Line 9:
नोऽस्मदीय हे घर्म हविर्द्रव्य त्वं व्यथितश्चलितो भूत्वा नोऽस्मान्मा विव्यथो

Line 1

[प्रपा०४अनु०२०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २२९

उ॒ग्रा श॒तापा॑ष्ठा॒ घ॒ विषा॒ परि॑ णो वृणक्तु, इति ।
हे मित्रावरुणौ नोऽस्मान्धर्मापराधरहितानिह कर्मणि, उपावतमुपेत्य रक्षतम् ।
हे सखाया सखिवदत्यन्तस्निग्धौ युवामिह कर्मणि नोऽस्मानन्वाधीयाथामनुक्रमेण
सर्वतो दीप्तान्कुरुतम् । आदित्यानां संबन्धिनो हेतिः पापिषु हिंसाकरणमायुधं नोऽ-
स्मान्परिवृणक्तु सर्वतो वर्जयतु । कीदृशी हेतिः । प्रसि॒तिः प्रकृष्टबन्धना । उ॒ग्रा तीक्ष्णा-
घाता । शतापाष्ठा बहुस्पर्शा, बहुभिरवयवैः प्रहर्तुं समर्थेत्यर्थः । विषा व्यापिनी ।
वैशब्दो यथोक्तविशेषणसमुच्चयार्थः ।
चतुर्थ्यादीनामष्टमान्तानां पञ्चानां प्रतीकानि दर्शयति—
इ॒मं मे॑ वरुण तत्त्वा॑ यामि । त्वं नो॑ अग्ने
स त्वं नो॑ अग्ने । त्वम॑ग्ने अयासि॑, [इति] ।
तत्राऽऽद्यं मन्त्रद्वयमिन्द्रं वो विश्वतस्परीन्द्रं नर इत्यत्र व्याख्यातम् । अनन्तरं तु
मन्त्रद्वयमायुष्टे आयुर्दा अग्न इत्यत्र व्याख्यातम् । अन्तिमो जुष्टो दमूना इत्यत्र
व्याख्यातः ।
उद्द्व॒यं तम॑स॒स्परि॑ । उदु॒ त्यं
चि॒त्रम् । वय॑ः सुप॒र्णाः ( ३ ) ।
पु॒रोव॑सु॒र्हीडि॑पाता५ सुप॒र्णाः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥
कल्पः—"यदि घर्मेण चरँस्तत्त्वादित्योऽस्तमियादपरस्यां द्वारि दर्भेण हिरण्यं प्रबध्यो-
द्द्वयं तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थायोदुत्यं चित्रमिति द्वाभ्यां गार्हपत्ये हुत्वा प्रव्रज्य श्वोभूते
त्रयः सुपर्णा इत्यादित्यमुपतिष्ठन्ते” इति । चतसृणामेतासामत्र प्रतीकान्याम्नातानि ।
उद्द्वयमिति मन्त्रः समास्त्वाऽग्न इत्यनुवाके व्याख्यातः । उदु त्यं चित्रमिति द्वयमुदु त्यं
जातवेदस इत्यनुवाके व्याख्यातम् । वयः सुपर्णा इति व्याख्यास्यते ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥

—————

१ ग. ˚ष्ठाऽद्य वि˚ । २ ग. ˚साधार˚ । ३ क. ख. ˚बन्धना । उ˚ । ४ ग. अवशब्दो ।
५ ग. चरंस्त्वादि˚ । ६ ग. ˚रीत्युप˚ । ७ ख. ग. ˚ष्ठन् इ˚ । ८ ग. ˚ति मन्त्रः स ईं पाहीत्यनु-
वाके व्याख्यातः । इ˚ ।
५२

३३० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०२१]
अथ चतुर्थ एकविंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—“दधिघर्मं भक्षयन्ति भूर्भुवः सुवरित्यनुवाकेन” इति । पाठस्तु—
भूर्भुव॒ः सुव॑ः । मयि॒ त्यदि॑न्द्रि॒यं म॒हत् । मयि॒ दक्षो॑
मयि॒ क्रतु॑ः । मयि॑ धाथि सु॒वीर्य॑म् । त्रिशु॑ग्घ॒र्मो वि॑भातु
मे । आकूत्यै॒ मन॑सा स॒ह । वि॒राजा॒ ज्योति॑षा स॒ह ।
य॒ज्ञेन॒ पय॑सा स॒ह । ब्रह्म॑णा॒ तेज॑सा स॒ह । क्ष॒त्रेण॒ यश॑सा
स॒ह । स॒त्येन॒ तप॑सा स॒ह । तस्य॑ दो॒हम॑शीमहि । तस्य॑
सु॒म्नम॑शीमहि । तस्य॑ भ॒क्षम॑शीमहि । तस्य॑ त॒ इन्द्रे॑ण
पी॒तस्य॒ मधु॑मतः । उप॑हूत॒स्योप॑हूतो भक्षयामि (१), इति ।

• इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
  एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥
  भूरादिलोकदेवता अनुगृह्णन्त्विति शेषः । त्यत्प्रसिद्धं महदिन्द्रियसामर्थ्यं मयि
  धायि धीयतां स्थाप्यताम् । तथा दक्ष उत्साहः क्रतुरनुष्ठानं सुवीर्यं सर्वेषु कार्येषु
  शोभनं सामर्थ्यं तत्सर्वं मयि स्थाप्यताम् । त्रिशुगग्निविद्युदात्मना त्रेधाभिन्नदीप्तिर्घर्मो
  मदर्थमाकूत्यादिभिः सह विभातु विविधं दीप्यताम् । आकूतिः संकल्पः । मनः
  संकल्पसाधनम् । विराज्न्नम् । ज्योतिस्तेजः । यज्ञः क्रतुः । पयः क्षीरम् । ब्रह्म
  ब्राह्मणजातिः । तेजः शरीरकान्तिः । क्षत्रं क्षत्रियजातिः । यशः कीर्तिः । सत्यम-
  नृतवर्जितम् । तपः कृच्छ्रचान्द्रायणादिकम् । तस्य तैराकूत्यादिभिर्युक्तस्य घर्मस्य दोहं
  वृष्ट्यादिसमृद्धिं वयमशीमहि । तस्य सुम्नं तन्निमित्तं सुखं चाशीमहि । तस्य
  प्रवर्ग्यस्य प्रसादाद्भक्षं चाशीमहि व्याप्नुयाम । हे घर्म तस्य तादृशस्य ते तव रसमु-
  पहूतोऽनुज्ञातोऽहं भक्षयामि । कीदृशस्य तव । इन्द्रेण प्रथमं पीतस्य । मधुमतो
  माधुर्ययुक्तस्य । उपहूतस्यानुज्ञातस्य ॥
  इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
  रीयारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठक एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥
  ———
• अस्मात्प्राग्ग. पुस्तके ‘ यश॑सा स॒ह षट् च॑ ’ इति प्रतीकग्रहणं वर्तते ।
  १ ग. °कः । यदि घ° ।

[प्रपा०४अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीयारण्यकम् । ३३१
अथ चतुर्थे द्वाविंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—“ व्याख्याता घोरास्तन्वोऽरण्येऽनुवाक्यो गण उत्तरौ चानुवाकौ ” इति ।
घोरतनूनां प्रतिपादकौ द्वावनुवाकौ, तत्रोक्तास्तन्व आधानप्रतिपादके सूत्रे व्याख्याताः ।
अरण्येऽनुवाक्या भवन्तीति हि तत्र सूत्रेऽभिहितम् । तथा द्वयोरनुवाकयोर्मरुद्रण उक्तः,
स च विकल्पितः । तस्य विनियोगो राजसूयप्रकरणे सूत्रकारेणाभिहितः—“ मारुतमे-
कविंशतिकपालं निर्वपति वैश्वदेवीमामिक्षां तस्यारण्येऽनुवाक्यैर्गणैः कपालानुपदधाति ”
इति । ब्राह्मणं चाऽऽम्नातम्—“ योऽरण्येऽनुवाक्यो गणस्तं मध्यत उपदधाति ” इति ।
तत्र घोरतनुप्रतिपादकं प्रथममनुवाकमाह—
यास्तॆ॑ अग्ने घो॒रास्त॒नुवः॑ । क्षु॒च्च तृ

३३२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा०४अनु०२
ताभि॑र॒मुं ग॑च्छ । योऽस्मान्द्वेष्टि॑ । यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥ २३ ॥
क्लिगादीन्यनिरान्तानि तनुनामानि । अन्यत्पूर्ववत् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥ २३ ॥
अथ चतुर्थे चतुर्विंशोऽनुवाकः ।
मरुद्गणप्रतिपादकं प्रथममनुवाकमाह—
धु॒निश्च॑ ध्वान्॒तश्च॑ ध्व॒नश्च॑ ध्वनयँ॑श्च ।
नि॒लि॒म्पश्च॑ विलि॒म्पश्च॑ विक्षिपः॑, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
चतुर्विंशोऽनुवाकः ॥ २४ ॥
धुन्यादीनि सप्त पदानि गणगतानां मरुद्विशेषाणां नामधेयानि । एतद्रूपेण कप-
लान्यवत्ति॑ष्ठन्त इत्यर्थः ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके चतुर्विंशोऽनुवाकः ॥ २४ ॥
अथ चतुर्थे पञ्चविंशोऽनुवाकः ।
मरुद्गणप्रतिपादकमनुवाकान्तरमाह—
उ॒ग्रश्च॑ धु॒निश्च॑ ध्वान्॒तश्च॑ ध्व॒नश्च॑ ध्वन-
यँ॑श्च । सह॑स॒ह्वाꣳ॑श्च सह॑मा॒नश्च सह॑स्वा॒ꣳ॑श्च
स॒हीयाँ॑श्च । एत्य॑ प्रेत्य॑ विक्षिपः॑, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
पञ्चविंशोऽनुवाकः ॥ २५ ॥
१ ग. ॰तिष्ठामीत्य॰ ।

प्रपा० ४ अनु० २७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३३३
उग्रादीनि सहमानान्तानि सप्त पदानि गणगतानां मरुद्विशेषाणां नामधेयानि । सह-
मादीनि विक्षिपेत्यन्तानि षण्णा(पञ्चाना?)मानि विक्रल्पितानि । अनुवाकद्वयोक्तं गणद्वयं
पातोपधाने विकल्पितम् । उत्तरगणे च नामषट्कं पुनर्विकल्पितम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके पञ्चविंशोऽनुवाकः ॥ २५ ॥
अथ चतुर्थे षड्विंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—"यदि घर्मदुघं वा महावीरं वा स्तेनोऽपहरेद्गार्हपत्ये स्रुवाहुतिं जुहुयात्,
होरात्रे त्वोदीरयतामिति" [ इति ] । पाठस्तु—
अहो॑रा॒त्रे त्वोदी॑रयताम् । अर्ध॑

३३४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० ४ अनु० २८]
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
सप्तविंशोऽनुवाकः ॥ २७ ॥
भर्त्सनद्योतकाः खडादयस्त्रयोऽनुकरणशब्दाः । * हननच्छेदनभेदनवाचकानि
क्रियापदानि । इत्येतानि षड्विधानि वाचः क्रूराणि ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके सप्तविंशोऽनुवाकः ॥ २७ ॥
अथ चतुर्थेऽष्टाविंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—“यदि घर्मेण चरन्त्स्वैकवृक उत्तिष्ठेद्विगा इन्द्र विचरन्त्स्पाशयस्वेत्येन-
मन्त्रयते” इति । पाठस्तु —
वि॒गा इ॑न्द्र॒ विच॒॑रन्त्स्पाशयस्व । स्व॒पन्त॑मिन्द्र प॒शुम॑न्त॑मिच्छ ।
व॒ज्रेणा॑मुं बोधय दुर्वि॒दत्र॑म् । स्व॒पतो॑ऽस्य॒ प्रह॑र॒ भोज॑नेभ्यः, इति ।
एकाकित्वेनारण्ये संचरन्वत्सान्मारयति योऽरण्यश्वा सोऽयमेकंवृकः, तद्बाधार्थं
प्रार्थ्यते । हे, इन्द्र विगा वत्सानेकंवृकाद्वियोज्य तद्रक्षार्थं विशेषेण चरन्स्पाशय
तमेकंवृकं बाधितं कुरु । हे, इन्द्र पशुमन्तं वत्सान्भक्षयितुमायातैः पशुभिर्युक्तं तं
वृकं स्वपन्तं निद्राणं गच्छ । गत्वा च दुर्विदत्रं दुर्बुद्धिशीलममुमेकंवृकं वज्रेण
युधेन बोधय । यथा + स्वपन्तं सुप्तं प्रहारेण बोधयन्ति, तथा वज्रप्रहारेण तं
बोधयेत्यस्यैवार्थः स्पष्टमुच्यते । स्वपन्तमेनमेकंवृकं भोजनेभ्यो वत्सभक्षणेभ्यो
रयितुं प्रहर मारयेत्यर्थः ।
कल्पः—“उभयत आदीप्त्योल्मुकमस्मै प्रत्यस्येत् । अग्ने अग्निना संवदस्व [इति]
इति । पाठस्तु—
अ॒ग्ने अ॒ग्निना॒ संव॑दस्व । मृ॒त्यो मृ॒त्युना॑
संव॑दस्व । नम॑स्ते अस्तु भगवः, इति ।
हेऽग्न उल्मुकस्य मूलभागवर्तिन्नग्नोल्र्मुकाग्रभागवर्तिना सह संवदस्व, ए-
हन्तुमैकमत्यं प्राप्नुहि । हे मृत्यो मूलभागस्थिताग्निप्रेरित मृत्युनाऽग्रभागस्थित-

• छेदनभेदनहननवाचकानीति युक्तं पठितुम् । + इदं पदमधिकम् ।
  १ क. ॰कसृक । २ क. ॰कसृकः । ३ क. ख. ॰नमन्त्रं प्रार्थयते । ४ क. ॰कंसृ-
  ५ क. ॰कसृकं । ६ क. ॰कसृकं । ७ क. ॰कसृकं । ८ ख. सुप्तप° । ९ क. ॰कसृकं ।

Here is the line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari with all Vedic svara accents, commentary, and footnotes preserved:

[पा०४अनु०२९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३३५
तेन सह संवदस्व, एकवृकं हन्तुं संवादमनुमतिं कुरु । हे भगव ऐश्वर्यादिगुणयु-
क्ताग्ने, ते तुभ्यं नमोऽस्तु ।
कल्पः—"अथैनमनुतिष्ठन्ते सकृत्ते अग्ने नम इत्यनुवाकशेषेण" इति । पाठस्तु—
सकृ॑त्ते अग्ने॒ नम॑: । द्विस्ते॒ नम॑: । त्रिस्ते॒ नम॑: । चतु॒स्ते
नम॑: । प॒ञ्चकृ॒त्व॑स्ते॒ नम॑: । द॒शकृ॒त्व॑स्ते॒ नम॑: । श॒तकृ॒-
त्व॑स्ते॒ नम॑: । आस॒हस्र॑कृ॒त्व॑स्ते॒ नम॑: । अप॑रिमितकृ॒त्व॑स्ते॒
नम॑: । नम॑स्ते अस्तु॒ मा मां हिँसी:*, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठकेऽ-
[L1

३३६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा० ४ अनु० ३०]
गृध्रः पक्षिविशेषः । हे गृध्र त्वं विधावसि विविधं धावनं करोषि, शवमभि-
च्छन्नसर्वत्र संचरसि । कीदृशः । असृङ्मुखोऽसृग्रक्तं मुखे यस्यासौ तादृशः । पा¹-
स्वीकृतेन रुधिरेण मुखस्य सर्वस्य लेपितत्वादव्यक्तः, ईदृग्जातिरिति निश्चेतुमशक्यः
यमस्य दूतो यमो हि मारयितुं गृध्रं प्रेषयति । श्ववत्पद्यते शवं गच्छतीति श्वपात्
त्वं रक्तमांसयोर्गन्धेन तृषया युक्तत्वादगृध्रः । शोभनौ पणौ³ शीघ्रपतनक्षमौ यस्य
सुपर्णः । तादृशस्त्वं कुणपं शवं निषेवसे नितरां सेवसे । सोऽयं गृध्रो यमस्य
प्रेताधिपतिदेवस्य भवस्य परमेश्वरस्यान्तर्यामिण उभयोरेतयोर्दूतः । भवो हि २
प्रेषयति यमश्च गृध्रम् । अतः साक्षात्परम्परया चोभयोर्दूतः सन्निह प्रहितः प्रेषितः
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥ २९ ॥
अथ चतुर्थे त्रिंशोऽनुवाकः ।
अथ⁴ शालावृकविषयमनुवाकमाह--
यदे॒तद्वृ॑क॒सो भू॒त्वा । वाग्दे॒व्य॒भि॒राया॑सि । द्वि॒षन्तं॑ मे॒ऽभि॒-
रा॑य । तं मृ॒त्यो मृ॒त्यवे॑ नय । स आर्त्याऽऽर्ति॒मा॑र्च्छतु, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥
वृकः क्रोष्टा । हे वाग्देवि ध्वनिदेवते वृकसो भूत्वा वृकादुत्पन्नाभिराय
भिमुख्येन शब्दं करोषीति⁵ यत्तदेतन्मे द्विषन्तमभिलक्ष्य राय शब्दं कुरु
मृत्यो वृकरूपं तं द्विषन्तं मृत्यवे मारकाय देवाय नय प्रापय । स द्विषन्नार्त्या
णाऽऽर्तिं दुःखमार्च्छतु प्राप्नोतु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥
१ ग. ॰पित्वा' । २ क. ख. ॰ति । शवष° । ३ ग. शीघ्रं । ४ क. ख. ॰थ स
५ क. ख. ॰ति तदे° ।