स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

श्राद्धकाण्डे एकादशीनिर्णयः 67
[ए]कादशी भवेत्पूर्णा परतो द्वादशी यदि ।
[ए]कादशीं परित्यज्य द्वादशीं समुपोषयेत् ॥
एवञ्च यत्र दशमीशेषस्योदयात्प्राचीनमुहूर्तद्वयाननुप्र-
[उ]पवासः कार्य इत्युक्तं भवति । अनुप्रवेशे तु गा-
[र्ग्यो]क्तं—
[उद]यात्प्राक्त्रिघटिकाव्यापिन्येकादशी यदा ।
वेद्धैकादशी नाम वर्ज्या धर्मार्थकाङ्क्षिभिः ॥
[स्व]राज्यसमृद्ध्यर्थं द्वादश्यां समुपोषयेत् ।
[अत्र] क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
[आ]दित्योदयवेलायामारब्धा षष्टिनाडिका ।
[स]ङ्कीर्णैकादशी नाम त्याज्या धर्मफलेप्सुभिः ॥
[पु]त्रपौत्रप्रवृद्ध्यर्थं द्वादश्यामुपवासयेत् ।
[अ]त्र क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणे ॥
[एव]ञ्च यत्रैकादशी द्वादश्यां नास्ति, द्वादशी न च त्रयोद-
[श्यां, द]शमीशेषस्योदयात्प्राचीनमुहूर्तद्वयानुप्रवेशः तत्रैकादशीं
द्वादश्यामुपोष्य त्रयोदश्यां पारणमित्युक्तं भवति ।
[तद]भिप्रायेण कण्वोऽपि—
[अ]रुणोदयवेलायां दशमी यदि सङ्गता ।
[त]त्रोपोष्या द्वादशी स्यात्त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
[अ]रुणोदयवेलायां दशमी यदि संयुता ।
[र]विचक्रार्धमात्राऽपि द्वादशीमुपवासयेत् ॥

68 स्मृतिचन्द्रिकायां
तत्र क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
अरुणोदयवेळायां विद्धा काचिदुपोषिता ।
तस्याः पुत्रशतं नष्टं तस्मात्तां परिवर्जयेत् ॥
भविष्यत्पुराणेऽपि—
अरुणोदयवेळायां दशमी यदि विद्यते ।
पापमूलं सदा ज्ञेयमेकादश्युपवासिनाम् ॥
नारदोपि—
अरुणोदयवेळायां दशमी यदि दृश्यते ।
न तत्रैकादशी कार्या धर्मकामार्थनाशिनी ॥
गोभिलोपि—
अरुणोदयवेळायां दशमी यदि सङ्गता ।
संयुक्तैकादशीपुण्यं मोहिन्यै दत्तवान्विभुः ॥
उदयादुपरिविद्धा दशम्यैकादशी यदा ।
दानवेभ्यः प्रीणनार्थं दत्तवान् पाकशासनः ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सङ्कीर्णैकादशीं त्यजेत् ।
द्वादश्यामुपवासोत्र त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
अरुणोदयाभिप्रायेण नारदीयपुराणे मोहिनीवाक्यं—
अग्नेर्विहारकाले तु वध्वा उत्थापने तथा ।
गवां दोहनकालेऽपि पक्षिसंनादने तथा ॥
निर्गमे सर्ववेदानां मार्जनीग्रहणे तथा ।
द्वारोद्घाटनवेळायां स्नानकाल उपस्थिते ॥

श्राद्धकाण्डे एकादशीद्वैधनिर्णयः 69
व्रतिनां दीक्षितानां च वादित्रनिनदे तथा ।
तथा प्रान्तो दशम्या यस्त्वेकादश्या समन्वितः ॥
प्रदीयतां निवासार्थं कालो विबुधसत्तमाः ।
तन्मोहिन्या वचः श्रुत्वा सुरास्सर्वे महीपते ॥
संमन्त्र्य सुचिरं कालं दिगम्बरपुरोगमाः ।
यमस्य दर्शनार्थाय वैकुण्ठध्वंसनाय च ॥
पाषण्डिनां विवृद्ध्यर्थं पापसञ्जननाय च ।
ऊचुस्ते मोहिनीं देवाः लोकसंमोहनाय वै ॥
दत्तं मोहिनि ते स्थानं प्रत्यूषसमये हि तत् ।
दुष्टं हरिदिनोपेतं दशम्याः प्रान्तमेव हि ॥
इति । अरुणोदयविद्धां परित्यजेदिति भावः । अरुणोद-
योपि पुराणे दर्शितः—
चतस्रो घटिकाः प्रातररुणोदय उच्यते ।
यतीनां स्नानकालस्तु गङ्गाम्बुसदृशः स्मृतः ॥
इति । यतयोऽत्र नियताः । तेषां स्नानकाल इति । अनेन
उदयात्प्राचीनं घटिकाचतुष्टयमरुणोदय इत्युक्तं भवति । अ-
रुणोदयाभिप्रायेण नारदोपि—
दशम्याऽनुगता यत्र तिथिरेकादशी भवेत् ।
तत्रापत्यविनाशश्च परेत्य नरकं व्रजेत् ॥
विष्णुरहस्येऽपि—
दशमीशेषसंयुक्तामुपोष्यैकादशीं किल ।

[Header] 70 स्मृतिचन्द्रिकायां
संवत्सरकृतेनेह नरो धर्मेण मुच्यते ॥
दशमीशेषसंयुक्ता गान्धार्या समुपोषिता ।
तस्याः पुत्रशतं नष्टं तस्मात्तां परिवर्जयेत् ॥
ब्रह्मकैवर्ते -
दशमीशेषसंयुक्तां यः करोति विमूढधीः ।
एकादशीफलं तस्य न स्याद्द्वादशवार्षिकम् ॥
इति । एवञ्च यानि विद्धोपवासनिषेधपराणि तानि सर्वा-
ण्यरुणोदयवेधाभिप्रायाणीति मन्तव्यम् । अत एव भविष्य-
पुराणं -
अरुणोदयं यदा शुद्धं दशमीवेधवर्जितम् ।
सर्वदोषविनिर्मुक्तमुपोष्यं तद्दिनं स्मृतम् ॥
इति । यदा तु शुद्धमरुणोदयं वेधराहित्येन जानाति तदा
सर्वदोषरहितं तद्दिनमुपोष्यमित्यर्थः । एवञ्च यत्कैश्चिदुक्तं
‘यानि विद्धोपवासनिषेधपराणि तान्युदयादूर्ध्वविषयाणि’
इति, तदपास्तम् । अतो यत्र दशमीविद्धैकादशी द्वादश्यां
नास्ति तत्र द्वादश्यामुपोष्य त्रयोदश्यां पारणं कार्यमिति
सिद्धम् । यत्तु हारीतेनोक्तं-
त्रयोदश्यां यदा न स्याद्द्वादशी घटिकाद्वयम् ।
दशम्येकादशी विद्धा सैवोपोष्या सदा तिथिः ॥
यदपि ऋष्यशृङ्गेण-
पारणे न हि लभ्येत द्वादशी कलयाऽपि चेत् ।

[Header] श्राद्धकाण्ड एकादश ीयः 71

तदानीं दशमीविद्धा उपोष्यैकादशी तिथिः ॥
इति, यदपि विष्णुरहस्ये—
दशमीशेषसंयुक्ता उपोष्यैकादशी तथा ।
यदा न स्यात्त्रयोदश्यां मुहूर्तं द्वादशी तिथिः ॥
इति, एतत्सर्वमेकादशीदिनक्षयविषयम् । अत एव नारदः—
दशमीशेषसंयुक्ता नोपोष्यैकादशी तिथिः ।
एकादश्यां रात्रिशेषे द्वादशी चेन्न दृश्यते ॥
इति । यदैकादशीदिवसे क्षयो न भवति तदा दशमीविद्धा
नोपोष्येत्यर्थः । अनेनैकादशीदिनक्षये दशमीविद्धोपोष्येतेद-
र्थादुक्तं भवति । उक्तं च तेनैव—
यदि दैवात्तु संसिद्ध्येदेकादश्यां तिथित्रयम् ।
तत्र क्रतुशतं पुण्यं द्वादश्यां पारणं भवेत् ॥
कूर्मपुराणे—
द्विस्पृगेकादशी यत्र तत्र सन्निहितो हरिः ।
तामेवोपवसेत्काममकामो विष्णुतत्परः ॥
दशमीं द्वादशीं च या स्पृशति सा द्विस्पृक् । पुराणेऽपि—
दिनक्षयमृते देवि नोपोष्या दशमीयुता ।
सैवोपोष्या सदा पुण्या परतश्चेत्रयोदशी ॥
इति । यदैकादशीदिनक्षयः त्रयोदश्यां च न द्वादशी तदैव
दशमीविद्धोपोष्या नान्यथेत्यर्थः । अनेन यस्मिन् दिनक्षये

72 स्मृतिचन्द्रिकायां
त्रयोदश्यामपि द्वादशी तस्मिन्नैवोपवसेदित्यर्थादुक्तं भवति ।
अत एव व्यासः—
एकादशी यदा लुप्ता परतो द्वादशी भवेत् ।
उपोष्या द्वादशी तत्र यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥
लुप्ता क्षयं गता । परतः त्रयोदश्यामित्यर्थः । यत्तु गोभि-
लेनोक्तं—
एकादश्यां यदा ब्रह्मन् दिनक्षयतिथिर्भवेत् ।
तदा ह्येकादशीं त्यक्त्वा द्वादश्यामुपवासयेत् ॥
तत्र क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम् ।
इति, यदपि पितामहेन—
एकादश्यां यदा वत्स दिनक्षयतिथिर्भवेत् ।
अत्रोपोष्या द्वादशी स्यात्त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
इति, तत् पुत्रवद्गृहिविषयं, तस्यैव दिनक्षयोपवासनिषेधात् ।
तथाच मत्स्यपुराणं—
दिनक्षयेऽर्कसङ्क्रान्त्यां ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।
उपवासं न कुर्वीत पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥
व्यासोपि—
एकादशीषु नष्टासु रविसङ्क्रमणेषु च ।
पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान् गृही ॥
इति । पितामहोपि—
एकादशीदिनक्षय उपवासं करोति यः ।

73
तस्य पुत्रा विनश्यन्ति मघायां पिण्डदो यथा ॥
इति । एवञ्च यानि विद्धोपवासनिषेधपराणि तानि सर्वा-
ण्यैकादशीदिनक्षयव्यतिरिक्तविषयाणीति मन्तव्यम् । उक्तं च
पुराणे—
दिनक्षयमृते देवि नोपोष्या दशमीयुता ।
इति । अनेनैवाभिप्रायेण कूर्मपुराणेऽपि—
कलार्धेनापि विद्धा स्याद्दशम्यैकादशी यदा ।
तदा ह्येकादशीं त्यक्त्वा द्वादशीं समुपोषयेत् ॥
द्वादश्यामुपवासोऽत्र त्रयोदश्यां तु पारणम् ।
व्यासोऽपि—
दशमीमिश्रिता पूर्वा द्वादशी यदि लुप्यते ।
एकादश्यां महाप्राज्ञ उपवासः कथं भवेत् ॥
शुद्धैव द्वादशी राजन्नुपोष्या मोक्षकाङ्क्षिभिः ।
पारणं तु त्रयोदश्यां पूजयित्वा जनार्दनम् ॥
स्कन्दपुराणेऽपि—
शुद्धं हरिदिनं न स्यात् द्वादशीं ग्राहयेत्ततः ।
द्वादश्यामुपवासोऽत्र त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
एवं कुर्वन्नरो भक्त्या विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ।
अन्यथा कुरुते यस्तु स याति नरकं ध्रुवम् ॥
इति । एवं वेधसन्देहेऽपि द्रष्टव्यम् । अत एव कूर्मपुराणं—
बहुवाक्यविरोधेन सन्देहो जायते यदा ।
SMRITI CHA.—Vol. V. 10

74 स्मृतिचन्द्रिकायां
द्वादशी तु तदा ग्राह्या त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
इति । एवञ्च यत्र दशमीविद्धैकादशी द्वादश्यां नास्ति द्वा-
दशी च त्रयोदश्यां, तत्र द्वादश्यामुपोष्य त्रयोदश्यां पारणं
कार्यमित्युक्तं भवति । अस्मिन्नेव विषये यदा द्वादश्याम-
प्येकादशी तदा द्वितीयैकादश्यामेवोपवासः । तथाच नारदः-
द्वादश्यैकादशी यत्र संगता त्रिदशाधिप ।
तामुपोष्य ततः कुर्यात्त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
इति । बोधायनोपि-
कलाऽप्येकादशी यत्र परतो द्वादशी न चेत् ।
तत्र क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
पुराणेऽपि-
द्वादशीमिश्रिता ग्राह्या सर्वत्रैकादशी तिथिः ।
द्वादशी च त्रयोदश्यां विद्यते यदि वा न वा ॥
इति । अस्मिन्विषये यदा त्रयोदश्यामपि द्वादशी तदा द्वि-
तीयैकादश्यामेवोपवासः । तथाच नारदीयपुराणं-
द्वादश्येकादशी यत्र द्वादशी परतोपि वा ।
द्वादशीपारणं कुर्यात्क्रतुकोटिफलं भवेत् ॥
पुराणेऽपि-
एकादशीकलायुक्ता येन द्वादश्युपोषिता ।
किं तस्य बहुभिर्यज्ञैरश्वमेधादिभिर्नृप ॥
एकादशी द्वादशी च तत्र संनिहितो हरिः ।

श्राद्धकाण्डे एकादशीद्वैधनिर्णयः 75
उपोष्य रजनीमेकां ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥
इति । अस्मिन्नेव विषये द्वादश्यामेकादशी नास्ति तदा
द्वादश्यामेवोपवासः । तथाच नारदीयपुराणं—
उपोष्या द्वादशी शुद्धा द्वादश्यामेव पारयेत् ।
निर्गता चेत्त्रयोदश्यां कला वा द्विकलाऽपि वा ॥
इति । द्वादशीदिनक्षये कूर्मपुराणे—
एकादशी द्वादशी च रात्रिशेषे त्रयोदशी ।
त्रिभिर्मिश्रा तिथिः कार्या सर्वपापहरा स्मृता ॥
उपवासः कृतस्तस्यां महापातकनाशनम् ।
एकादशी द्वादशी च रात्रिशेषे त्रयोदशी ॥
तत्र क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम् ।
स्कन्दपुराणेऽपि—
द्वादशीसंगता यत्र भवत्येकादशी तिथिः ।
दिनक्षयेऽपि सा पुण्या निरस्या न कथञ्चन * ॥
इति । यत्तु वृद्धशातातपेनोक्तं—
दशम्येकादशी विद्धा द्वादशी च क्षयं गता ।
क्षीणा सा द्वादशी ज्ञेया नक्तं तत्र विधीयते ॥
यदपि विष्णुधर्मोत्तरे—
एकादशी यदा विद्धा द्वादशी च क्षयं गता ।
क्षीणा सा द्वादशी ज्ञेया नक्तं तत्र विधीयते ॥

• न दशम्या कथञ्चन ॥ इति पाठान्तरम् ।

76 स्मृतिचन्द्रिकायां
इति, तत् पुत्रवद्गृहिविषयं, तस्यैव दिनक्षयोपवासनिषेधात् ।
तथाच मत्स्यपुराणं—
एकादशी द्वादशी च विशेषेण त्रयोदशी ।
उपवासं न कुर्वीत पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥
नन्वनेनोपवासो निषिध्यते न नक्तविधानम् । मैवं, निषिद्धस्यो-
पवासस्य वायुपुराणे नक्तविधानात् ।
उपवासनिषेधे तु भक्ष्यं किञ्चित्प्रकल्पयेत् ।
न दुष्यत्युपवासेन उपवासफलं लभेत् ॥
इति । भक्ष्यप्रकल्पनमपि तत्रैवानन्तरमुक्तं—
नक्तं हविष्यान्नमनोदनंवा यवास्तिलाः क्षीरमथाम्बुवाज्यम्
यत्पञ्चगव्यं यदि वाऽपि वायुः प्रशस्तमत्रोत्तरमुत्तरं च ॥
इति । एवञ्च यदुक्तं व्यासेन—
एकादशी द्वादशी च रात्रिशेषे त्रयोदशी ।
द्वादश द्वादशीर्हन्ति त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
इति, तत् पुत्रवद्गृहिविषयमित्यनुसन्धेयम् । ननु च यानि
त्रयोदशीपारणपराणि तेष्वेव ‘तत्र क्रतुशतं पुण्यम्’ इत्या-
दिफलश्रवणात्, तानि काम्योपवासाभिप्रायाणि, विद्धोपवा-
सविधिपराणि तु नित्योपवासविषयाणीति व्यवस्था किं न
स्यात् । मैवं,
यदि दैवात्तु संसिद्धयेदेकादश्यां तिथित्रयम् ।
तत्र क्रतुशतं पुण्यं द्वादशीपारणे कृते ॥

श्राद्धकाण्डे एकादशीद्वैधनिर्णयः 77
द्वादश्येकादशी यत्र द्वादशी परतोपि च ।
द्वादशीपारणं कुर्यात्क्रतुकोटिफलं भवेत् ॥
इति द्वादशीपारणेऽपि फलश्रवणाविशेषात् । किंच—
सर्वत्रैकादशी कार्या द्वादशीमिश्रिता नरैः ।
प्रातर्भवतु वा मा वा यतो नित्यं हि पारणम् ॥
पारणं तु त्रयोदश्यां निष्कामाणां विमुक्तिदम् ।
इत्यादिषु त्रयोदशीपारणस्यापि नित्यत्वश्रवणाच्च । अतो नेयं
फलश्रुतिः, अपित्वर्थवाद इति मन्तव्यम् । केचित्तु—
शुद्धैव द्वादशी राजन्नुपोष्या मोक्षकाङ्क्षिभिः ।
पारणं तु त्रयोदश्यां पूजयित्वा जनार्दनम् ॥
इति वचनाद्यतीनामेव मोक्षकाङ्क्षित्वात्तद्विषयाण्येव शुद्धद्वाद-
श्युपवासविधिपराणि । विद्धोपवासविधिपराणि तु गृहस्थवि-
षयाण्येवेति व्यवस्थापयन्ति । तन्मन्दं, स्वर्गादिफलस्य भङ्गि-
त्वेन सर्वेषामपि मोक्षकाङ्क्षित्वाविशेषात् । किञ्च—
उपोष्या सर्वदा शुद्धा द्वादशी तु द्विजोत्तमैः ।
क्षत्रैर्वैश्यैस्तथा शूद्रैः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
इति शुद्धद्वादश्युपवासे यतिव्यतिरिक्तानामप्यधिकारदर्शनात् ।
तथा—
एकादशी दिशा विद्धा परतो न निवर्तते ।
गृहिभिर्यतिभिश्चैव सैवोपोष्या सदा तिथिः ॥

78 स्मृतिचन्द्रिकायां
इति मत्स्यपुराणे यतीनामपि विद्धोपवासविधानाच्च । यद-
न्यैरुक्तं—
सम्पूर्णाैकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा ।
उत्तरां तु यतिः कुर्यात्पूर्वामुपवसेद्गृही ॥
इत्यत्र यतीनां त्रयोदश्यां पारणदर्शनात्तद्विषयाण्येव त्रयो-
दशिपारणपराणि, विद्धोपवासविधिपराणि तु गृहस्थविषया-
ण्येवेति, तदपि पूर्वोक्तवचनद्वयेनैवापास्तमित्युपेक्षणीयम् । अपरे
तु विद्धोपवासविधिपराण्यरुणोदयवेधविषयाणि, द्वादश्युपवास-
विधिपराणि तूदयादूर्ध्वविषयाणीति मन्यन्ते, तदपि त्रयोद-
शीपारणविधिविरुद्धमित्युपेक्षणीयम् । ननु च कथं त्रयोदश्य-
पारणं ? यावता कूर्मपुराणे—
एकादश्यामुपोष्यैव द्वादश्यां पारणं स्मृतम् ।
त्रयोदश्यां न तत्कुर्याद्द्वादशद्वादशीक्षयात् ॥
इति त्रयोदशीपारणनिषेधात् । श्रीविष्णुरहस्येऽपि—
पारणं तु न कर्तव्यमुपोष्यैकादशीमिह ।
त्रयोदश्यां नरैर्नित्यं धर्मवृद्धिमभीप्सुभिः ॥
इति । स्मृत्यन्तरेऽपि—
दशम्यनुगता हन्ति द्वादशद्वादशीफलम् ।
धर्मापत्यधनायूंषि त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
इति । उच्यते—सत्यमेवं, तथाऽपि यत्र त्रयोदश्यां द्वादशी

संभवः तत्र तामतिक्रम्य त्रयोदश्यां पारणं न कार्यमित्येवं-
परं, न पुनः शुद्धत्रयोदश्याम् । अत एव कूर्मपुराणं-
यदा भवति चाल्पा तु द्वादशी पारणे दिने ।
उषःकाले द्वयं कुर्यात्प्रातर्माध्याह्निकं तथा ॥
नारदीयपुराणेऽपि-
अल्पायामथ विप्रेन्द्र द्वादश्यामरुणोदये ।
स्नानार्चनक्रियाः कुर्याद्दानहोमादिसंयुताः ॥
त्रयोदश्यां तु शुद्धायां पारणं पृथिवीफलम् ।
शतयज्ञाधिकं वाऽपि नरः प्राप्नोत्यसंशयः ॥
एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रत्यूषे स्नानमाचरेत् ।
पितृतर्पणसंयुक्तमल्पां दृष्ट्वैव द्वादशीम् ॥
महाहानिकरी ह्येषा द्वादशी लङ्घिता नृणाम् ।
करोति धर्महरणमस्नातेव सरस्वती ॥
न च-
यां तिथिं समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः ।
सा तिथिसकला ज्ञेया स्नानदानजपादिषु ॥
इति देवलवचनाद्द्वादश्यतिक्रमेऽपि न दोष इति शङ्कनीयम् ।
यत आह नारदीयपुराणे वसिष्ठः-
पारणे मरणे नृणां तिथिस्तात्कालिकी स्मृता ।
इति । यस्मिन् काले पारणं मरणं वा तत्र तात्कालिक्येव
तिथिः न पुनः सा तिथिसकला ज्ञेयेत्येतद्भवतीत्यर्थः । यत्र

पुनस्त्रयोदश्यां कलामात्रैव द्वादशी तत्र पुराणोक्तं—
त्रयोदश्यां यदा राजन् द्वादश्यास्तु कला भवेत् ।
सा तिथिसकला चेति वसिष्ठः प्राह धर्मवित् ॥
इति । एवञ्च यानि त्रयोदशीपारणनिषेधपराणि तानि त्र-
योदश्यां द्वादशीसम्भवविषयाणीति सिद्धम् । यानि पुनः—
कलां काष्ठा मुहूर्त्तं वा यदि चेदपरेऽहनि ।
द्वादश द्वादशीर्हन्ति त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
इति, त्रयोदश्यां द्वादशीसम्भवमनूद्य पारणनिषेधपराणि,
तानि
विद्धाऽप्येकादशी ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत् ।
द्वादश द्वादशीर्हन्ति त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
इत्यादिभिस्समानार्थानीत्यनवद्यम् । एवञ्च यत्कैश्चिदुक्तं त्रयो-
दश्यां द्वादशीसम्भवेऽपि त्रयोदशीपारणं न दोषायेति, तद-
पास्तम् ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां एकादशीवैधनिर्णयः.
एवं प्रसक्तमनुप्रसक्तं च परिसमाप्याधुना प्रकृता-
पराह्णनिर्णयः क्रियते.
तत्र शातातपः—
दर्शश्राद्धं तु यत्प्रोक्तं पार्वणं तत्प्रकीर्तितम् ।

श्रा[द्ध०] 81
अपराह्णे पितॄणां च तत्र दानं प्रशस्यते ॥
अपराह्णोपि पञ्चधाविभक्तस्याह्नश्चतुर्थो भाग इत्याह व्यासः-
मुहूर्तत्रितयं प्रातः तावानेव च सङ्गवः ।
मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तस्स्यादपराह्णोपि तादृशः ॥
सायाह्नस्त्रिमुहूर्तस्तु सर्वकर्मबहिष्कृतः ।
इति । वाजसनेयश्रुतिरपि—‘आदित्यो वै सर्वा ऋतवस्स
यदैवोदेत्यथ वसन्तो यदा सङ्गवोऽथ ग्रीष्मो यदा मध्य-
न्दिनोऽथ शरदथदाऽपराह्नस्तदा वर्षा यदाऽस्तमेत्यथ हेमन्तः’
इति । श्रुत्यन्तरे तु त्रेधा विभक्तस्याह्रस्तृतीयभागेऽपराह्नशब्दः
प्रयुक्तः—‘पूर्वाह्नो वै देवानां मध्यंदिनं मनुष्याणामपराह्नः
पितॄणाम्’ इति । मनुस्तु द्वेधा विभक्तस्याह्नो द्वितीयभागेऽप-
राह्नशब्दमाह—
यथा चैवापरः पक्षः पूर्वपक्षाद्विशिष्यते ।
तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्नादपराह्नो विशिष्यते ॥
स्कन्दपुराणेऽपि—
आवर्तनात्तु पूर्वाह्नो ह्यपराह्नस्ततः परः ।
इति । आवर्तनावधिः पूर्वाह्न इत्यर्थः । एवमनेकधाऽपराह्न-
शब्दप्रयोगेऽपि मनूक्त एवापराह्नशब्दार्थः स्वीक्रियते ।
शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्ने श्राद्धं कुर्यात् द्विजोत्तमः ।
कृष्णपक्षापराह्णे तु रौहिणं तु न लङ्घयेत् ॥
इति मार्कण्डेयेन द्वेधा विभक्तस्याह्नो द्वितीयभागे श्राद्धाव-
SMRITI CHA.—VOL. V. 11

82 स्मृतिचन्द्रिकायां
धानात्, तथा रौहिणं तु न लङ्घयेदिति चतुर्थभागादर्वागेव
समाप्तिविधानाच्च । रौहिणो नवमो मुहूर्तः । किञ्च—
भूतविद्धा त्वमावास्या प्रतिपन्मिश्रिताऽपि वा ।
पित्र्ये कर्मणि विद्वद्भिः ग्राह्या कुतपकालिकी ॥
इति हारीतः श्राद्धाङ्गत्वेन कुतपकालं विधत्ते, तदपि न
स्यात् । ननु नानेन कुतपकालस्य श्राद्धाङ्गत्वमवगम्यते ।
मैवं, कुतपकालिकीग्रहणविधेः दृष्टार्थतायाङ्गत्वस्यैवोचितत्वा-
त् । उक्तं च पुराणे—
कुं यत्र गोपतिर्गोभिः कात्स्न्येन तपति क्षणे ।
स कालः कुतपो नाम श्राद्धं तत्र प्रदीयते ॥
इति । कुः पृथ्वी । गोपतिः सूर्यः । अत्र यत्कैश्चिदुक्तं 'ए-
कोद्दिष्टं तु मध्याह्ने' इति वचनात्कुतपकालविधानमेकोद्दिष्टवि-
षयमेवेति, तदनेन दर्शश्राद्धेऽपि कुतपकालविधानेनापास्तम् ।
न चैवं सति कुतपापराह्नविध्योर्विकल्पस्स्यादिति शङ्कनीयं,
कुतपोत्तरार्धस्यापराह्नान्तर्भावात् । कुतपो हि नाम पञ्चदशमु-
हूर्तात्मकस्याह्नोऽष्टमो मुहूर्तः । तथाच मत्स्यपुराणं—
अह्नो मुहूर्ता विख्याता दश पञ्च च सर्वदा ।
तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपस्स्मृतः ॥
इति । वायुपुराणेऽपि—
मुहूर्तात्सप्तमादूर्ध्वं मुहूर्तान्नवमादधः ।
स कालः कुतपो नाम पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥

श्राद्धकाण्डे अपराह्ननिर्णयः ८३
इति । एवञ्च यदपराह्ने विहितं तदपराह्नान्तर्गतकुतपे कार्यं
विधीयत इत्यविरोधः । एतदपि प्रारम्भाभिप्रायम् । तदाह
मत्स्यः—
मध्याह्ने सर्वदा यस्मान्मन्दीभवति भास्करः ।
तस्मादनन्तफलदस्तत्रारम्भो विशिष्यते ॥
गौतमोपि—
प्रारभ्य कुतपे श्राद्धं कुर्यादारौहिणं बुधः ।
विधिज्ञो विधिमास्थाय रौहिणं तु न लङ्घयेत् ॥
इति । एतच्च कुतपादिश्राद्धविधानमनग्निकविषयं, साग्नेः कृ-
तपिण्डपितृयज्ञस्यैव मनुना श्राद्धविधानात् ।
पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य विप्रश्चन्द्रक्षयेऽग्निमान् ।
पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम् ॥
इति पिण्डपितृयज्ञस्याप्यपराह्नकालत्वेन श्राद्धस्य कुतपादि-
त्वासम्भवादिति भावः । न च
पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य तर्पणाख्यं तु योऽग्निमान् ।
पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यादिन्दुक्षये सदा ॥
इति मत्स्यपुराणवचनात्पितृयज्ञशब्दः तर्पणाख्यपितृयज्ञपर इति
साग्नेरपि कुतपाद्येव श्राद्धमिति शङ्कनीयं,
पक्षान्तं कर्म निर्वर्त्य वैश्वदेवं च साग्निकः ।
पिण्डयज्ञं ततः कुर्यात्ततोऽन्वाहार्यकं बुधः ॥
इति लौगाक्षिणा साग्नेः पिण्डपितृयज्ञानन्तरमेव श्राद्धविधा-

84 स्मृतिचन्द्रिकायां
नात् । अतस्तर्पणशब्दोपि कथञ्चित्पिण्डपितृयज्ञपर इत्यवग-
न्तव्यम् । एवञ्च यत्र श्राद्धदिने चन्द्रदर्शनेन पिण्डपितृय-
ज्ञप्राप्तिः तत्राग्निमान् कृत्वैव पिण्डपितृयज्ञं श्राद्धं कुर्यात् ।
अन्यथा तु साग्नेरपि कुतपाद्येव श्राद्धमित्यनुसन्धेयम् । ननु
कुतपादिरौहिणान्तत्वाच्छ्राद्धकालस्य तस्य च कर्मद्वयापर्याप्तत्वा-
त्कथमग्निमच्छ्राद्धस्यापि पिण्डपितृयज्ञानन्तर्यम् । मैवं, मत्स्य-
पुराणे रौहिणादुपर्यपि कालविधानात्—
ऊर्ध्वं मुहूर्तं कुतपाद्यन्मुहूर्तचतुष्टयम् ।
मुहूर्तपञ्चकं ह्येतत्स्वधाभवनमिष्यते ॥
इति कुतपादिमुहूर्तपञ्चकं श्राद्धस्याङ्गमित्यर्थः । यत्तु यमेनोक्तं-
चतुर्थे प्रहरे प्राप्ते यश्श्राद्धं कुरुते नरः ।
आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं दाता च नरकं व्रजेत् ॥
इति, तत् चतुर्थप्रहरे प्राप्ते सति योऽन्तिमे मुहूर्तत्रये श्राद्धं
करोति तस्य दोष इत्येवंपरं, न पुनः प्रहरनिषेधपरं पूर्वोक्त
मत्स्यपुराणवचनविरोधात् । उक्तं च तत्रैव—
सायाह्नस्त्रिमुहूर्तस्स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत् ।
राक्षसी नाम सा वेळा गर्हिता सर्वकर्मसु ॥
इति । यदपि कात्यायनेनोक्तं—
पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते ।
वासरस्य तृतीयेऽंशे नातिसन्ध्यासमीपतः ॥
इति, तदपि कूर्मपुराणवचनविरोधात् ‘वासरस्य तृतीयेऽंशे

नातिसन्ध्यासमीपतः' इति दिनान्तिमे मुहूर्त्तत्रये न कार्यमित्येवं-
परं, न पुनर्विशेषेण तृतीयांशे विधिपरमिति । यदपि व्या-
घ्रपादवचनं—
विधिज्ञश्श्रद्धयोपेतः सम्यक्पात्रनियोजकः ।
रात्रेरन्यत्र कुर्वाणः श्रेयः प्राप्नोत्यसंशयम् ॥
इति, तदप्युक्तयुक्त्यैव नाहर्मात्रविधिपरमिति सर्वमनवद्यम् ।
रात्रिनिषेधस्य क्वचिदपवादमाह विष्णुः—
सन्ध्यारात्र्योर्न कर्तव्यं श्राद्धं खलु विचक्षणैः ।
तयोरपि च कर्तव्यं यदि स्याद्राहुदर्शनम् ॥
इति । अत्र शातातपः—
कालातीतं तु यत् कुर्याच्छ्राद्धं होमं जपं तथा ।
व्यर्थीभवति तत्सर्वं अमृते तु विषं यथा ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायामपराह्णनिर्णयः.

अथान्यान्यपि श्राद्धकालविषयाणि कानिचिद्वचनानि
लिख्यन्ते.
तत्र विष्णुधर्मोत्तरे मार्कण्डेयः—
उत्तरादयनाद्राजन् श्रेष्ठं स्याद्दक्षिणायनम् ।
याम्यायनाच्चतुर्मासं तत्र सुप्ते तु केशवे ॥
प्रोष्ठपद्यपरः पक्षः तत्रापि च विशेषतः ।

86 ' स्मृतिचन्द्रिकायां

पञ्चम्यूर्ध्वं तु तत्रापि दशम्यूर्ध्वं ततोपि च ॥
मघायुक्ताऽपि तत्रापि शस्ता राजन् त्रयोदशी ।
इति । श्राद्धकालेषूदगयनाद्दक्षिणायनं श्रेष्ठं याम्यायनाद्दक्षि-
णायनादित्यर्थः । तत्र दक्षिणायने केशवे सुप्ते सति मास-
चतुष्टयं श्रेष्ठं, याम्यायनेऽप्याषाढीं पौर्णमासीमारभ्य मासच-
तुष्टयं श्रेष्ठमिति यावत् । तत्रापि प्रोष्ठपदमासस्यापरपक्षो वि-
शेषतः श्रेष्ठः । तत्रापि पञ्चम्या ऊर्ध्वं दर्शान्तानि दिनानि
श्रेष्ठानि । तत्रापि दशम्या ऊर्ध्वं पञ्चदिनानि श्रेष्ठानि ।
तेष्वपि मखानक्षत्रयुक्ता त्रयोदशी अतिप्रशस्तेत्यर्थः । आ-
दित्यपुराणेऽपि—
आषाढीमवधिं कृत्वा यस्स्यात्पक्षस्तु पञ्चमः ।
श्राद्धं तत्र तु कुर्वीत कन्यां गच्छतु वा न वा ॥
पञ्चमे पक्षे सूर्यः कन्याराशिं गच्छतु वा न वेत्यर्थः । अत्र
न वेति पक्षः कन्यागतत्वाभावेऽपि तत्र श्राद्धं कुर्वीतेति वि-
धातुं नोक्तं, किन्तु पञ्चमः पक्षः कन्यागतसूर्यरहितोपि श्रेष्ठः
किं पुनस्तत्सहित इति दर्शयितुमिति मन्तव्यम् । अत एव
शाठ्यायनिः—
नभस्यस्यापरे पक्षे तिथिषोडशकस्तु यः ।
कन्यागतान्वितश्चेत्स्यात्स कालः श्राद्धकर्मणि ॥
इति । तिथिषोडशक इति कदाचित्पक्षवृद्धेः षोडशादिनात्म-
कोपि नभस्यस्यापरः पक्षः श्राद्धकर्मणि कालो न तु तत्र