तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

प्रपा०४अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३१९
उत्तरवेदेः पूर्वभागे पश्चिमभागे वा प्रवर्ग्यमुद्वासयेत् । प्रवर्ग्यस्वरूपमिदमादित्य-
ज्योतिः पुरस्तादुदेति पश्चादस्तमेति । ततस्तयोरुभयोरपि तदीयस्थानत्वात्स्वकीय-
व स्थानमनुसृत्योद्वासयति ।
अन्यं देशविशेषं विधत्ते—
अपां मध्य उद्वासयेत् । अपां वा एतन्मध्याज्ज्यो-
तिरजायत । ज्योतिः प्रवर्ग्यः । स्व एवैनं
योनौ प्रतिष्ठापयति ( ४ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० १० । विभा० ७ )
ऐतदौर्वविद्युत्स्वरूपं ज्योतिरपां मध्यादजायत । प्रवर्ग्यश्च ज्योतिःस्वरूपः ।
तस्मादेनं प्रवर्ग्यं स्वकीय एव स्थाने प्रतिष्ठापयति ।
देशान्तरं विधत्ते—
यं द्विष्यात् । यत्र स स्यात् । तस्यां दिश्युद्वासयेत् । एष वा अग्निवै-
श्वानरः । यत्प्रवर्ग्यः । अग्निनैवैनं वैश्वानरेणाभिप्रवर्तयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० १० । विभा० ८ )
यजमानो यं पुरुषं द्विष्यात्स द्वेष्यो यस्यां दिशि तिष्ठति तस्यां दिशि प्रवर्ग्य-
मुद्वासयेत्। प्रवर्ग्यस्य वैश्वानराग्निरूपत्वादेनं द्वेष्यमभिलक्ष्य वैश्वानराग्निनेव प्रवर्तयति ।
तेनाग्निना तमभितो दहतीत्यर्थः ।
तत्रैव कंचिद्विशेषं विधत्ते—
औदुम्बर्या५ शाखायामुद्वासयेत् । ऊर्जा उदुम्बरः । अन्नं
प्राणः । शुग्घर्मः ( ५ ) । इदमहममुष्याऽऽमुष्या-
यणस्य शुचा प्राणमपिंदहामीत्याह । शुचैवास्य
प्राणमपिदहति । ताजगार्तिमार्च्छति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० १० । विभा० ९ )
उदुम्बरवृक्षस्य येयं शाखा तस्यां प्रवर्ग्यमुद्वासयेत् । उदुम्बरस्यान्नरूपत्वात्,
अन्नस्य प्राणस्थितिहेतुत्वात्, घर्मस्य च संतापरूपत्वात्, तदनुसारेणोद्वासनकाल इद-
महादिमन्त्र पठेत् । आमुष्यायणस्य देवदत्तपुत्रस्यामुष्य यज्ञदत्तस्य प्राणमिदं
प्रत्यक्षं यथा भवति तथा शुचा संतापेनापिदहामि सर्वतो दग्धं करोमि । एतन्मन्त्र-
पाठनास्य द्वेष्यस्य प्राणं संतापेन दहंत्येव । तदानीमेवासावार्तिं प्राप्नोति ।
देशान्तरं विधत्ते—
यत्र दर्भा उपदीकसंताः स्युः । तदुद्वासयेद्वृष्टिकामस्य । एता
१ क. ॰तदेव वि° । २ क. ग. यक्ष्यमाणो । ३ क. ग. ॰तू । ऊर्जा