तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० ४। अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३१७

हेऽग्ने देवेषु मध्येऽस्मभ्यं सनिं फलदानं प्रवोचः प्रकर्षेण कथय । न केवलं
फलदानं किं तु त्यामिसम् षुं तं शास्त्रप्रसिद्धमिममस्माभिरिदानीमनुष्ठितं प्रवर्ग्यमपि
सुष्ठु देवेषु क्षेपय(कथय?) । कीदृशं प्रवर्ग्यम् । मायिनं गायत्र्यादिच्छन्दोयुक्तम् ।
अत एव पूर्वत्राऽऽम्नातम् — “छन्दोभिर्वा एष क्रियते” इति । नवीयांसमतिशयेन
नूतनं सर्वाङ्गसंपूर्णमित्यर्थः ।
शाखान्तरे यानि प्रवर्ग्यसामानि तेषामाधारभूता ये मन्त्रास्तान्र्विधत्ते —
प्रजापतिं वै देवाः शुक्रं पयोऽदुह्रन् । तदेभ्यो न व्यभवत् ।
तदग्निर्व्यकरोत् । तानि शुक्रियाणि सामान्‍यभवन् । तेषां यो
रसोऽत्यक्षरत् । तानि शुक्रयजूंष्यभवन् । शुक्रियाणां वा
एतानि शुक्रियाणि । सामपयसं वा एतयोरन्यत् । देवानाम्-
न्यत्पयः । यद्गोः पयः (१) । तत्साम्नः पयः । यदजायै पयः ।
तद्देवानां पयः । तस्माद्यत्रैतैैर्यजुर्भिर्श्वरन्ति । तत्पयसा चरन्ति ।
प्रजापतिमेव तद्देवान्पयसाऽन्नाद्येन समर्धयन्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० १० । विभा० १ )
पुरा कदाचिद्देवाः सर्वे प्रजापतिं कामधेनुं कृत्वा शुक्रं पयः प्रवर्ग्यरूपं क्षीरं
अधुक्षन्त । तदेकमेव भूत्वा देवेभ्यो न व्यभवत्, बहूनां देवानार्थे विविधं नाभूत् ।
अतः सर्वेषां भोगाय न पर्याप्तम् । तदानीमग्निस्तदेकं पयो विविधमकरोत् । तानि
विविधानि पयांसि शुक्रियाणि प्रवर्ग्यसंबन्धीनि सामान्‍यभवन् । तेषां च पयोरू-
पाणां साम्नां यो रसोऽत्यक्षरत्तेभ्योऽस्रवत्, तानि सामभ्यः स्रुतानि साराणि
शुक्रयजूंषि प्रवर्ग्यसंबन्धिनो मन्त्रा आसन् । शुक्रियाणां प्रवर्ग्यसंबन्धिनां साम्नां
संबन्धीनि प्रवर्ग्ययोग्यान्येतानि यजूंषि । इत्थं प्रवर्ग्याङ्गमन्त्रोत्पत्तिरुक्ता, अथ द्रव्य-
मुच्यते — एतयोर्वक्ष्यमाणयोर्द्वयोः पयसोर्मध्येऽन्यदेकं सामपयसं साम्नां प्रियं
क्षीरम् । अन्यद्देवानां प्रियम् । तदुभयं विभज्य प्रदर्श्यते — तत्र गव्यं सामदेवतायाः
प्रियम् । अजाक्षीरं देवानां प्रियम् । यस्मादेवं मन्त्रोत्पत्तिः क्षीरद्वयं चैतादृशं तस्मा-
दत्र कर्मण्येतैर्यजुर्भिः प्रवर्ग्यमन्त्रैश्चरन्त्यनुतिष्ठन्ति, तत्तत्र कर्माणि द्विविधेन पयसा
चरन्ति । शुक्रियमन्त्रैः क्षीरद्वयं जुहुयादिति मन्त्रद्रव्यविशिष्टकर्मविधिरयं द्रष्टव्यः ।
तेन कर्मणा प्रजापतिं देवांश्चान्नसमृद्धान्कुर्वन्ति ।
तदेतद्द्रव्यं प्रशंसति —
एष ह त्वै साक्षात्प्रवर्ग्यं भक्षयति । यस्यैवं
१ क. ख. 'षु शं' । २ ख. क्षेपय । ३ ग. 'दुहन् । ४ क. ग. °न्यद्दे° । ५ ख.
'देवान्' । ग. तत्तद्दे' ।