तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

² भ्र॑श्यन्त इति तस्य वाक्यस्यार्थः संपद्यते ॥Wait, is thatतल्हाभादूर्णाभ्योorतल्लाभादूर्णाभ्यो? In the image: तल्हाभादूर्णाभ्यो. Let's look closely at ल्हा: it has ल्attached toहwithा. Yes, it looks like ल्हा`.

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-

तैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥

(Divider)

अथ प्रथमे चतुर्थोऽनुवाकः।

(Divider)

कल्पः—“अक्षिदुःखोत्थितस्येवेति पडिहेह वः स्वतपसः इति च” ¹इति । अथ

³प्रथमामाह--

अक्षि॑दुःखोत्थि॒तस्ये॑व । वि॒प्रस॑न्ने क॒नीनि॑के ।

आङ्क्ते॒ चा॑र्द्रं॑ नास्ति॑ । ऋ॒भूणां॑ तन्नि॒बो॑ध॑त॒ इति॑, ।
Wait, look at ऋ॒भूणां॑:

िकं हेमन्तस्य लक्षणमुक्तमेवमत्र शिशिरस्य लक्षणमु-

Line 29 (Footnotes):
A separator line is visible above footnote:

१ ग. ॰तुर्थीमा॰ । २ ग. ॰क्ष्मपा॰ । ३ ग. ॰पणेरि॰ । ४ ग. षष्ठीमा॰ ।

And the page number / signature at the bottom:
३ (or २? look at the very bottom center: '३').

Let's double-check all lines:
[प्रपा०१।अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १७
अभिधून्वन्तो॒ऽभिघ्न॑न्त इव । वात॑वन्तो म॒रुद्ग॑णाः, इति ।
यत्र यदा शरदाख्य ऋतुरुपदृश्यते तदानीमन्नमश्नीतेत्येता वाचः प्राणिभिः
प्रयुज्यन्ते, अनेन लक्षणेन शरदाख्यमृतुं जानीयादित्यर्थः । अथ हेमन्त ऋतुर्वर्ण्यते -
तस्मिन्नतौ मरुद्गणा देवविशेषसंघा अभिधून्वन्तः सर्वतः कम्पयन्तोऽभिघ्नन्त आभि-
Wait, in line 5: "तस्मिन्नतौ" or "तस्मिन्नृतौ"?
Look

... no!
Wait! Could it be:
"महद्भिः"?
Let's look at the letter:
It's:
'ह'
Wait, is there an anusvara on 'ह'?
Yes! There is a dot above 'ह' or above the space: no, look at line 21 just above it:
Above it is "विस्तारयुक्तं शर्म सुखकारणमु-". The 'म' of शर्म has no lower marks.
In line 22, look at:
"प्राणिजीवनार्थम"
Then:
"ह" with an anudatta under it: "ह॒"?
Then:
Wait, is that "द्भिः"?
Wait, look at "द्भिः" in line 5:
"षड्भिर्मन्त्रैरि-" -> look at "ड्भि":
It has 'ड' and below it 'भ', and 'ि' to the left.
Now look at line 22:
There is 'ि' on the left!
The 'ि' stroke goes to the left of the conjunct, right next to 'ह'!
And inside the 'ि' is:
Wait, 'द' and 'भ'?
Yes! It is identical to "द्भि" or "र्भि" or "द्भिः"!
Wait, what about the 'ः' (visarga) at the end?
It has TWO dots: 'ः'!
So the ending is definitely "द्भिः"!
Now what is before "

[प्रपा०१अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १९
अथ प्रथमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ।

कल्पः--“अतिताम्राणीति चतस्रो मदन्तीस्तसः प्रवर्ग्यवदाद्यन्तयोः शान्तिं कृत्वा”
इति । यथा प्रवर्ग्यस्याऽऽदौ नमो वाच इति शान्तिः पठ्यतेऽन्ते शं नो वात इति
शान्तिः पठ्यत एवमत्रापि चतसृणामिष्टकानादादावन्ते च तच्छान्तिद्वयं पठेत् । इष्टका
अपि पूर्वेष्टकावदन्या आपो न भवन्ति किंतु मदन्तिकासंज्ञिकास्तप्ता आपस्ताश्चतसृभि-
रुपदध्यात् । तत्र प्रथमामाह—
अति॑ता॒म्राणि॒ वासा॑ꣳसि॑ । अ॒ष्टिव्र॑जिश॒तघ्नि॑ च ।
विश्वे॑ दे॒वा विप्र॑हरन्ति । अ॒ग्निजि॑ह्वा अँ॑सश्चत, इति ।
यथा पूर्वत्र वसन्तर्तुसहभाविनां वसुरुद्रादीनां सारागशुक्लवस्त्रादीन्येवमत्रापि
शिशिरर्तुसहभाविनां विश्वेषां देवानामतिताम्राणि वस्त्राण्यायुधानि चाष्ट्रचादीनि । ते
च विश्वे देवास्तैरष्टिव्रजिशताघ्निनामकैरायुधविशेषैर्विविधं शत्रून्प्रहरन्ति । ततोऽ-
ग्निजिह्वा आरुणकेतुकाग्निरूपजिह्वायुक्ता अँसश्चत जयनिमित्तेनोत्साहेनात्युच्चं शब्दं
कृतवन्तः ।
अथ द्वितीयामाह—
नैव दे॒वो न मर्त्यः॑ । न राजा वरु॑णो वि॒भुः ।
ना॒ग्निर्नेन्द्रो॑ न प॑वमा॒नः । मा॑तृ॒कञ्च॒न वि॑द्यते, इति ।
यदास्फोटनं विश्वैर्देवैः कृतं तदत्र स्पष्टी क्रियते—कचन(कञ्चन) कश्चन कोऽपि
देवो मातृङ्मादृङ्मत्सदृशो न विद्यते । एवं न मर्त्य इत्यादिष्वपि योज्यम् । सोऽयं
विश्वैर्देवैरुद्घोषितः शब्दः ।
अथ तृतीयामाह—
दि॒व्यस्यैका॒ धनु॑रार्त्तिः । पृ॒थि॒व्यामप॑रा श्रि॒ता ( १ )
तस्येन्द्रो॑ व॒म्रिरू॑पेण॒ धनु॒र्ज्या॑मच्छिनत्स्व॒यम्, इति ।
अस्य विश्वे(श्व)देवजिह्वा रूपस्याऽऽरुणकेतुकस्याग्नेरेका धनुरार्त्तिर्धनुष ऊर्ध्व-
कोटिर्दिवि श्रिता । अपरा त्वधस्तनी कोटिः पृथिव्यां श्रिता । वम्रयः पिपीलिका-
समाना जन्तवः । यदीयवमनान्मृत्तिका द्रवी क्रियते । इन्द्रो यथोक्तधनुर्दर्शनेन भीतः
१ ग. ॰न्तीरतान्याप । २ ग. ॰सि । ऋष्टिं । ३ ग. असंश्चत । ४ ख. ग. 'निच्छ॒र्चा ।' ।
५ क. ख. 'स्तैऋष्टिं' । ६ ग. असंश्चत । ७ ग. मातृकञ्चन । ८ ख ग ॰थिव्यामश्रि॰ ।

(ra-phala) under 'म': 'म्री'?
Look at the bottom of 'म': there is a small diagonal slash!
Wait, or is it 'वा'?
Let's look really closely at:
स
न (half-n)
व (va)
म (ma with ra-phala = mra, with ee-kara = mree)
Wait, why did I think there was 'ा' (aa)?
Because between 'व' and 'म', there is a vertical line!
Wait, 'व' has its own vertical line! 'व' is a circle on a vertical line!
Then 'म' has its own vertical line!
Then 'ी' is a vertical line with a curve on top!
So:
स (sa)
न् (half na attached to va)
व (va: loop + vertical line)
म्री (ma with ra-phala and ee-kara: loop, vertical line, curve to right, diagonal slash at bottom)!
YES!
Let's trace it:
स (sa)
न् (half-n)
व (va)
म्री (mree)
रू (ruu)
पे (pe)
णा (naa)
धः (dhah)
So it is: "सन्वम्रीरूपेणाधःकोटिसमीपे" or "सन्वमिरूपेणाधः"?
Wait, look at the ee-kara of mree:
Wait,

[प्रपा० १ अनु० ६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २१
अथ प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ।
कल्पः—“ अत्यूर्ध्वाक्ष इति त्रीण्युतुमण्डलान्यवद्रप्स इति च ” इति । ऋतुमण्ड-
लशब्दस्य मन्त्रनामत्वादुपधेयानामिष्टकानामपि तदेव नाम । तत्र प्रथमामृचमाह—
अ॒त्यू॒र्ध्वाक्षोऽति॑र॒श्चात् । शि॒शि॒रः प्र॒दृश्य॑ते ।
नैव रू॒पं न वास॑ांसि । न चक्षु॑ः प्रति॒दृश्य॑ते, इति ।
योऽयं शिशिर ऋतुः सोऽयं प्राणिषु प्रकर्षेण दृश्यते । कीदृशः शिशिरोऽत्यू-
र्ध्वाक्षः । तस्मिन्नृतौ यदा शीतबाहुल्यं भवति तदानीं कम्पमानाः प्राणिनो हस्ताभ्या-
मुर आच्छादयन्तो मुखेन सीत्कारं कुर्वन्तो द्वे भ्रुवावत्यूर्ध्वमुन्नमयन्ति तदिदं तस्यर्तों-
रत्यूर्ध्वाक्षत्वम् । शीतपीडितत्वादेव दक्षिण

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into Devanagari, including all Vedic svara accents, mantras, and Sāyaṇa's commentary:

नि जानु॑का मे॒ न्य॑ञ्जलिका । अमी वाच॒मुपा॑संता॒मिति॑, इति ।
हे शिशिरर्तों त्वमञ्जलिकां हस्ताग्रवर्तिनमञ्जलिं निकरोषि न्यग्भूतं करोषि । यथा
जानुका जानुप्रदेशमपि त्वं निकरोषि न्यग्भूतं करोषि सर्वे प्राणिनः शीतबाहुल्या-
दग्निसेवार्थं हस्तौ न्यग्भूतौ कुर्वन्ति । उदरादिदेहावयवतापनाय व्यवधानभूते जानुनी
अपि भूमिस्पर्शिनी यथा भवतस्तथा न्यग्भूते कुर्वन्ति । स्वयमेवं कुर्वन्तो बुद्धिमन्तोऽ-
प्रबुद्धान्बालान्प्रत्येवमुपदिशन्ति । हे बाला अमी भवन्त ईदृशीं वाचमुपासताम् ।
कीदृशी वागिति तदुच्यते—मे मदीया जानुका न्यग्भूता भवतु, अञ्जलिकाऽपि
न्यग्भूता भवत्विति । श्रौत इतिशब्द एवंविधलक्षणप्रदर्शनार्थः । अनुक्तम

[प्रपा०१अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २३
अथ तामृचं दर्शयति--
अव॑ द्र॒प्सो अ॑ꣳशु॒मती॑मतिष्ठत् । इया॒नः कृ॒ष्णो द॒शभि॑: स॒हस्रै॑: ।
आ॒व॒र्तमिन्द्र॑: शच्या॒ धम॑न्तम् । उप॑ स्तु॒हि तं नृ॒मणामथ॑द्रामिति, इति ।
द्रप्स उदकात्मकोऽयमारुणकेतुकः, अंशुमतीमंशुशब्देन सोमलताखण्डवाचिना
सर्वा ह्योषधय उपलक्ष्यन्ते तद्युक्तत्वादंशुमती पृथिवी तामवातिष्ठदवगम्य प्राप्य तत्रा-
वस्थितः । कीदृशो द्रप्सः, दशभिः सहस्रैरनेकसहस्रसंख्याकैरादित्यरश्मिभिरियानः
संचरन् । “ आदित्याजायते वृष्टिः ” इति स्मृतेः । कृष्णः कृषिहेतुः । सति ह्युदके
भूमिं कृषन्ति । हे आदित्यरूपाऽऽरुणकेतुकाग्र इन्द्रो वृष्टेरीश्वरस्त्वमावर्तं पुनः पुनः
रिहाऽऽवृत्त्यै शच्या स्वकीयया शक्त्या तदा तदाऽपेक्षितकाले समागत्य धमन्तं
गर्जनादिना शब्दयन्तं नृ॒मणां नृभिर्मनुष्यैर्मननीयं सर्वदा प्रार्थनीयमथद्रामधोद्रवण-
शीलं तं द्रप्समुदकविशेषमुप

२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०७]
आरुणकेतुको देवो वह्निरूपेणाऽऽदित्यरूपेण वाऽवस्थितः । यः पुमानेवमारुणकेतु-
काग्नेर्महिमानं जानाति तेनैवंविदुषा सहाऽऽचार्यान्तेवासिनावन्योन्यस्मै द्रोहं
कर्तुं नार्हतः । आचार्योऽध्वर्युः, यज्ञे धर्मानारतीति व्युत्पत्तेः । यजमानोऽन्तेवासी,
तस्याध्वर्योः समीपे निवासात् । तावध्वर्युयजमानावभिज्ञेन सह द्रोहयोग्यौ न भवतः ।
स्वयं द्रोह्यावपि न भवतो द्रोग्धारावपि न भवत इति वक्तुमन्योन्यस्मा इत्युक्तम् ।
तस्मै विदुषे स्वयं द्रोहमकृत्वा सोऽपि यथा न द्रुह्यति तथा वर्तितव्यम् । यो
मूढस्तस्मै विदुषे स्वयं द्रुह्यति सोऽयं स्वर्गलोकाद्भ्रष्टो भवति । तस्मान्न द्रोहः कर्तव्यः ।
“स्मृतिः प्रत्यक्षम्” इत्यारभ्य पञ्चस्वनुवाकेषु प्रोक्तोऽर्थ उपसंह्रियते—इति
एवमतीते ग्रन्थे “ऋतुर्ऋतुना नुद्यमानः” इत्यादिभिर्ऋतुमण्डलप्रतिपादकानि
वाक्यान्युक्तानि, “एतैरादित्यमण्डलम्” इत्यादिभिः सूर्यमण्डलप्रतिपादकानि वाक्या-
न्युक्तानि, पूर्वोक्त एवार्थो दृढमारूख्यायते यास्त्वृक्षूदाहृतासु ता आख्यायिकाः “शुक्रं
ते अन्यत्” इत्याद्यस्ता अप्युक्ताः । अत ऊर्ध्वमुपरितनेष्वनुवाकेषु सनिर्वचना
निःशेषेण वचनं निर्वचनं ब्राह्मणं तेन सहिता आख्यायिकाः सनिर्वचनाः । पूर्वे-
ष्वनुवाकेषु मन्त्रप्रतिपादितेऽर्थे संवादार्थमृच उदाहृता उत्तरेष्वनुवाकेषु ब्राह्मणप्र-
तिपादितेऽर्थे संवादार्थमृच उदाह्रियन्त इत्यर्थः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
अथ प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ।
कल्पः— “आरोग इत्यष्टौ पदशो यत्ते शिल्पंमिति च” इति॑ । तत्र ब्राह्मणेमारोग
इत्यादिपदप्रतिपादिकामृचमुदाहरति—
आ॒रो॒गो भ्राजः॑ पट॒रः पत॒ङ्गः । स्वर्ष्णरो ज्योति॑-
षीमांन्वि॒भासः॑ । ते अ॒स्मै॒ सर्वे॑ दि॒वमांत॑पन्ति ।
ऊर्जं॒ दुहा॑ना अनपस्फुर॑न्त इ॒ति, इति॑ ।
आरोगादीनि विभासान्तानि सप्त पदानि सप्तानां सूर्यविशेषाणां नामधेयानि ।
ते सप्तापि सूर्या अस्मै लोकार्थं दिवमाकाशमातपन्ति सर्वतः प्रकाशयन्ति । किं कुर्वन्तः
ऊर्जं दुहाना वृष्टिद्वारेण क्षीरादिरसं संपादयन्तः । अनपस्फुरन्तः प्राणिनां प्रातिकूल्येन
१ ख. ग. ॰ति । आरोगादीनि विभासान्तानि । त॰ । २ ख. ग. ॰णभाग ।

[प्रपा०१अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २५

प्रकाशनमस्फुरणं तदकुर्वन्तः । अनुकूलमेव प्रकाशनं सर्वदा कुर्वन्तीत्यर्थः । श्रौतइति-
शब्द उपधानप्रदर्शनार्थः । उदाहृतायामस्यामृच्युक्तैरारोगादिनामभिः सप्तभिरि-
ष्टका उपदध्यादित्यर्थः । आरोगस्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवाऽऽसीदेत्येवमुपधानमन्त्रा
उन्नेयाः ।
अथाष्टमं नामधेयं दर्शयति—
क॒श्यपो॑ऽष्ट॒मः स म॑हामे॒रुं न॑ जहा॒ति । तस्यै॒षा भव॑ति, इति ।
पूर्वोक्तारोगादिसप्तसूर्यापेक्षया योऽयमष्टमः सूर्यस्तस्य कश्यप इति नामधेयम् । तेन
नाम्नेष्टका उ(मु?)पदध्यात् । स च कश्यपो मेरुंपर्वतं न कदाचिदपि परित्यजति मेरु-
स्थानमेव सर्वदा प्रकाशं करोति । तस्य कश्यपस्य प्रतिपादिका काचिदृग्विद्यते ।
अथ तामृचं दर्शयति —
यत्ते॒ शिल्पं॑ कश्यप रोच॒नाव॑त् । इ॒न्द्रि॒याव॑त्पु-
ष्कलं॑ चि॒त्रभा॑नु । यस्मि॑न्त्सूर्या॒ अर्पि॑ताः स॒प्त
सा॒कम् (१) । तस्मि॑न्त्राजा॑नम॒धिवि॑श्रये॒ममिति॑, इति ।
हे कश्यपाष्टमसूर्य यत्ते तव शिल्पं जगतप्रकाशलक्षणं चित्रं कर्म यस्मिन्स्वकीये
प्रकाशरूपे चित्रकर्मण्यारोगादयः सप्त सूर्याः साकमर्पितास्त्वया सह स्थापितास्तस्मि-
न्शिल्पे प्रकाशलक्षण इमं यजमानं राजानं दीप्तियुक्तं कृत्वाऽधिविश्रय सर्वेषामुपरि
विशिष्टत्वेन स्थापय । कीदृशं शिल्पम्, रोचनावत्प्रकाशयुक्तम् । इन्द्रियावदिन्द्रिय-
सामर्थ्ययुक्तम् । पुष्कलं संपूर्णम् । चित्रभानु विविधरश्मियुक्तम् । इत्येषा कश्यप-
प्रतिपादिकाऽभिहिता ।
कश्यपस्य शिल्पे सप्तसूर्याणामर्पितत्वं स्पष्टी करोति—
ते अस्मै॒ सर्वे॑ कश्य॒पाज्ज्योति॑र्लभन्ते । तान्त्सोमः॑
क॒श्यपा॒दधि॒निर्ध॑मति । भ्रस्ताक॒र्मकृ॑दि॒वैवम् , इति ।
ते सर्वे सप्तापि सूर्या अस्मै जगतप्रकाशनाथं कश्यपात्सकाशाज्ज्योतिर्लभन्ते ।
यद्यपि सूर्याः पूर्वमेव ज्योतिष्मन्तस्तथाऽपि तान्सूर्यान्सोमो देवः कश्यपात्सकाशा-
दधिनिर्धमत्यधिकत्वेन निस्तमस्का यथा भवन्ति तथा शोधयति । सोमो हि तानाहूय
कश्यपसमीपं प्रापितवान् । तस्य कश्यपस्यानुग्रहादेतेषां प्रकाशाधिक्यं संपन्नमित्यर्थः ।
भस्तेत्यादिस्तत्र दृष्टान्तः । रेफस्य व्यत्यये सति भस्त्राशब्दो धमनसाधनमिति३याचष्टे ।

१ ग. ॰षा काश्य॰ । २ ख. स्थापितवान् । ३ क. ग. ॰मिवेत्या॰ ।
४

२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १ अनु० ७]
यथा चर्ममय्या दृत्या वायुमुत्पाद्य ज्वलिताग्निना सुवर्णादेः किट्टादिकमपनीय भस्त्राक-
र्मकृत्सुवर्णकारः शोधयत्येवं कश्यपसंबन्धकारी सोमस्तान्सूर्यानशोधयत् ।
तेषां सप्तसूर्याणां स्वरूपे मतभेदं दर्शयति--
प्रा॒णो जी॒वानी॑न्द्रि॒यजी॑वानि । स॒प्त शीर्षण्या॑ः
प्रा॒णाः । सूर्या इत्या॑चा॒र्याः, इति ।
मुखनासिकयोः संचारी यः प्राणः स एव सप्तभिर्वृत्तिभेदैः सप्त सूर्या इत्येवं केचि-
दाचार्या आहुः । जीवानि जीवननिमित्तभूतानि महदहंकारपञ्चतन्मात्ररूपाणि
तत्त्वानि सप्त सूर्या इत्येवमन्य आचार्याः प्रचक्षते । इन्द्रियजीवानि चक्षुरादीनि
पञ्चेन्द्रियाणि मनोबुद्धिसहितानि जीवनांनिमित्तभूतानि सप्त सूर्या इत्येवमपरे प्रचक्षते ।
शिरस्यवस्थितानि यानि सप्त छिद्राणि तेषु संचरन्तः प्राणाः सप्त सूर्या इत्यन्ये ।
एते सर्वेऽप्याचार्याः सप्तसूर्यबुद्ध्या स्वरूपान्यानि तत्त्वान्याहुरतो नैते मुख्याः सप्त सूर्याः।
अथ मुख्यानां सप्तसूर्याणां द्रष्टारावृषी उदाहरति--
अप॑श्यम॒हमे॒तान्स॒प्त सूर्या॒निति॑ । प॒ञ्चक॑र्णो वात्स्यानः॑।
स॒प्तक॑र्णश्च प्लाक्षिः ( २ ) । आ॒नु॒श्र॒वि॒क ए॒व नौ क॒श्यप॑
इति॑ । उ॒भौ वे॑दयिते । न हि शे॒कुमि॑व म॒हामे॒रुं गन्तुम्, इति ।
पञ्चकर्णनामकः कश्चिद्वत्सस्य पुत्रो महर्षिरेतानारोगादीन्सप्त सूर्यान्प्रत्यक्षेणैवा-
हमपश्यमित्युवाच । तथा सप्तकर्णनामकः कश्चित्प्लक्षस्य पुत्रो महर्षिरप्यहमप-
श्यमित्युवाच । अतो मनुष्यैः संनिहितत्वादेक एव सूर्योऽवलोक्यते न तु व्यवहित-
त्वादितरे षट्सूर्या अवलोक्यन्ते । किंच तावुभावपि पञ्चकर्णसप्तकर्णाख्यौ महर्षी
वेदयिते इत्थं वेदयतः प्राणिनः सर्वान्बोधयतः । किमिति तदुच्यते-- कश्यपाख्योऽ-
ष्टमः सूर्यो न.तावयोरुभयोरानुश्रविक एव न तु प्रत्यक्षः । गुरूपदेशमनु श्रूयत
इत्यनुश्रवो वेदस्तत्रैवावगत आनुश्रविकः । “यत्ते शिल्पं कश्यप” इत्यादिमन्त्रादेवा-
वगम्य

[प्रपा० १ अनु० ७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७
गर्गस्य पुत्रः प्राणत्रातनामकः कश्चिन्महर्षिस्तौ पञ्चकर्णसंज्ञकौ प्रत्येवमुवाच ।
महामेरावेव परिवर्तमानमेतत्कश्यपाभिधं सूर्यमण्डलं प्रत्यक्षेणैवा[हम]पश्यम् । अतो
हे मुनी युवामपि महामेरुं गच्छन्त योग्येन मार्गेण गच्छतम्‌, अजहंतं मेरुं कदाचि-
दप्यपरित्यजन्तमेकं कश्यपाख्यं सूर्य च गच्छतम् ।
अथ मेरुगमने मार्गं दर्शयति—
भ्रा॒जप॑ट॒रप॑त॒ङ्गा नि॑ह॒ने । ति॒ष्ठन्त॒ातप॑न्ति । तस्मा॑दि॒ह तप॑त्रि-
तपाः ( ३ )। अ॒मुत्रेत॑रे । तस्मा॑दि॒हातप॑त्रितपाः, इति ।
य एते सप्त सूर्यास्तेषां मध्य आरोगारूयस्यास्माभिर्दृश्यमानस्य सूर्यस्य गतिः प्रसिद्धा ।
तदनन्तरभाविनो भ्राजादयस्त्रयस्ते निहने मेरुमार्गस्य निहतप्रदेशेऽधोभागे तिष्ठन्ता-
तपन्ति अवस्थिताः सन्तो रश्मिभिरधोमुखैर्मेरुमार्गादधोवर्तिनः प्राणिनः सर्वतः प्रकाश-
यन्ति । यस्मादेषामधोमुखा रश्मयस्तस्मादिह लोके तपन्नितपास्तपनशीलरश्मियुक्ताः ।
इतरे तु भ्राजपटरपतङ्गेभ्योऽन्ये स्वर्णरज्योतिष्मद्विभासाख्यः सूर्यास्तेऽमुत्र मेरुमार्गा-
दुपरिभागे वर्तन्ते । यस्मात्तेषां रश्मय ऊर्ध्वमुखास्तस्मात्त इहाधोलोकेऽतपत्रितपा-
स्तपनशीलरश्मियुक्ता न भवन्ति । भ्राजादीनामधोमुखरश्मित्वात्स्वर्णरादीनामूर्ध्वमुखर-
श्मित्वाच्च वर्गद्वयमध्ये तापाभावाच्छीतलेन मार्गेण मेरुं गन्तुं शक्यत इत्यर्थः ।
अथ सूर्याणां मध्यवर्तिमार्गप्रतिपादिकामृचमवतारयति---
तेषामे॒षा भ॑व॑ति, इति ।
तेषां सप्तसूर्याणां संबन्धिनी मेरुमार्गप्रतिपादिकेयमृगुच्यते ।
तामृचं दर्शयति---
स॒प्त सूर्या॒ दिव॒मनु॑प्रवि॒ष्टाः । तानन्व॑ति प॒थिभि॑र्दक्षिणा॒वान् ।
ते अ॑स्मै॒ सर्वे॑ घृ॒तमातप॑न्ति । ऊर्जं॑ दुहा॒ना अ॑नपस्फु॒रन्त॒ इति॑, इति ।
आरोगादयः सप्त सूर्या दिवमन्तरिक्षमनुप्रविष्टा अनुक्रमेण व्याप्ताः । दक्षिणावा-
ञ्छास्त्रोक्ताविष्टिकौदक्षिणायुक्तोऽनुष्ठितारुणकेतुकाग्निः प्रागुक्तान्सप्त सूर्यानुसृत्य
पथिभिः सूर्यवर्गद्वयवर्तिभिः शीतैर्मार्गैरेति मेरुं गच्छति । ते सूर्याः सर्वेऽप्यस्मै यज-
मानाय घृतमातपन्ति मेरुमार्गरूपमाकाशं घृतादिभोग्यवस्तुसंपूर्ण यथा भवति तथा
१ ग. गच्छतं । २ क. योगेन । ३ ख. ग. ॰म् । तत्तस्तस्त्रिवहाव्राज° । ४ क. ॰मेतं क° ।
५ ख. ग. ॰स्त्रोक दृष्ट°। ६ क. ॰ष्टकं द°। ग. ॰ष्टं द°। ७ ख ॰भिःशा तमार्गे°। ८ ग. ॰र्देऽस्मै°।

२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०७]
प्रकाशयन्ति । किं कुर्वन्तः, ऊर्जं दुहाना भोग्यं क्षीरादिकं संपादयन्तः, अनपस्फु-
रन्तः संतापमकुर्वन्तः, हे यजमानेहाऽऽस्यतामिह भुज्यतामित्येवं प्रियोक्तिं वदन्ति ।
यथा चाऽऽथर्वणिका आमनन्ति--“ एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यरश्मिभिर्यज-
मानं वहन्ति प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्ते ” इति । इत्येषा सप्त सूर्या इत्यादिका
मार्गप्रतिपादिका, तयेष्टकामुपदध्यात् । तथा च बौधायनः—“सप्त सूर्याः सप्त दिशो
नानां यद्द्यावश्चित्रं देवानामिति चतस्रः सौरीः पुरस्तात्” इति ।
इदानीं सूर्यस्वरूपे पक्षान्तरमुपन्यस्यति—
स॒प्तर्त्विज॑ः सूर्या इ॒त्याचार्याः॑, इति ।
य एते यज्ञे होत्रादयः सप्तर्त्विजस्त एव सप्त सूर्या इति केचिदाचार्याः प्रचक्षते ।
अस्मिन्नर्थे कांचिदृचमवतारयति---
तेषा॑मे॒षा भव॑ति, इति ।
तेषामृत्विग्रूपाणां सप्तसूर्याणां प्रतिपादनार्थेयमृग्विद्यते ।
तामेतामृचं दर्शयति---
स॒प्त दिशो॒ नाना॑सूर्याः (४) । स॒प्त होता॑र ऋ॒त्विज॑ः ।
दे॒वा आ॑दि॒त्या ये स॒प्त । तेभि॑ः सोमा॒भीरक्ष॑ ण॒ इति॑, इति ।
अष्टसु दिक्षु मध्ये या प्राची सा सूर्यवतीति सर्वेषां प्राणिनां प्रसिद्धा । यास्त्वन्या
आग्नेय्याद्याः सप्त दिशस्ता अपि नानाविधसूर्योपेताः । ते च सप्तसु दिक्ष्ववस्थिताः ।
तत्स्वामिनः सूर्या इह कर्मणि होत्रादय ऋत्विजो भूत्वा चरन्ति । होता प्रशास्ता
ब्राह्मणाच्छंसी पोता नेष्टाच्छावाक आग्नीध्र इत्येते सप्त होतारः । य एतेऽत्र होत्रादय
ऋत्विजो देवा भूत्वा सप्ताऽऽदित्या इत्युच्यन्ते, हे सोम यागाधिपते तेभिर्होतृरूपै-
रादित्यैर्नोऽस्मानभिरक्ष । इत्यनयाऽपीष्टकामुपदध्यात् ।
[ * ननु सूर्या ऋत्विग्रूपा इत्यस्मिन्नर्थ इयमृगाहृता । तत्र दिशो नानासूर्या इत्येत-
दप्रस्तुताभिधानमित्याशङ्क्योत्तरमाह]--
तद॑प्या॒म्नायः॑ । दि॒ग्भ्राज॑ ऋ॒तून्क॑रोति, इति ।
यदुक्तं दिशां नानासूर्योपेतत्वं तदप्याम्नायः, शाखान्तरे कश्चिन्मन्त्रो ब्रूते । अतो
वेदान्तरसिद्धत्वादेतदपि वक्तव्यमेव न त्वप्रस्तुतं । किंच तस्मिन्नर्थे युक्तिरप्यस्ति ।
दिग्भ्राजस्तां तां दिशं प्राप्यावस्थिताः सूर्या ऋतून्वसन्तादिसूचितानृतुधर्मान्करोति

• एतदारभ्योत्तरमाहेत्यन्तं क. पुस्तके नास्ति ।
  १ क. हीरादिकं । २ ख. ग. ॰ना पन्थानाश्वि० ३ ग. ॰स्तुतं किंचित् । त० ।

[प्रपा० १ अनु० ७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २९
तस्यां तस्यां दिशि कुर्वन्ति । न हि ऋतुनिष्पादकसूर्यव्यतिरेकेण तत्तदृतुधर्माः संभ-
वन्ति, तस्मात्सन्त्येव दिक्षु विभिन्नाः सूर्याः ।
अथ कैमुतिकन्यायेन दिशां बहुसूर्यत्वं दृढी करोति—
ए॒तयै॒वाऽऽवृ॒ताऽऽ सह॑स्रसूर्यताया इति वैशम्पायनः॑, इति ।
एतयैवाऽऽवृता अने(वृताऽने)नैव प्रकारेणर्तुधर्मा यत्र सन्ति तत्र तत्संपादकः
सूर्योऽस्तीति न्यायेनाऽऽ सहस्रसूर्यतायाः सहस्रसंख्याकसूर्योपेतत्वपर्यन्तं दिक्षु सूर्यभेदाः
कल्पनीयाः, तत्र सहस्रसूर्यत्वे किमाश्चर्यमिति वैशम्पायन आचार्यो मन्यते । आसहस्र-
मित्यूपलक्षणम्, अनन्ताः सूर्या इत्यर्थः ।
अनन्तसूर्यप्रतिपादिकामृचमवतारयति—
तस्यै॒षा भव॑ति, इति ।
तस्य सहस्रसूर्यवत्त्वस्य प्रतिपादिकेयमृग्विद्यते ।
तामेतामृचं दर्शयति—
यद्द्याव॑ इन्द्र ते श॒तꣳ श॒तं भूमी॑ः । उ॒त
स्युः । न त्वा॑ वज्रिन्त॒सह॑स्र॒ꣳ सूर्याः॑ ( ५ ) ।
अनु॒ न जात॒मष्ट॒ रोद॑सी॒ इति॑, इति ।
यद्यदि हे इन्द्र ते तव शतं द्यावः स्युर्बहुभिः शतसंख्याभिर्युक्ता द्युलोकाः
संभवेयुः, उतापि च शतं भूमीः स्युर्बह्वीभिः शतसंख्याकाभिर्युक्ता भूमयोऽपि यदि
संभवेयुः, हे वज्रिंस्तदानीमपि रोदसी जातं द्यावापृथिव्योर्मध्ये समुत्पन्नं त्वां सहस्र-
सू(सं सू)र्याः सहस्रोपलक्षिता अनन्ताः सूर्या [न] नान्वष्ट [न] नान्वश्नुवते त्वामनु न
[न] व्याप्नुवन्ति । एतावत्सु द्युलोकेषु भूलोकेषु च सत्स्वपि तत्र तत्र स्थितं त्वामनु सूर्य-
व्याप्तेरपर्याप्ता देशाः, सूर्याणामनन्तत्वादित्यर्थः । इत्यनयाऽपीष्टका उ(मु?)पदध्यात् ।
मन्त्रोक्तमनन्तसूर्यत्वं युक्त्योपपादयति--
नाना॑लिङ्गत्वा॒दृतू॑नां नाना॑सूर्यत्वम्, इति ।
यद्येक एव सूर्यः स्यात्तदानीं वसन्ताद्यृतूनां नानालिङ्गत्वं न स्यात्, न हि कारण-
भेदमन्तरेण कार्यभेदः संभवति । तस्मादृतुधर्मवैलक्षण्यसिद्धये बहुसूर्यत्वमभ्युपेयम् ।
कथं तर्हि पूर्वत्र कश्यपोऽष्टम इत्येवं सूर्याणामष्टसंख्या स्वीकृतेत्याशङ्क्य तदभि-
प्रायं दर्शयति--
अ॒ष्टौ तु व्य॑वसि॒ता इति॑, इति ।
१ ख. ग. ॰येन स॰ । २ म. सूर्याभ्या॰ ।

or क्षि?
Wait! Look at the mantra in TA 1.7:
"साकं जानाः सप्रथा नानासूर्याः..." or "साकं जाक्षाः"?
Wait! Let's search the mantra in Taittiriya Aranyaka 1.7:
What is the pratika / mantra?
"साकं जानाः सप्रथा नानासूर्याः"?
No, look at TA 1.7.1:
Wait, let's recall Taittiriya Aranyaka 1.7:
Wait, the anuvaka ends with:
"साकं जानाः..." or something?
Wait, let's read the printed characters in line 16:
साकं॑
Next: प्ला? प्ता? जा?
Look at the first letter: it has a loop at top left, then vertical... wait, is it प्लु? प्ला?
Wait! Look at साकं:
Letter 1: सा
Letter 2: कं॑ (with udatta stroke above)
Letter 3: प्ला? No, जा॒?
Wait, look at जा in जग॑तः in line 15: जinजग॑तः has three horizontal prongs.
Does Letter 3 look like ज?
No! Letter 3 has प् and ला? प्ता? ज्ञा?
Wait, is it `जा

[प्रपा० १ अनु० ८] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३१
अथ प्रथमेऽष्टमोऽनुवाकः ।
कल्पः-- " पुस्तात्केदमभ्रमित्येकाम् " इति । पाठस्तु--
केदम॒भ्रं निवि॑शते । काय॑२॒ संवत्स॒रो मिथ॑ः ।
क्वाहः॒ केयं दे॒व रात्री॑ । क मासा॑ ऋ॒तव॑ः श्रिताः, इति ।
अपो बिभ्रती(भर्ता) त्यभ्रं मेघस्वरूपं तच्चाऽऽकाशे निरालम्बेत्वेनास्माभिर्दृश्यतेऽतः
कुत्राऽऽधारे निवसतीति प्रश्नः । न ह्यालम्वनमन्तरेण निर्देष्टुं शक्यम् । एतच्चोपल-
क्षणम्, कारणमपि किमिति प्रष्टुरभिप्रायः । एवं संवत्सराहोरात्रमासर्तवः कस्मि-
न्नाश्रयेऽवस्थिताः किं वा तेषां कारणमिति हे देव जगत्कर्तः कथय । संवत्सरस्य
बह्ववयवसङ्घातित्वं द्योतयितु

परमेश्वरेण प्रथमं सृष्टास्वप्सु घनीभावसामर्थ्ये प्रक्षिप्ते सति ब्रह्माण्डं निष्पन्नं तच्च १
ब्रह्माण्डमभिन्नं सद्यावदवस्थितं तावतः कालस्य संवत्सर इति नाम संपन्नम् । तथा च
वाजसनेयिनो बृहदारण्यके समामनन्ति— २“तद्यद्रेत ३ आसीत्संवत्सरोऽभवन्न ह पुरा
ततः संवत्सर आस ” इति । एवं ब्रह्माण्डेन ५ सहाप्सु संवत्सरे समुत्पन्ने सति तदव-
यवाः कालविशेषाः सर्वेऽप्यङ्गच एवोत्पन्ना अप्स्वेव निविशन्ते, तदिदं कालप्रश्नस्यो- ६
त्तरम् । या एता आपो भूमौ शुष्यन्ति ताः सर्वा रश्मिद्वारा सूर्ये समाहिता
भवन्ति । घर्मकाले हि तीक्ष्णैः सूर्यरश्मिभिर्जलशोषः सर्वैः प्राणिभिर्दृश्यते । अत एव
बुद्धिमद्भिरुक्तम्— “सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः ” इति । इदं च केमा
आपो निविशन्त इत्यस्योत्तरम् । तेभ्यः सूर्

[प्रपा०१अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३३
अथ द्वितीयामाह—
इरा॑वती धेनु॒मती॒ हि भू॒तम् । सू॒य॒व॒सिनी॒ मनु॑षे दश॒स्ये॑ ( २) ।
व्य॑ष्ट॒भ्नाद्रोद॑सी॒ विष्ण॑वे॒ते । दा॒धर्थ॑ पृथि॒वीम॒भितो॑ म॒यूखैः॑, इति ।
मनुषे मनुष्यार्थमेते द्यावापृथिव्याविरावती अन्नवत्यौ बह्वन्नयुक्ते धेनुमती
धेनुमत्यौ सूयवसिनी शोभनैर्यवसैर्भक्ष्यैर्युक्ते दशस्ये दातुमर्हे भूतम्नानादिदानशक्ते
भवतः । रोदसी द्यावापृथिव्यावेतादृशौ व्यष्टभ्नाद्विष्णुर्विशेषेण धृतवान् । हे विष्णो
त्वं पृथिवीमेतां द्युलोकसहितामभितोऽध उपरि च मयूखैः शङ्कुस्थानीयै रश्मिभि-
र्दाधर्थ धृतवानसि ।
अथ तृतीयामाह--
किं तद्विष्णो॒र्बल॑माहुः । का दी॒प्तिः किं प॑राय॒णम् ।
एको॒ यद्धा॒रय॑द्दे॒वः । रे॒जती॒ रोद॑सी॒ उभे, इति ।
यद्देवो यो विष्णुरेक एव रेजती राजमाने रोदसी द्यावापृथिव्यावुभे धारयद्धृ-
तवांस्तस्य विष्णोः किं तद्बलं तादृशी शक्तिः कुत आगता, यैर्मयूखैर्धृतवान्सा दीप्तिः
का कुत्रत्या, किं च परायणं तस्य सहायभूतं वस्तु, इति प्रष्टार आहुः ।
अथ चतुर्थीमाह---
वा॒ताद्विष्णो॒र्बल॑माहुः । अ॒क्षरा॑द्दी॒प्तिरु॑च्यते । त्रि॒प-
दाद्धा॑रयद्दे॒वः । यद्विष्णो॒रेक॑मुत्त॒मम् ( ३ ), इति ।
विष्णुर्हि वातरूपं सूत्रात्मानमुत्पाद्य तेन सूत्रेण सर्वं जगद्धारयति । तथा च वाज-
सनेयिन आमनन्ति---“वायुर्वै गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः
परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति” इति । तस्माद्विष्णोर्बलं धारण-
सामर्थ्यं वातादागतमित्यभिज्ञा उत्तरमाहुः । दीप्तिर्जगदवभासकं ज्योतिः, तच्च
विष्णोरक्षराद्विनाशरहितात्स्वकीयात्परमपदाद्भवतीत्यभिज्ञैरुच्यते । विष्णुर्हि जगत्सृ-
ष्ट्यादिनिर्वाहकमुपासकैरूपास्यमिदम्परं यच्च ज्ञानिभिर्ज्ञेयं परं पदम्, अत एवाऽऽ-
म्नायते---“तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः” इति । तत्र परविद्यागम्यं
स्वरूपं विनाशराहित्यादक्षरम् । अत एवाऽऽथर्वणिका आमनन्ति--“अथ परा यया
तदक्षरमधिगम्यते” इति । तस्मादक्षराज्जगदवभासिका चैतन्यरूपा दीप्तिर्लभ्यते ।
“तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति” इति श्रुतेः । इदं च का

१ क. ॰मन्नादि॰ । २ ग. कुतत्या । ३ ख ग. रमम् । ४ क. ॰र्लभते ।
५

३४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०८]
द्दीतिरित्त्यस्योत्तरम्—पुरुषसूक्ते—“पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि”
इत्याम्नायते । सर्वमप्येतज्जगदस्य परमेश्वरस्य चतुर्थोंऽशः । अवशिष्टमंशत्रयं व्यवहारा-
तीतत्वादमृतमविनश्वरं सद्द्योतनात्मके स्वस्वरूपे सर्वदाऽवतिष्ठते । तादृशात्त्रिपात्स्व-
रूपाद्ब्रह्मणो लब्धसामर्थ्यो देवो विष्णुर्धारयत्सर्वं जगद्धारयति । यत्त्रिपाद्वस्तु विष्णो-
रेकमेवोत्तमं स्वरूपं तस्मात्त्रिपाद्भादिति पूर्वत्रान्वयः । अथ वैतदुत्तरवशात्पूर्वत्रैको यद्धार-
यदि.ति वाक्ये कथमेको धृतवानिति प्रश्न उन्नेयः ।
अथ पञ्चमीमाह--
अ॒ग्नयो॑ वा॒यव॑श्चैव । ए॒तद॑स्य परा॒यण॑म्, इति ।
य एतेऽग्नयः सावित्रादय आरुणकेतुकान्

" !
Now, why does the scan look like चतुमार्थं?
Wait, look at the characters:
Is that तु?
Wait! Could the first letter be च?
Second letter: तु॒?
Wait, is the third letter really मा?
Wait! What if it's NOT तु and मा?
What if it's:
च तु... wait!
Could it be च॒तु॒र्थं?
Wait, look at तु in चतुर्थमृत्युं in line 15:
च तु र्थ
Notice the width of चतुर्थ in line 15:
It is about the same width!
Wait! Look at चतुर्थमृत्युं in line 15:
च then तु then र्थ!
Wait, look at र्थ in line 15:
It is: loop on left, then vertical line, with repha on top!
Wait! A Devanagari र्थ:
How is थ written?
A थ has:

1. A small loop at top left.
2. Goes down and curves up/right to a vertical bar (like a य or म?).
   Wait, in old Bombay/Anandashram fonts, थ is written with a loop at top left, then it curves down