तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

२०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०३अनु०१३]
दे॒वेभ्यो॑ जा॒तः । नमो॑ रु॒चाय॑ ब्राह्म॑ये , इति॑ ।
यः परमेश्वरो देवेभ्यो देवार्थमातपति सर्वत्र प्रकाशते, देवानां देवत्वसिद्धये
तत्तद्धृदयेषु चैतन्यरूपेण प्रविश्याऽऽविर्भवति । यश्च देवानां पुरोहितो बृहस्पतिर्बभूव
“बृहस्पतिर्देवानां पुरोहितः” इति श्रुतेः । यश्च देवेभ्यः पूर्वो जातः प्रथमभावी हिर-
ण्यगर्भरूपेणोत्पन्नः “हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे” इति श्रुतेः । तादृशाय रुचाय रोच-
मानाय स्वयंप्रकाशाय ब्राह्मये परब्रह्मस्वरूपाय ब्रह्मणा वेदेन प्रतिपाद्याय वा नमो
नमस्कारोऽस्तु ।
अथ पञ्चमीमाह—
रुचं॑ ब्रा॒ह्मं ज॒नय॑न्तः । दे॒वा अग्रे॑
तद॑ब्रुवन् । यस्त्वै॒वं ब्रा॑ह्म॒णो
वि॒द्यात् । तस्य॑ दे॒वा अस॒न्वशे॑, इति॑।
देवाः सर्वेऽग्रे सृष्ट्यादौ ब्रह्मविद्यासंप्रदायप्रवर्तनकाले ब्राह्मं रुचं परब्रह्मसंबन्धि
चैतन्यं जनयन्तो विद्यया प्रादुर्भावयन्तस्तद्ब्रह्मतत्त्वं संबोध्याब्रुवन्वक्ष्यमाणं वाक्यमुक्त-
वन्तः । किं तद्वाक्यमिति तदुच्यते— हे परमात्मन्यः कश्चिद् ब्राह्मणः पुमांस्त्वामेवं
यथोक्तप्रकारेण विद्यात्तस्य ब्रह्मविदः सर्वे देवा वशेऽसन्नधीना भवन्ति, स्वयं हि
तेषां देवानामन्तर्यामी परमात्मा भवति, तस्माद्देवा एतदधीना न त्वस्य देवा ईश्वराः।
एतमेवार्थं वाजसनेयिनो विस्पष्टमामनन्ति—“ य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं
सर्वं भवति तस्य देवाश्च नाभूत्या ईशते, आत्मा ह्येषा५ स भवति ” इति ।
अथ यजुरात्मानं कंचिन्मन्त्रमाह—
ह्रीश्च॑ ते ल॒क्ष्मीश्च॒ पत्न्यौ॑ । अ॒हो॒रा॒त्रे पा॒र्श्वे । नक्ष॑-
त्राणि॑ रू॒पम् । अ॒श्विनौ॒ व्यात्त॑म् । इ॒ष्टं म॑निषाण ।
अ॒मुं म॑निषाण । सर्वं॑ मनिषाण ( २ ), इति॑ ॥
जायते॒ वशे॑ स॒प्त च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके तृतीयप्रपाठके
त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥
हीर्लज्जाभिमानिनी देवता । लक्ष्मीरैश्वर्याभिमानिनी देवता । हे परमात्मन् ह्रीश्च
लक्ष्मीश्च ते तव पत्न्यौ भार्यास्थानीये । ये चाहोरात्रे ते पार्श्वे पार्श्वद्वयस्थानीये
१ ख. ॰र्तका ब्रा० ।

[प्रपा० ३ अनु० १४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २०३
नक्षत्राण्याकाशे दृश्यमानानि¹ रूपं तव शरीरस्थानीयम् । अश्विनौ यौ देवौ तौ तव
व्यात्तं विवृतमुखस्थानीयम् । तथाविध हे विराट्पुरुषेष्टमस्मदपेक्षितमात्मबोधं मनीषा-
णानुमन्यस्व देहीत्यर्थः । अमुं लोके दृश्यमानं गवाश्वादिकं मनिषाण प्रयच्छ । किं
बहुना सर्वं मनिषाणैहिकमामुष्मिकं वा सर्वमिष्टं देहि ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये तृतीयप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥
अथ तृतीयप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ।
अथ भर्तृसूक्ताख्यः कश्चिदनुवाकोऽभिधीयते । तस्य च मृत्यवे वेहतमित्यास्मिन्पशौ
नारिष्ठहोमानन्तरमुपहोमार्थत्वेन विनियोगो द्रष्टव्यः । तथा चाऽऽपस्तम्ब आह—
“मृत्यवे वेहतं तत्र भर्तारमुपजुहुयात्” इति । तत्र प्रथमामाह—
भ॒र्ता सन्न्वि॑भ्रियमा॒णो बि॑भर्ति । एको॑ दे॒वो
ब॑हु॒धा निवि॑ष्टः । य॒दा भारं॒ तन्द्रय॑ते स
भ॒र्तुम् । नि॒धाय॑ भा॒रं पुन॒रस्त॑मेति, इति ।
योऽयं प्राणाभिमानी देवः सोऽयं भर्ता पोषकः सन्न्विभ्रियमाणोऽन्तर्यामिणा परमे-
श्वरेण स्वयं धार्यमाणः सन्बिभर्ति देहान्धारयति । स च सूत्रात्मरूपेण स्वयमेक एव
देवस्तत्तच्छरीरेषु बहुधा शरीरानुसारेण बहुप्रकारो निविष्टोऽवस्थितः । अत एव
प्राणविद्याप्रकरणे तत्तच्छरीरानुसारेण प्राणस्यावस्थितिं काण्वा आमनन्ति—“समः
प्लुषिणा समो मशकेन समो नागेन सम एभिस्त्रिभिर्लोकैः” इत्यादि । स प्राणो यदा
भारं देहरूपं भर्तुं धारयितुं तन्द्रयते तन्द्रीमालस्यं प्राप्नोति, आयुषोऽवसाने हि
तस्याऽऽलस्यं भवति । तदानीं भारं देहरूपं निधाय क्वचिदुत्सृज्य पुनरस्तमेति,
अदर्शनं गच्छति । यथा देहोत्पत्तेः पूर्वमदर्शनं गतस्तथा देहपातादूर्ध्वमपीत्यभिप्रेत्य
पुनरित्युक्तम् ।
अथ द्वितीयामाह—
तमे॒व मृत्युम॒मृतं॒ तमा॑हुः । तं भ॒र्तारं॒ तमु॑
गो॒प्तार॑माहुः । स भू॒तो भ्रि॒यमा॑णो
बिभर्ति । य ए॒नं वेद॑ स॒त्येन॑ भ॒र्तुम्, इति ।
१ ग. ॰नि तव रूपस्थानीयानि . अ० । ५ ख. ॰त्मकत्वेन स्व० ।

).
संद॒धे: सं has no accent, द॒ has anudatta, धे has no accent.
ब्रह्म॑णै॒षः: ब्र has no accent, ह्म॑ has udatta, णै॒ has anudatta, षः has no accent.
।

Line 22:
रम॑ते॒ तस्मि॑न्नुत॒ जीर्णे॒ शया॑ने । नैनं॑ जहात्यह॑स्सु पू॒र्व्ये॑षु, इति ।
Wait, let's re-verify:
"रम॑ते॒" -> र, म॑ (udatta), ते॒ (anudatta).
"तस्मि॑न्नुत॒" -> त, स्मि॑ (udatta), न्न, ुत॒ (anudatta under त॒).
"जीर्णे॒" -> जी, र्णे॒ (anudatta under णे).
"शया॑ने" -> श, या॑ (udatta), ने.
।
"नैनं॑" -> नै, नं॑ (udatta).
"जहात्यह॑स्सु" -> ज, हा, त्य, ह॑ (udatta), स्सु.
"पू॒र्व्ये॑षु" -> पू॒ (anudatta), र्व्ये॑ (udatta), षु.
, इति ।

Lines 23-27:
यतो यस्मात्कारणादयं प्राण आबभूवाऽ

[प्रपा० ३ अनु० १४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३०५
शयने सत्यपि तन्नायं प्राणो रमते क्रीडते(ति) । पूर्वेद्युः पूर्वकृतैः कर्मभिः संपादि-
तेष्वहस्सु बहुष्वपि दिवसेषु नैनं जहाति, एनं जीर्णि पुरुषं स प्राणो न परित्यजति ⸱
अथ पञ्चमीमाह—
त्वामापो॑ अनु॒ सर्वा॑श्चरन्ति जान॒तीः । व॒त्सं
पर्य॑सा पुना॒नाः । त्वम॒ग्नि५ ह॑व्य॒वाह५ समि॑-
न्त्से त्वं॒ भ॒र्ता मा॑त॒रिश्वं॑ प्र॒जाना॑म् ( २ ), इति ।
हे प्राण त्वां वायुरूपं सर्वा आपोऽनुसंचरन्ति, यत्र वायुः प्रवलं वाति तत्रे-
ऽधिकं सद्द्ष्टिजलं प्रवर्तते । तत्र दृष्टान्तः—यथा जानतीः स्वस्ववत्साभिज्ञा गावः
पयसा पुनानाः स्वकीयेन क्षीरेण स्रवन्त्यः पोषयन्त्यो वत्समनुसंचरन्ति त

• क - ्त - ं = असदव्यक्तं!
  Wait, look at "व्यक्तं": it has व followed by य = व्य.
  So: असद (asat + a-) + व्यक्तं (-vyaktam) = असदव्यक्तं!
  That is brilliant. Yes, असदव्यक्तं = असत् (the word being commented upon) + अव्यक्तं (its meaning)!

L18:
"तोऽव्यक्तात्त्वेन सद्रूपादाकाशाद्वायुरूपोऽयं प्राण आवभूवाऽऽभिमुख्येनोत्पन्नः । स"
Wait, at the start of L18: "तोऽव्यक्तात्त्वेन":
Wait, the previous line ended with "तस्मात्स-"
So: "तस्मात्सतोऽव्यक्तात्त्वेन" = तस्मात् सतः अव्यक्तात् तेन? Or अव्यक्तात्त्वेन?
Wait, "सतः" (from Sat) "अव्यक्तात्" (from Avyakta) "तेन"? Or "सतोऽव्यक्तात् त्वेन"?
Look at the word: "तोऽव्यक्तात्त्वेन" - wait, look at the double त: त् + त् + व + े + न? Or त् + व + े + न?
It is त्त्वेन.

L19:
"वायुरूपः प्राणो यं यं देवमनुष्यादिदेहं जजानोत्

ायनं मा विवधीर्विक्रमस्व ॥" is indeed TA 3.15.1!
And 3.15.2 starts with: "मा छिन्दो मृत्यो मा वधीः मा मे बलं..."!
Now, what is TA 3.14?
Mantra 14 ends with:
"...तद्वै तदानीमेव त्वं प्राणोऽभवः । प्राणयति प्रकर्षेण चेष्टयतीति व्युत्पत्त्या प्राणनामकोऽभूः । कीदृशस्त्वम्—प्रजापतेर्महान्भोगोऽत्यन्तभोगहेतुः ॥"
And the mantra words being commented on are:
"यद्यदा त्वं भुजो..."
Wait, in the mantra:
"यदा त्वं भुजो..." or "भुजो भोगान्..."
Wait, the mantra text of 3.14:
Does it contain:
"भुजो..."? "प्रजापतेर्महान् भोगः..."?
Yes, "प्रजापतेर्महान् भोगः"!
And before that:
"यदा... प्राणोऽभवः..."?
Wait, look at line 4:
"यद्यदा त्वं भुजो भोगान्कारिष्यमाणः सन्भवदेवानवच्छिद्रवर्तिनश्चक्षुरादीन्द्री-"
Wait, "सन्भवदेवानवच्छिद्रवर्तिनश्चक्षुरादीन्द्री-" - could it be:
"सन् भवदे

? No, it's ऽ.
Second glyph: It looks like ४ or ५ or ३?
Let's look at how Anandashrama prints it:
In Taittiriya, does it print ऽ and ३? No, wait!
Could it be ऽ followed by ३? But it doesn't look like ३.
Wait, could it be ऽ followed by १? No.
Let's look at the shape of that glyph:
It has:

• A top curve or loop?
• A vertical downstroke on the left, curving at the bottom to the right, and then going up?
  Wait, that is ५!
  Wait, why would it be ५? Or is it ऽ and ४?
  Wait, let's look at ऽ and ४ - could it be ऽ and ३ where the 3 is just drawn with a straight top?
  Wait, let's look at other lines in the page:
  Line 1: विवृ॑हो - wait, let's look at line 1 again:
  विवृ॑हो मा प्रमो॑षीः । प्र॒जां मा मे॑ रीरिष॒ आयु॑-
रुग्र॑ । नृ॒चक्ष॑सं त्वा ह॒विषा॑ विधेम, इति ।

Let's check line-by-line carefully:

[प्रपा० ३अनु० १६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १०९
हे मृत्यो देवयानादितरो यः पन्थास्ते स्वस्तव स्वभूतः, तं परं पन्थां देवयाना-
दितरं तं मार्गमनुपरेहि, अनुक्रमेण प्राप्नुहि । चक्षुष्मते साधुदर्शिने शृण्वतेऽस्मद्विज्ञ-
प्तीनां श्रोत्रे, ते तुभ्यमेकं वचनं ब्रवीमि । नोऽस्मदीयां प्रजां पुत्रादिरूपां, मा रीरिषो
मा विनाशय । उतापि च वीराञ्छूरान्भृत्यानपि मा रीरिषः ।
अथ षष्ठीमाह—
प्र पू॒र्व्ये॑ मन॑सा वन्द॑मानः । नार्थ॑मानो वृष॒भं
च॑र्षणी॒नाम् । यः प्र॒जाना॑मेक॒राण्म॑ानु॒षीणा॑म् ।
मृ॒त्युं य॑जे प्रथम॒जामृ॒तस्य॑ ( २ ) इति ॥
मृ॒त्यवे॑ वी॒राँश्च॒त्वारि॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके तृतीयप्रपाठके
पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥
यो मृत्युर्मानुषीणां मनुष्यजातियुक्तानां प्रजानामेकराडेक एव राजा तादृशं मृत्यु-
महं यजे पूजयामि । कीदृशोऽहम्—मनसा [प्र]वन्दमानः प्रकर्षेण नमस्कुर्वाणः,
नाधमानोऽपेक्षितं फलं याचमानः । कीदृशं मृत्युम् । प्रपूर्व्य (पूर्व्यं) प्राणिभ्यः पूर्व-
स्मिन्कल्पे भवम् । चर्षणीनां मनुष्याणां वृषभं कामादिवर्षणक्षमम् । ऋतस्य प्रथ-
म्जां सत्यस्य परब्रह्मणः प्रथमोत्पन्नैकार्यम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये तृतीयप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥
अथ तृतीये षोडशोऽनुवाकः ।
अथ सूर्योपस्थाने विनियुक्तं मन्त्रमाह—
तर॑णिर्विश्व॒दर्श॑तो ज्योति॒ष्कृद॑सि सूर्य । विश्व॒माभा॑सि
रोच॒नम् । उ॒प॒यामगृ॑हीतोऽसि सूर्या॑य त्वा भ्राज॑-
स्वत ए॒ष ते॒ योनिः॒ सूर्या॑य त्वा भ्राज॑स्वते, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके तृतीयप्रपाठके
षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥
१ क. ॰न्नम् ।
२७

२१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रप०३अनु०१७]
हे सूर्य त्वं तरणिरन्धकारोत्तरणहेतुः, विश्वदर्शतो विश्वैः सर्वैः प्राणिभिर्दर्शनीयः
ज्योतिष्कृत्सर्वस्मिँल्लोके प्रकाशकृच्चासि । किंच सर्वं जगद्रोचनं दीप्यमानं यथा भवति
तथाऽऽभासि सर्वतः प्रकाशयसि । अग्निष्टोमे योऽयमतिग्राह्यरूपो ग्रहोऽस्ति तादृश हे
ग्रह भ्राजस्वते दीप्तियुक्ताय यथोक्तमहिमोपेताय सूर्याय त्वां गृह्णामि, अतस्त्वं तदर्थं
मुपयामगृहीत उपयामेन पृथिवीकार्येण पात्रेण गृहीतोऽसि । एष हविर्धानमण्डपस्थः
खरप्रदेशस्ते तव योनिः स्थानम्, अतो भ्राजस्वते दीप्तिमते सूर्याय, त्वां तत्र प्रदेशे साद-
यामि, ईदृशोऽयमतिग्राह्यो यस्मै सूर्याय गृह्यते किमु वक्तव्यं तस्य माहात्म्यमित्येवमुपस्था-
नकाले स्तुत्यर्थो ग्रहोपन्यासो लिङ्गबलात्तस्यातिग्राह्यस्य ग्रहणेऽप्ययं मन्त्रो विनियुज्यते ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये तृतीयप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥
अथ तृतीये सप्तदशोऽनुवाकः ।
प्रेतदाहस्थानसमीपेऽवटं खात्वा जलं प्रक्षिप्य तेन सेचनं संगाहनं तत्र विनियुक्तां
सौमीमृचमाह--
आप्या॑यस्व मदिन्तम॒ सोम॒ विश्वा॑भि-
रू॒तिभिः॑ । भवा॑ नः॒ सम॑थस्तमः, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके तृतीयप्रपाठके
सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥
हे मदिन्तमातिशयेन हर्षयुक्त सोम विश्वाभिरूतिभिः सर्वप्रकारैरस्मदीयरक्षणै-
राप्यायस्व सर्वतो वर्धस्व । नोऽस्मान्प्रति समथस्तमोऽतिशयेन प्रथायुक्तो भव ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये तृतीयप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥
१ क. यो निनयनेनानिं । २ ख. °दृशं ग्रहं ग्रा' . ३ क. 'कः । अथ प्रे°। ४ क. वर्धयस्व

[प्रपा० ३अनु० १८-१९]कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २११
अथ तृतीयेऽष्टादशोऽनुवाकः ।
अथावगाहने२ विनियुक्तां३मृचमाह—
ई॒युष्टे॒४ ये पूर्व॑तरामप॑श्य॒न्व्यु॒च्छन्ती॑मु॒षसं॒ मर्त्या॑सः । अ॒स्माभि॑रू॒
नु प्र॑ति॒चक्ष्या॑ऽभू॒दो ते य॑न्ति॒ ये अ॑प॒रीषु॒ पश्या॒न्, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके तृतीयप्रपाठकेऽ-
ष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥
ये मर्त्यासो मनुष्या व्युच्छन्तीं प्रभातं कुर्वतीमुषसमुषःकालदेवतां पूर्वतरामितरे-
भ्योऽत्यन्तं पूर्वामपश्यन्पश्यन्ति, ते मनुष्याँ ईयुस्तां देवतां प्राप्नुवन्ति । [सा] अस्मा-
भिरू नु अस्माँभिरपि नु क्षिप्रं प्रतिचक्ष्याऽभूत्प्रत्यक्षं दर्शनीयाऽभूत् । येऽन्येऽप्य-
परीष्वपररात्रिषु रात्रीणामवसानेषु पश्यान्पश्यन्ति ते ओ यन्ति तेऽपि तां देवतां
सर्वथा प्राप्नुवन्ति ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये तृतीयप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥
अथ तृतीय एकोनविंशोऽनुवाकः ।
अथोपशोषणे९ दाहे विनियुक्तानि यजूंष्याह—
ज्योति॑ष्मतीं त्वा सादयामि ज्योति॑ष्कृतं त्वा सादयामि
ज्योति॒र्विदं॑ त्वा सादयामि भास्व॑तीं त्वा सादयामि
ज्वलं॑तीं त्वा सादयामि मलमला भवं॑तीं त्वा सादयामि
दीप्य॑मानां त्वा सादयामि रोच॑मानां त्वा सादया॒-
म्यज॑स्त्रां त्वा सादयामि बृहज्ज्योति॑षं त्वा सादयामि
बो॒धयं॑तीं त्वा सादया॑मि जाग्र॑तीं त्वा सादयामि, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके तृतीयप्रपाठक
एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥
१ ख. ग. अव्र˚ । २ ग. ˚नेऽष्टादशीमा˚ । ३ ख. ˚क्तामौषसीं द्वितीयाम्˚ । ४ घ.
युष्टे । ५ ग. ˚ष्या इयु˚ । ६ ख. ˚स्माभिः साऽनुक्तं प्र˚ । ७ ग. ˚भिरु नु । ८ क. सर्वदा ।
९ क. ˚णे वि˚ ।

२१२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०३अनु०२०–२१]
प्रेतं दग्धुं या समित्प्रक्षिप्यते तां संबोध्योच्यते—हे समित्त्वामस्य प्रेतस्योपरि
सादयामि स्थापयामि । ज्योतिष्मतीत्यादिभिर्विशेषणैस्तत्सन्निष्ठाया ज्वालाया
उत्तरोत्तराभिवृद्ध्याऽवस्थाविशेषा उच्यन्ते । अत्यल्पप्रकाशोपेता ज्योतिष्मती ।
ईषदधिकप्रकाशोपेता ज्योतिष्कृत् । ततोऽप्यधिकप्रकाशोपेता ज्योतिर्विद् । एवं
भास्वत्यादिषु योजनीयम् । मन्मलेति दह्यमानकाष्ठध्वनेरनुकरणम् । लिङ्गानुसारेणायं
मन्त्र इष्टकोपधाने³ऽपि विनियोक्तव्यः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये तृतीयप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥
अथ तृतीये विंशोऽनुवाकः ।
अथ स्रुवाहुतिमन्त्राँ उच्यन्ते । तत्र द्वादश मन्त्रानाह—
प्र॒या॒साय॒ स्वाहा॑ऽऽया॒साय॒ स्वाहा॑ विया॒साय॒ स्वाहा॑
सं॒या॒साय॒ स्वाहो॑द्द्या॒साय॒ स्वाहा॑ऽवया॒साय॒ स्वाहा॑ शु॒चे
स्वाहा॑ शोका॑य॒ स्वाहा॑ त॒प्य॒त्वै स्वाहा॒ तप॑ते॒ स्वाहा॑
ब्र॒ह्म॒हत्या॑यै॒ स्वाहा॒ सर्व॑स्मै॒ स्वाहा॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके तृतीयप्रपाठके
विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥
प्रेतस्य यमलोके बाधका देवताविशेषाः प्रयासादिशब्दवाच्याः, तन्निर्वचनानि तु
यथायोगमुन्नेयानि । तस्यै तस्यै देवतायै स्रुवेण गृहीतामिदमाज्यं स्वाहुतमस्तु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये तृतीयप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥
अथ तृतीय एकविंशोऽनुवाकः ।
अथ राजर्गँविहविषो होमार्थोऽयमनुवाक उच्यते । तत्र नव मन्त्रानाह—
चित्तँ॒ संता॑नेन॒ भवं॑ य॒क्रा रुद्रं॑ तनि॒म्ना प॑शु॒प-
तिँ १ स्थू॒लहृ॑दयेना॒ग्निँ २ हृद॑येन रु॒द्रं लोहि॑-
१ क. °षगेः सामे°। २ क. अल°। ३ क. ग. °ने वि°। ४ क. °न्वानुवाक उच्यते। त°। ५ ग. तपतयै ६ क. °गवि ह°। ७ क. °वीयो हो°। ८ क. °मार्थमन्त्रानु°।

[प्रपा० ३ अनु० २१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २५३
तेन॑ श॒र्धं मर्त॑स्त्राभ्यां महादे॒वम॒न्तःपा॒र्श्वेनौषि॑-
ष्ठ॒हन॑ शि॒ङ्गीनि॒कोश्या॑भ्याम् ( १ ), इति ॥
चित्तमेकम् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके तृतीयप्रपाठके
एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥
अत्र द्वितीयान्ताश्चित्तादिशब्दा देवताविशेषवाचिनः । तृतीयान्ताः संतानादिशब्दाः
पशोर्मांसविशेषवाचिनः । संतानाख्येन मांसविशेषेण चित्ताख्यं देवताविशेषं परितोषयाम
इति वाक्यशेषः । एवं सर्वत्र योजनीयम् । तदेवमस्मिन्प्रपाठके ब्रह्मचितिब्रह्ममेधयो-
रङ्गभूता मन्त्रा उक्ताः । चातुर्होत्रियचितिर्ब्रह्मचितिः । ब्रह्म वै चतुर्होतार इत्याम्नात-
त्वात् । तस्यां ब्रह्मचितौ चित्तिः स्रुगित्यादयः सुवर्णं घर्ममित्येवमन्ता अनुवाका विनि-
युक्ताः । ब्रह्ममेधे तु कृत्स्नोऽपि प्रपाठको विनियुक्तः । आहिताग्नेर्यो दहनादिसंस्कारः
सोऽयं पितृमेधः । आहिताग्नित्वे सति यो ब्रह्मत

३६४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० ३ अनु० २१]
चि॒त्तिः॑ पृथि॒व्याम॒ग्निः सूर्ये॑ मे॒ चक्षु॑र्म॒हाह॒विर्होता॑ वाग्घोता॑ ब्रा॒ह्म॒ण
एक॑होता॒ऽग्निय॑र्जुर्भिः सेनेन्द्र॑स्य दे॒वस्य॑ सु॒वर्णं॑ घ॒र्म५ स॒हस्र॑शी-
र्षाऽद्भ्यो भ॒र्ता हरिं॑ तर॒णिराप्या॑यस्वे॒युष्टे॑ ये ज्योति॑ष्मतीं प्रया॒-
साय॑ चित्तमेक॑त्रि॒ꣳ॒शत् ॥ २१ ॥
चि॒त्तिर॒ग्निय॑र्जु॒र्भर॒न्तःप्रवि॑ष्टः प्र॒जाप॑तिः प्र॒जया॑ संविदा॒-
नस्तस्य॑ धीरा॒ ज्योति॑ष्मतीं त्रिप॑ञ्चा॒शत् ॥ ५३ ॥
अथ शान्तिः।
तच्छं॒ योरा॑वृणीमहे । गा॒तुं य॒ज्ञाय॑ । गा॒तुं
य॒ज्ञप॑तये । दैवी᳚ स्व॒स्तिर॑स्तु नः । स्व॒स्तिर्मा॒-
नु॑षेभ्यः । ऊ॒र्ध्वं जि॑गातु भेष॒जम् । शं नो॑
अस्तु द्वि॒पदे॑ । शं चतु॑ष्पदे ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
इति शान्तिः ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके तृतीयः प्रपाठकः
समाप्तः ॥ ३ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥
इति श्रीमद्वीरबुक्कणसाम्राज्यधुरंधरश्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये
वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकभाष्ये
तृतीयः प्रपाठकः समाप्तः ॥ ३ ॥
——————
१ ग. ॰या भर्ता प्रया॒साय द्विपं॑ ।

कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २१५
अथ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठकस्याऽऽरम्भः ।
( तत्र प्रथमोऽनुवाकः । )
यस्य निश्श्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥
तृतीये कथिता मन्त्रा ब्रह्माग्निब्रह्ममेधयोः ।
प्रवर्ग्यमन्त्राः प्रोच्यन्ते चतुर्थेऽस्मिन्प्रपाठके ॥ २ ॥
तद्ब्राह्मणं पञ्चमे स्यात्तावन्योन्याभिकाङ्क्षिणौ ।
तेन प्रपाठकावेतौ व्याख्यास्ये सह सर्वशः ॥ ३ ॥
तत्र चतुर्थस्य प्रथमेऽनुवाके शान्तिपाठार्थो मन्त्रोऽभिधीयते, तस्य च प्रवर्ग्यकर्मादौ
महावीरनिष्पत्तेः पूर्वं पाठं बौधायन आह—"अं(आ)मावास्येनै वा हविषेष्ट्वा नक्षत्रे
वा पूर्वां शान्तिमुपयन्ति नमो वाचे" इति । आपस्तम्बस्तु प्रवर्ग्यप्रचारादौ महावीरनि-
ष्पत्तेरूर्ध्वं शान्तिपाठमाह—"प्रवर्येण प्रचारिष्यन्तः संवृण्वन्ति द्वाराणि परिश्रयन्ति
पत्न्यः पश्चाद्धोतोपविशति पुरस्तादध्वर्युर्दक्षिणतो ब्रह्मा यजमानः प्रस्तोता चोत्तरतः
प्रतिप्रस्थाताऽऽग्नीध्रश्च मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वा" इति । तस्यानु-
वाकस्य प्रथमभागे स्वाभीष्टानां देवतानामृषीणां च नमस्कारमाह—
हरिः ॐ ।
नमो॑ वा॒चे या चोदि॑ता॒ या चानु॑दिता॒ तस्यै॑ वा॒चे
नमो॒ नमो॑ वा॒चे नमो॑ वा॒चस्पत॑ये॒ नम॒ ऋषि॑भ्यो मन्त्र-
कृद्भ्यो मन्त्र॑पतिभ्यो॒ मा मामृष॑यो मन्त्रकृतो॑ मन्त्रप॒तयः॑ ।
परा॑दुर्माऽहमृषीन्मन्त्रकृतो॑ मन्त्रप॒तीन्परा॑दाम् , इति ।
अनुष्ठेयस्य कर्मणो मन्त्राधीनत्वान्मन्त्राणां च वाग्देवताशरीरस्वरूपत्वात्तस्यै देव-
तायै प्रथमं नमस्कारः क्रियते । वाक्च द्विविधा, काचित्पूर्वमुदिता व्यवहृता काचिद-
नुदिता व्यवहरिष्यमाणा । तयोर्मध्ये या च वागुदिता तस्या अपि नमोऽस्तु । या
तु पूर्वमनुदिता तस्यै वाचेऽपि नमोऽस्तु । विभज्य नमस्कृत्य पुनः समुदायाकारेण
नमस्कारः क्रियते । वाचे भागद्वयेऽप्यन्तर्गतायै वाग्देवतायै नमोऽस्तु । सेयं वाग्देवता येन
वाक्पतिरूपेण पाल्यते तस्मै वाचस्पतये नमोऽस्तु । यथा देवतानमस्कारस्तद्वदृषि-
१ ख. ग. बोधायन । २ ग. अथामा' । ३ ग. 'न वो हविर्ज्येष्ठान' । ४ ग. पवण्ठन्ति ।
५ ग. 'स्काराः क्रियन्ते । वा' । ६ क. गता' ।

२१६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४ अनु० १]
भ्योऽपि नमस्कारोऽस्तु । कीदृशेभ्यः—मन्त्रकृद्भ्यः, मन्त्रं कुर्वन्तीति मन्त्रकृतः
यद्यप्यपौरुषेये वेदे कर्तारो न सन्ति तथाऽपि कल्पादावीश्वरानुग्रहेण मन्त्राणां लब्धारो
मन्त्रकृत इत्युच्यन्ते । तथाच स्मर्यते—
“युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः ।
लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा” इति ।
त एव महर्षयः संप्रदायप्रवृत्त्या मन्त्राणां पालनान्मन्त्रपतय इत्युच्यन्ते । तथा-
विधा महर्षयो मां यजमानं मा परादुः परादानमवज्ञां मा कुर्वन्तु, किंत्वनुगृह्णन्तु।
अहमपि तान्महर्षीन्मा परादामवज्ञां न करोमि, कित्वादरेण भजामि ।
द्वितीयभागेन नमस्कारप्रयोजनं दर्शयति—
वै

Here is the line-by-line transcription in clean Markdown with Devanagari Unicode and Vedic svara accents:

[प्रपा०४अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३१७
यथोक्तमन्त्राभिवदनसिद्धयर्थं तदाधारभूतं कर्म पञ्चमभागेन प्रार्थ्यते—
तस्मा॑ अहमिद॒मुप॑स्तरण॒मुप॑स्तृण उप-
स्तर॑णं मे प्र॒जायै॑ प॒शूनां॑ भूयादुपस्त॒रणं॑-
महं प्र॒जायै॑ प॒शूनां॒ भूया॑सम् , इति ।
तस्मै पूर्वोक्तभूतादिवदनसिद्धयर्थमहमिदं प्रवर्ग्याख्यं कर्मोपस्तरणं मदाधारभूतमु-
पस्तृणे संपादयामि । मे मदीयानां प्रजानां पशूनां चोपस्तरणमाधारभूतं वस्तु भूयात् ।
अन्याधारासंभवेऽप्यहमेव प्रजानां पशूनां चोपस्तरणमाधारो भूयासम् ।
यथोक्तकर्मसिद्धयर्थं विघ्नरूपान्मृत्योः परिपालनं षष्ठभागेन प्रार्थ्यते—

५१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०२]
अथाष्टमभागेन स्वाभीष्टसिद्धिहेतुं परमात्मानं प्रणवेनानुस्मृत्य विघ्नत्रयपरिहारार्थं
त्रिः शान्तिं पठति--
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

• इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
  प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
  आध्यात्मिकानां विघ्नानां ज्वरादिरूपाणां शान्तिरस्तु । आधिभौतिकानां रोगोपद्र-
  वादीनां शान्तिरस्तु । आधिदैविकानां यक्षराक्षसोपद्रवादानां शान्तिरस्तु ॥
  इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
  यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
  अथ चतुर्थे द्वितीयोऽनुवाकः ।
  प्रथमानुवाके शान्त्यर्थं मन्त्रमुक्त्वा द्वितीयानुवाके महावीरनिर्माणार्था मन्त्रा उच्यन्ते।
  कल्पः-“प्रवर्ग्यं¹ संभरिष्यन्नमावास्यायां पौर्णमास्यामापूर्यमाणपक्षस्य वा पुण्ये नक्षत्रे
  तूष्णीं काण्टकीं समिधमाधाय युञ्जते मन इति चतुर्गृहीतं जुहोत्यथ यदि दीक्षितः
  काण्टकीमेवैतया समिधमादध्याद्यजुरेव वदेदित्येके" इति । पाठस्तु--
  यु॒ञ्जते॒ मन॑ उ॒त यु॑ञ्जते॒ धिय॑ः । विप्रा॒ विप्र॑स्य
  बृ॒ह॒तो वि॑प॒श्चित॑ः । वि होत्रा॑ दधे वयुना॒विदेक॑
  इत् । म॒ही दे॒वस्य॑ सवि॒तुः परि॑ष्टुतिः, इति ।
  विप्रस्य ब्राह्मणस्य यजमानस्य संबन्धिनो विप्रा ऋत्विजो मनो युञ्जते, प्रथमं
  स्वकीयं मनो विषयेभ्यो निवर्त्य समाहितं कुर्वन्ति । उतापि च धियः प्रवर्ग्यविष-
  याणि ज्ञानानि युञ्जते संपादयन्ति । कीदृशस्य विप्रस्य-बृहतः प्रभूताग्निचयनोद्यो-
  गेन प्रवृद्धप्रवर्ग्ययोगेनाभिवृद्धस्य । विपश्चितो विदुषः प्रयोगाभिज्ञस्य । कीदृशा
  विप्राः । होत्रा होमशीलाः, कर्मण्यालस्यरहिता इत्यर्थः । एक इदेक एव सविता
  विदधे सर्वमिदं निर्मितवान् । कीदृशः- वयुनाविद्, ऋत्विग्यजमानाभिप्रायज्ञः³ ।
  कथमेक एव सर्वमिदं कृतवानिति न विस्मेतव्यम् । त ( य ) तः सवितुर्देवस्य परि-
  ष्टुतिर्मही परितः सर्वेषु⁴ देवेषु श्रूयमाणा स्तुतिर्महती ।
• व. पुस्तके ऽत्रानुवाकसमाप्तिर्नास्ति । किंचाग्रे द्वितीयानुवाकसमाप्तिस्थले प्रथमानुवाक-
  माविर्भवते । एवं तृतीयानुवाकसमाप्तिस्थले द्वितीयानुवाकसमाप्तिः कृताऽस्ति
  १ ग. ऽन प्रव° । २ ग. 'नास्ति' । ३ क. ख 'भिज्ञः । ४ ग. देवेषु ।

ेकमिषुधन्विनम् । बहवोऽनिषुधन्वा नाभिधृष्णुवन्ति, इति ।
L24: ( प्र० ५ । अ० १ । वि० २ )
L25: विष्णुः सत्रं कृतवानित्येतादृशं यद्यशस्तस्मिन्सत्र आसीत्, तद्यशो ममैवास्तु
L26: नान्येषामित्येवं विष्णुर्नितरामकामयत । कामयित्वा च तेन यशसा सहेतरदेवसका-
L27: शात्स्वयमपाक्रामत् । तदानीमन्ये देवास्तद्यशोऽवरोद्धुमिच्छन्तस्तं विष्णुमन्वग-
L28: च्छन् । तैर्देवैरन्वागतस्य विष्णोः सव्यहस्तादेकं धनुरुत्पन्नम् । दक्षिणहस्ताद्बहवो
L29: बाणा उत्पन्नाः । विष्णोः संकल्पमात्रेण तदुत्पत्तिः । यस्मात्कारणाद्यज्ञजन्मा यज्ञा-

Footnotes:
L30: * वि० इति चिह्नेन भाष्यकृतकृतानुवाकविभागो ज्ञातव्यः ।
L31: १ क. ख. _स्सतारं ।

Looks very solid, accurate, clean and complete.[प्रपा० ४ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २१९

अथ ब्राह्मणप्रपाठक

२२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ५ अनु० २]
जन्मोत्पत्तिर्यस्येषुधन्वसमूहस्य सोऽयं यज्ञजन्मा । यज्ञो वै विष्णुरिति श्रुतेर्यज्ञस्यैव
विष्णुरूपत्वाद्विष्णोरुत्पन्नं यज्ञादेवोत्पन्नं भवति । तस्माद्यज्ञजन्मत्वाद्विषुधन्वस्वरूपं
पुण्यजन्मेत्युच्यते यज्ञस्य पुण्यरूपत्वात् । * वामहस्ते धनुर्दक्षिणहस्ते बाणान्धृत्वाऽव-
स्थितं तं यज्ञपुरुषमेकमेव सन्तमितेरे इषुधन्वरहिता देवा बहवः सन्तोऽपि नाभ्य-
धृष्णुवन्, अभिभवितुं नाशक्नुवन्। यस्मादेवमत्र तस्माल्लोकेऽपीषुभिर्धनुषा चोपेत-
मेकं पुरुषं तद्रहिता बहवः पुरुषा अभिभवितुं न शक्नुवन्ति ।
अथ यज्ञपुरुषस्य गर्वप्रसङ्गेन दीक्षितनियमं विधत्ते--
सोऽ॑स्मयत । एकं॑ मा सन्तं॒ बह्वो नाभ्य॑धर्षिषुरिति॑ । तस्य॑ सिष्मि-
या॒णस्य॒ तेजो॑ऽपाक्रामत् । तद्दे॒वा ओष॑धीषु न्य॑मृजुः । ते श्या॒माका॑
अभवन् । स्म॒याका॒ वै नामै॒ते ( ३ ) । तत्स्म॑याकानां॑
स्मयाक॒त्वम् । तस्माद्दीक्षितेनापिगृह्य स्मेतव्यम् । तेजसो धृत्यै, इति ।
( प्र० । ५ । अ० १ । वि० ३ )
स धन्वी यज्ञपुरुषोऽस्मयत स्मयं हास्यं कृतवान् । हास्याभिप्रायश्च तेनैवोच्यते—
अहमेक एवैते तु देवाः शतसहस्रसंख्याकास्तथाऽपि मामभिभवितुं न शक्ताः, इत्येवं
सिष्मियाणस्य गर्वेण स्मयं कृतवतस्तस्य यज्ञपुरुषस्य सकाशात्तदीयं तेजोऽपाक्रा-
मत्, गर्वेण प्रयत्ने शिथिले सति सामर्थ्यमपगतम् । पुनरपि कथंचित्तत्सत्त्वी करिष्यतीति
मत्वा ते देवास्तत्तेजोऽन्यत्र नीत्वा तेन यथा न ज्ञायते तथा गूढं कर्तुं कासुचिदो-
षधीषु निमृष्टवन्तः । ते चौषधिविशेषा यज्ञसंबन्धिना तेजसा युक्ताः [ श्यामाका
अभवन् । ते च ] श्यामकाभिधां धान्यविशेषाः स्मयाका इत्येतादृशं नामार्हन्ति।
यस्मादेतस्य नाम्नो योग्यास्तस्मात्स्मयाकानां स्मयादुत्पन्नानां धान्यानां स्मयाक-
त्वम् । स्मयाकनामाभिज्ञव्यवहारे प्रसिद्धम् । यस्मादत्र स्मयं कुर्वतो यज्ञपुरुषात्तेजोऽ-
पक्रान्तं तस्मात्कारणात्तेजसः स्वस्मिन्नेवावधारणार्थं मुखमपिधाय दीक्षितेन स्मेतव्यम्।
यद्यपि दीक्षाप्रकरणे कृष्णविषाणया कण्डूयतेऽपिगृह्य स्मयत इति विधिरस्ति तथाऽपि
प्रसङ्गादत्र स एवानूद्यत इत्यवगन्तव्यम् ।
अथ प्रवर्ग्यघर्ममहावीरसम्राट्शब्दानां निर्वचनानि प्रस्तोष्यमाणहविष्प्रशंसार्थं
दर्शयति—
स धनुः प्रति॑ष्कभ्यातिष्ठत् । ता उप॒दीका॑ अब्रुवन्वरं॑ वृणामहै । अथ व
इमꣳ रन॑ध्याम । यत्र॒ क्व च खनाम॑ । तद॒पोऽभि॑तृणदामेति॑ । तस्मा-

• अत्र सकलादर्शपुस्तकेषु वामहस्ते दधद्धनुरित्येव पाठः ।
  १ क ख. ॰न्तरे दे॰ । २ क. ख. ॰यं कृ॰ । ३ क. ॰याक्त॰ । ४ ख. नां स्म॰ । ५
  'रेण प्र॰ । ६ क. ख. ॰स्मिन्नव॰ ।

संपादितं तस्मात्तद्युक्तम् । ततो लब्ध-Line 17 starts with:[वरा] उपदीकाः शनैर्भूभौ तत्समीपे समागत्य तस्य धनुषोऽधः क्वापि लग्नां ज्यामापिLine 18 starts with:[ता]श्चाऽऽदन्भक्षितवत्यः । ततस्तद्धनुर्विप्रवमाणं विस्तारेणोर्ध्वं प्रवर्तमानं धनुस्तस्यLine 19 starts with:पुरुषस्य शिर उदवर्तयत्, छित्त्वोर्ध्वं प्रावर्तयत् । तच्च शिर ऊर्ध्वं द्युलोकपर्यन्तंLine 20 starts with:गत्वा ततो भारेण भूमावधः पतितं, तस्मादिदं शिरो द्यावापृथिवी उभे अप्यनुक्रमेणLine 21 starts with:[प्राव]र्तत । तस्मादनयैव व्युत्पत्त्या तस्य यज्ञशिरसः प्रवर्ग्यनाम संपन्नम् । भूमौ पतन-Line 22 starts with:[वेला]यामुत्पन्नस्य ध्वनेरनुकरणे यो 'घ्राँ' इति शब्दस्तथाविधशब्दोपेतत्वात्तस्य शिरसोLine 23 starts with:नाम संपन्नम् । महतो यज्ञपुरुषस्य सकाशाद्वीर्यमपप्तत्सारभूतं शिरः