स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

166 स्मृतिचन्द्रिकायां

अज्ञातकुलनामानं तत्कालं समुपस्थितम् ।
बुभुक्षुमागतं श्राद्धं याचमानमकिञ्चनम् ॥
ब्राह्मणं प्राहुरतिथिम् ................ ।
इत्युक्तातिथिलक्षणलक्षितोऽपि विप्रो नातिक्रमणीयः ॥
अतिथैर्यस्य नाश्नाति तच्छ्राद्धं न प्रशस्यते ।
इति शातातपस्मरणात् । अतिथेरप्यासन्नस्यैव गुणविद्यापरी-
क्षणं न कर्तव्यम् । तथा पुराणं—
अविज्ञातं द्विजं श्राद्धे न परीक्षेतसदा बुधः ।
सिद्धा हि विप्ररूपेण चरन्तीह महीतले ॥
अविज्ञातं अविज्ञातकुलनामादिकमतिथिमिति यावत् । सिद्धाः
विदितात्मतत्त्वाः ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां श्राद्धभोजनीय-
ब्राह्मणनिरूपणम्.
अथ भोजनीयतयोक्तश्रोत्रियादिब्राह्मणेषु
ये दोषसद्भावाद्ध्वर्ज्यास्ते निरूप्यन्ते.
अत्र मनुः—
ये स्तेनाः पतिताः क्लीबाः ये च नास्तिकवृत्तयः ।
तान् हव्यकव्ययोर्विप्राननर्हान्मनुरब्रवीत् ॥
जटिलं चानधीयानं दुर्बालं कितवं तथा ।
याजयन्ति च ये पूगान् तांश्च श्राद्धे न भोजयेत् ॥

श्राद्धकाण्डे वर्ज्या ब्राह्मणा
चिकित्सकान् देवलकान् मांसविक्रयिणस्तथा ।
विपणेन च जीवन्तो वर्ज्यास्स्युर्हव्यकव्ययोः ॥
प्रेष्यो ग्रामस्य राज्ञश्च कुनखी श्यावदन्तकः ।
प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव त्यक्ताग्निर्वार्धुषिस्तथा ॥
यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः ।
ब्रह्मद्विट् परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च ॥
कुशीलवोऽवकीर्णी च वृषलीपतिरेव च ।
पौनर्भवश्च काणश्च यस्य चोपपतिर्गृहे ॥
भृतकाध्यापको यश्च भृतकाध्यापितश्च यः ।
शूद्रशिष्यो गुरुश्चैव वाग्दुष्टः कुण्डगोळकौ ॥
अकारणपरित्यक्ता मातापित्रोर्गुरोस्तथा ।
ब्राह्मैर्यौनैश्च सम्बन्धैः संयोगं पतितैर्गतः ॥
अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी ।
समुद्रयायी वन्दी च तैलिकः कूटकारकः ॥
पित्रा विवदमानश्च केकरो मद्यपस्तथा ।
पापरोग्यभिशस्तश्च दाम्भिको रसविक्रयी ॥
धनुश्शराणां कर्ता च यश्चाग्रेदिधिषूपतिः ।
मित्रध्रुक् द्यूतवृत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च ॥
भ्रामरी गण्डमाली च श्वित्र्यथो पिशुनस्तथा ।
उन्मत्तोऽन्धश्च वर्ज्यास्स्युर्वेदनिन्दक एव च ॥
हस्तिगोश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैयश्च जीवति ।

168
पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च ॥
स्रोतसां भेदको यश्च तेषां चावरणे रतः ।
गृहसं वेशको दूतो वृक्षारोपक एवच ॥
श्वक्रीडी श्येनजीवीच कन्यादूषक एवच ।
हिंस्रो वृषलपुत्रश्च गणानां चैव याजकः ॥
आचारहीनः क्लीबश्च नित्यं याचनकस्तथा ।
कृषिजीवी श्लीपदी च सद्भिर्निन्दित एव च ॥
औरभ्रको माहिषकः परपूर्वापतिस्तथा ।
प्रेतनिर्यातकश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥
एतान्विगर्हिताचारानपाङ्क्तेयान्नराधमान् ।
द्विजातिप्रवरो विद्वानुभयत्र विवर्जयेत् ॥
इति । अत्र यद्यद्व्याख्यागम्यं तत्तद्व्याख्यायते—स्तेना ब्रा-
ह्मणसुवर्णव्यतिरिक्तद्रव्यापहर्तारः, ब्राह्मणस्वर्णहर्तॄणां पतित
पदेनैव वर्ज्यत्वस्याभिधानात् । स्वकर्मत्यागिनो वा स्तेनाः ।
ये व्यपेताः स्वकर्मभ्यः स्तेनास्ते परिकीर्तिताः ।
इति यमस्मरणात् । पतिता महापातकिनः । क्लीबास्तु षड्विधाः
देवलेन दर्शिताः—
षण्डको वातजश्चैव षण्डः क्लीबो नपुंसकः ।
कीलकश्चेति षोढाऽयं क्लीबभेदो विभाषितः ॥
षण्डकादीनां लक्षणं स्वयमेव दर्शयति—
तेषां स्त्रीतुल्यवाक्चेष्टः स्त्रीधर्मा षण्डको भवेत् ।

श्राद्धकाण्डे वर्ज्या ब्राह्मणाः 169
पुमान् भूत्वा स्वलिङ्गानि पश्चाच्छिन्द्यातथैव च ॥
वातजो नाम षण्डः स्यात् स्त्रीषण्डो वाऽपि नामतः ।
असल्लिङ्गोऽथ षण्डस्स्यात् षण्डस्तु म्लानमेहनः ॥
अमेध्याशी पुमान् क्लीबो नष्टरेता नपुंसकः ।
स कीलक इति ज्ञेयो यः कैब्यादात्मनः स्त्रियम् ॥
अन्येन सह संयोज्य पश्चात्तामेव सेवते ।
इति । नास्ति लोकान्तरफलदं कर्म नास्ति देवतेत्यादिमतिमन्तो
नास्तिकाः । तेभ्यो वृत्तिर्जीवनं येषां श्रोत्रियादीनां ते ना-
स्तिकवृत्तयः । जटिलो ब्रह्मचारी अनधीयानो वेदाध्ययन-
रहितः । नन्वनधीयानजटिलस्य अश्रोत्रियत्वेन प्राप्त्यभावा-
दयुक्तः प्रतिषेधः । उच्यते—
व्रतस्थमपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् ।
इत्यनेनानुकल्पतया भोजनीयब्राह्मणेषु दौहित्रः ब्रह्मचारी
व्रतमात्रस्थः अनधीयानोपि भोजनीयतयोक्तः । तत्र दौहित्रग्र-
हणमतन्त्रमिति भ्रान्त्या कथञ्चित्प्राप्तोत्र निषिध्यत इति नातीव
व्यर्थः । केचित्-अनधीयानगृहस्थस्याश्रोत्रियस्यापि प्राप्त्यर्थ-
मित्याहुः । तदयुक्तं,
वेदविद्याव्रतस्नातान् श्रोत्रियान् गृहमेधिनः ।
भोजयेद्धव्यकव्येन विपरीतांस्तु वर्जयेत् ॥
इति विशेषेण वर्ज्यतयोक्तस्य गृहस्थस्य प्राप्त्यसम्भवात् ।
दुर्बालः खल्वाटकः, कपिलकेशो वा अत्यन्तकोपनो वा ।
SMRITI CHA.—VOL. V. 22

170 स्मृतिचन्द्रिकायां

तदेतत्सर्वं सङ्ग्रहकारेणोक्तं—
निश्चिताध्ययनेनैव गुणेन स्वीकृतोऽखिलः ।
मूर्खो यो ब्रह्मचारी तु जटिलस्तं न भोजयेत् ॥
दौहित्रादिवदत्रापि भ्रान्त्या प्राप्तो निषिध्यते ।
ईदृशस्य गृहस्थस्य प्राप्त्यर्थमपरे विदुः ॥
तन्न युक्तमविद्वांश्च गृहस्थश्च निरुध्यते ।
खल्वाटकश्च दुर्वालः कपिलश्चण्ड एव वा ॥
इति । पूगयाजकाः बहूनां प्रत्येकं याजकाः । श्राद्धग्रहण-
मत्र दैवेऽभ्यनुज्ञानार्थम् । दैवस्यापि प्रदर्शनार्थत्वे तु व्य-
र्थमेव स्यात् । पूर्वापरपर्यालोचनयैव दैवे पित्र्ये च प्रतिषेधा-
वगतेः । अत एव सङ्ग्रहकारः—
दुर्वालादीन् श्राद्ध एव सूत्रेणाह च गौतमः ।
इति । मन्वादीनां मतत्वेनेति शेषः । तथाच ब्राह्मणपरीक्षा-
धिकारे गौतमः—'हविष्षु चैवं दुर्वालादीन् श्राद्ध एवैके'
हविष्षु दैवेऽपि च एवं पित्र्यवत् परीक्ष्य दुर्वालादीन् विवर्ज-
येत् । एके तु मन्वादयः दुर्वालादीन् न पित्र्ये भोजयेत् न
पुनर्देवेऽपीति मन्यन्त इति । चिकित्सका वृत्त्यर्थं धर्मार्थं
च । तैत्तिरीयकश्रुतौ—'तस्माद्ब्राह्मणेन भेषजं न कार्यमपूतो
ह्येषोऽमेध्यो यो भिषक्' इत्यविशेषेण भिषजो निन्दादर्श-
नात् । देवलकस्य स्वरूपं देवलेन दर्शितं—

देवार्चनपरो विप्रो वित्तार्थी वत्सरत्रयम् ।
स वै देवलको नाम हव्यकव्येषु गर्हितः ॥
देवकोशोपजीवी तु नाम्ना देवलको भवेत् ।
अपाङ्क्तेयस्स विज्ञेयः सर्वकर्मसु सर्वदा ॥
इति । विपणो वाणिज्यं, तेनानापद्यपि जीवन्तो ब्राह्मणाः
विपणजीविनः । विपणजीवितयैव प्रतिषिद्धस्य मांसविक्र-
यिणः पुनः प्रतिषेधोऽत्यन्तवर्ज्यत्वख्यापनार्थः । तेन अध्य-
यनादिविक्रयिणां श्रोत्रियादीनामनुकल्पतयोपादेयत्वमवगम्यते ।
अथवा आपद्यपि मांसविक्रयिणो वर्ज्याः । प्रेष्यः परिचा-
रकः । कुनखी स्वभावादेव मृतनखः । श्यावदन्तः स्वभावा-
त्कृष्णदन्तः । अनयोः पुराकृतकर्मशेषसम्बन्धादेव प्रतिषेधः ।
गुरोः प्रतिरोद्धा स्पर्धी । त्यक्ताग्निः शास्त्रोक्तत्यागकारणम-
न्तरेण त्यक्तश्रौतस्मार्ताग्निः । वार्धुषिकः स्वल्पवृद्ध्या धनमा-
दाय अधिकवृद्ध्या पुरुषान्तरे धनप्रयोक्ता, स्वल्पमूल्येन पण्यं
क्रीत्वा तद्विक्रयेण बहुमूल्यसाधको वा । तथाच स्मृतिः—
समार्धं धनमुद्धृत्य महार्घं यः प्रयच्छति ।
स वै वार्धुषिको नाम ब्रह्मवादिषु गर्हितः ॥
समार्घं पण्यमादाय महार्घं यः प्रयच्छति ।
स वै वार्धुषिको नाम ब्रह्मवादिषु गर्हितः ॥
यक्ष्मी क्षयरोगी । पशुपालः अनापदि पाशुपाल्यवृत्त्युपजीवी
ब्राह्मणः । परिवेत्तृपरिवित्त्योस्स्वरूपं मनुना स्वेनैव प्रदर्शितं—

दारामिहोत्रसम्बन्धं कुरुते योऽग्रजे स्थिते ।
परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः ॥
अग्निहोत्रशब्देनाग्निहोत्राद्युत्तरक्रतुप्रयोज्यमाधानमुक्तम् । उक्तं च
साक्षाद्गर्गेण—
सोदर्ये तिष्ठति ज्येष्ठे न कुर्याद्दारसङ्ग्रहम् ।
आवसथ्यं तथाऽऽधानं पतितस्तु तथा भवेत् ॥
आवसथ्यमावसथ्याधानं, दायविभागकाले क्रियमाणमौपा-
सनाधानमिति यावत् । विवाहकाले क्रियमाणौपासनाग्नेश्च
‘न कुर्याद्दारसङ्ग्रहम्’ इत्यनेनैवार्थान्निरास्तत्वात् । अतः,
औपासनं समादध्यात्स्वकाले परिवेदयन् ।
इति ब्रह्मगर्भवचनेऽपि स्वकालशब्देन दायविभागकाल उक्तः,
न तु विवाहकालोपीत्यवगन्तव्यम् । आधानं गार्हपत्याद्याधा-
नम् । पतितो भवेत् उपपातकी भवेदित्यर्थः । उपपातकि-
परिगणनवचने परिवेत्तृपरिवित्त्योः कीर्तितत्वात् । सोदर्यग्र-
हणादसोदर्ये तिष्ठति ज्येष्ठे कनिष्ठस्य दारसङ्ग्रहादौ कृतेऽपि
न पातित्यदोष इति गम्यते । शातातपेन तु असोदर्यविषये
दोषाभावः साक्षादुक्तः—
पितुः पुत्राश्च सापत्नाः परनारीसुतास्तथा ।
दारामिहोत्रसंयोगे न दोषः परिवेदने ॥
इति । सापत्नाः असोदरभ्रातरः । परनारीसुताः स्वपित्रा पर-
क्षेत्रे उत्पादिताः द्व्यामुष्यायणभूताः । पितृव्यपुत्रादिषु ज्ये-

ष्ठेषु दाराग्निहोत्रसंयोगरहितेषु तिष्ठत्स्वपि कनिष्ठेन दाराग्नि-
होत्रसंयोगे कृते परिवेदनदोषो नास्तीत्यर्थः । परनारीपुत्र-
ग्रहणं दत्तपुत्रादेरपि प्रदर्शनार्थम् । अत एव यमः—
पितृव्यपुत्रान् सापत्नान् परपुत्रांस्तथैव च ।
दाराग्निहोत्रधर्मेषु नाधर्मः परिविन्दतः ॥
परपुत्राः दानक्रयादिना स्वपितुः पुत्रत्वमापन्नाः भ्रातरः ।
सोदर्ये ज्येष्ठे दाराग्निहोत्रसंयोगरहिते तिष्ठति परिवेदने क-
च्चिद्दोषो नास्तीत्याह शातातपः—
क्लीबे देशान्तरस्थे च पतिते भिक्षुकेऽपि वा ।
योगशास्त्राभियुक्ते च न दोषः परिवेदने ॥
भिक्षुकः परिव्राजकः । योगशास्त्राभियुक्तो विरक्तः । का-
त्यायनोपि—
देशान्तरस्थक्लीबैकवृषणांश्च सहोदरान् ।
वेश्यातिसक्तपतितशूद्रतुल्यातिरोगिणः ॥
जडमूकन्धबधिरकुब्जवामनखोडकान् ।
अतिवृद्धानभार्यांश्च कृषिसक्तान्नृपस्य च ॥
धनवृद्धिप्रसक्तांश्च कामतोकारिणस्तथा ।
कुहकोन्मत्तचोरांश्च परिविन्दन्न दुष्यति ॥
खोडकः भग्नचरणद्वयः । अभार्याः नैष्ठिकब्रह्मचारिणः । का-
मतोकारिणः स्वेच्छयैव विवाहानिवृत्तिकारिणः । अत्र ये वि-
वाहेऽनधिकारिणः क्लीवादयः तेषां कालप्रतीक्षणाभावेनापि

नास्ति परिवेदनदोषः । ये तु विवाहाधिकारिणो देशान्तरस्थवि-
रक्तवेश्यातिसक्तशूद्रतुल्यातिवृद्धकृषिसक्तराजधनवृद्धिप्रसक्तकाम-
तोकारिकुहकचोराः, तेषां कालप्रतीक्षणेन परिवेदने तु न
दोषः । तत्र देशान्तरस्थे अष्टवर्षादिकालः प्रतीक्षणीय इत्याह
वसिष्ठः—
'अष्टौ दश द्वादश वर्षाणि ज्येष्ठभ्रातरमनिविष्टम्
प्रतीक्षमाणः प्रायश्चित्ती भवति'
इति । देशान्तरगतस्य विवाहादावधिकारसम्भवादित्यभिप्रायः ।
अनिविष्टमकृतविवाहमित्यर्थः । अत्र द्वादशवर्षप्रतीक्षणं धर्मार्थं
वाऽर्थार्थं वा देशान्तरगते ज्येष्ठे द्रष्टव्यम् । तथाच स्मृतिः—
द्वादशैव तु वर्षाणि ज्यायान्धर्मार्थयोर्गतः ।
न्याय्यः प्रतीक्षितुं भ्राता श्रूयमाणः पुनःपुनः ॥
भ्राता सहोदरः । धर्मार्थयोरिति विद्याया अपि प्रदर्शनार्थम् ।
अतएव गौतमेन 'नष्टे भर्तरि' इति प्रक्रम्य 'द्वादश वर्षाणि
ब्राह्मणस्य विद्यासम्बन्धेन' इति भार्यायाः भर्तृप्रतीक्षणकाल-
मुक्त्वा उक्तं 'भ्रातरि चैवं ज्यायसि यवीयान् कन्याग्नयाधेयेषु'
इति । नष्टे भर्तरि कुत्र गत इत्यज्ञाते भर्तरि अत्यन्तदूरदेशान्तर-
गत इति यावत् । द्वादशवर्षाणि ब्राह्मणस्य विद्यासंबन्धेन
ब्राह्मणस्य भर्तुः विद्याग्रहणार्थं देशान्तरगमने सति भार्यया
द्वादशवर्षाणि प्रतीक्षणीयानीत्यर्थः । भ्रातरीति । ज्येष्ठे भ्रातरि
अकृतविवाहे अकृताग्नयाधेये वा विद्याग्रहणार्थं देशान्तरगते

[Header] श्राद्धकाण्डे वर्ज्या ब्राह्मणाः 175

कनिष्ठो भ्राता कन्यापरिग्रहे अग्रचाधाने चैवं द्वादश वर्षाणि प्र-
तीक्ष्य तदुपरि प्रवर्तेतेत्यर्थः । कार्यान्तरार्थदेशान्तरगतविषये तु अ-
ष्टौ दश वेति पक्षद्वयम् । अत्रेदं विवक्षितम्-देशान्तरगतस्याभिल-
षितकार्यं निर्वर्त्य प्रत्यागमनयोग्यकालेऽप्यनागतस्य इह लोके
स्थितिसन्देहेन विवाहसम्भावनानिवृत्तौ न परिवेदनं दोषावह-
मिति । एवमेव विरक्तवेश्यातिसक्तादिष्वपि तत्तत्स्वभावस्य
द्वादशवर्षादिचिरकालानुवृत्त्या विवाहसम्भावनानिवृत्तौ परि-
वेदनं न दोषावहमित्यभिप्रायो वेदितव्यः । अनेनैवाभिप्रायेण
सुमन्तुनाऽप्युक्तम्—
व्यसनासक्तचित्तो वा नास्तिको वा तथाऽग्रजः ।
कनीयान् धर्मकामस्तु आधानमथ कारयेत् ॥
आधानग्रहणं विवाहस्या

[Page Header: 176 स्मृतिचन्द्रिकायां]

अग्रजानुमतः कुर्यादग्निहोत्रं यथाविधि ॥
आधानाधिकार्यप्यग्रजो यदा आधानादिविधिमतिक्रम्याना-
हिताग्निर्यावज्जीवमास्त इति कनिष्ठस्य निश्चयः तदा तदनु
मतिं लब्ध्वाऽऽधानं कुर्यादित्यर्थः । अयमेवार्थः सुमन्तुनाऽ
प्युक्तः—
ज्येष्ठभ्राता यदा तिष्ठेदाधानं नैव कारयेत् ।
अनुज्ञातो हि कुर्वीत शङ्खस्य वचनं यथा ॥
ज्येष्ठभ्रातृग्रहणं पितुरपि प्रदर्शनार्थम् । तथाच स एव—
पितुर्यस्य तु नाधानं कथं पुत्रस्तु कारयेत् ।
अग्निहोत्राधिकारोस्ति शङ्खस्य वचनं यथा ॥
पितृग्रहणं पितामहस्यापि प्रदर्शनार्थम् । अत एवोशना—
पिता पितामहो यस्य अग्रजो वाऽथ कस्यचित् ।
तपोऽग्निहोत्रमन्त्रेषु न दोषः परिवेदने ॥
पूर्वोक्त एव विषये सत्यामनुज्ञायामेतदपि वचनं द्रष्टव्यम् ।
मन्त्रशब्दो वेदोपलक्षणार्थः । तथाच शातातपः--
नाग्नयः परिविन्दन्ति न वेदा न तपांसि च ।
न च श्राद्धं कनिष्ठस्य या च कन्या विरूपिका ॥
यथा वेदांस्तपांसि श्राद्धं च अधिकृत्य ज्येष्ठे अध्ययनतप
श्श्राद्धराहित्येन स्थितेऽपि तदनुज्ञामन्तरेणापि कनिष्ठेनानुष्ठि-
तानि परिवेदनहेतवो न भवन्ति, तथाऽग्नयोपि ज्येष्ठादनभ्य-
नुज्ञया कनिष्ठेनाहिता इत्यर्थः । या च कन्या विरूपिकेत्य-

श्राद्धकाण्ड वर्ज्या ब्राह्मणाः
स्याय॒मर्थः— विवाहाधिकारिण्यां ज्येष्ठायां कन्यायां विरू-
पायां अनूढायां स्थितायां तदनुज्ञां विनाऽपि कनिष्ठाया विवाहा-
दिकालातिक्रमभीत्या कृतो विवाहो न दोषायेति । एवं चैवं-
विधविषयव्यतिरिक्तविषये कन्यास्वपि परिवेदने वरपरिवेदनो-
क्तं सर्वमनुसन्धेयम् । अनुजस्य तु ज्येष्ठभ्रात्रनुज्ञायाऽपि विवा-
ह्दोषोऽस्तीत्याह हारीतः—
सोदराणां तु सर्वेषां परिवेत्ता कथं भवेत् ।
दारैस्तु परिविद्यन्ते नाग्निहोत्रेण नेज्यया ॥
विवाहादावधिकारिभूतज्येष्ठेनानुज्ञातसोदरविषयमेतत्—‘दारैस्तु
परिविद्यन्ते’ इति । वृद्धयाज्ञवल्क्यस्तु ज्येष्ठोऽपि कदाचिदा-
धानेन परिवेत्ता भवतीत्याह—
आवसथ्यमनाहृत्य त्रेतायां यः प्रवर्तते ।
सोऽनाहिताग्निर्भवति परिवेत्ता तथोच्यते ॥
इति । अयमर्थः—यथा दायविभागकाले औपासनाधानं यस्य
स्वगृह्योक्तं, असौ तदकृत्वा ब्रह्मौदनपाकं निर्मन्ध्याग्निना कृत्वा
गार्हपत्याद्याधानं यदि कुरुते सोऽनाहिताग्निर्भवति । प्रथमाधाने
निर्मन्ध्याग्निना ब्रह्मौदनपाकस्याशास्त्रार्थतया गार्हपत्यादिश-
ब्दवाच्यालौकिकसंस्कारस्यानुत्पत्तेः । तथाच प्रथममाधेयमौपा-
सनाग्निमनाधाय गार्हपत्याद्याधानकरणात्परिवेत्तेत्यपि गीयत
इत्यलं परिवेत्तृपरिवित्तिशब्दार्थकथनप्रपञ्चेन ॥
निराकृतिशब्दार्थस्तु देवलेन दर्शितः—
SMRITI CHA.—VOL. V. 23

अधीत्य विस्मृते वेदे भवेद्विप्रो निराकृतिः ।
इति । कात्यायनस्त्वन्यथा निराकृतिशब्दार्थमाह—
यस्त्वाधायाग्निमालस्याद्देवादीनिह नेष्टवान् ।
निराकर्ताऽमरादीनां स विज्ञेयो निराकृतिः ॥
इति । ब्रह्मद्विट् ब्राह्मणानां द्वेष्टा । परिवित्तिशब्दस्तु परिवे-
त्तृशब्दव्याख्यानावसरे व्याख्यातः । गणः मद्यपायी ब्राह्मणा-
दिः, तन्मध्यगो गणाभ्यन्तरः । कुशीलवो गायकनर्तकादिः ।
अवकीर्णिनमाह देवलः—
गूढलिङ्ग्यवकीर्णी स्यात् यश्च भग्नव्रतस्तथा ।
इति । गूढलिङ्गी दण्डमेखलादिब्रह्मचारिलिङ्गत्यागी । भग्नव्रतः
स्त्र्युपगमेन स्खलितब्रह्मचर्यः ।
व्रती यस्त्रियमभ्येति सोऽवकीर्णी निरुच्यते ।
इति यमस्मरणात् । वृषलीपतिरपि देवलेन दर्शितः —
वन्ध्या तु वृषली ज्ञेया वृषली च मृतप्रजा ।
अपरा वृषली ज्ञेया कुमारी या रजस्वला ॥
यस्त्वेतामुद्वहेत्कन्यां ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः ।
अश्राद्धेयमपाङ्क्तेयं तं विद्याद्वृषलीपतिम् ॥
कन्यावस्थायां या रजस्वला जाता तां य उद्वहेत् तमश्राद्धेयं
अपाङ्क्तेयं वृषलीपतिं विद्यादित्यन्वयः । एवञ्च तृतीयवृषली-
पतिरेवात्र मनुनोक्त इति मन्तव्यम् । पुनर्भूः द्विरूढा तस्याः यो
द्वितीयविवाहे सति पतिः तेन तस्यामुत्पादितः पुत्रः पौनर्भवः ।

[श्राद्धकाण्डे वर्ज्या ब्राह्मणाः 179]

काण एकचक्षुः । ' यस्य चोपपतिर्गृहे' इत्येतद्देवलेन स्पष्टीकृतं-
परदाराभिगो मोहात्पुरुषो जार उच्यते ।
स एवोपपतिर्ज्ञेयो यस्सदा संवसेद्गृहे ॥
वेतनेन भृत उपाध्यायो भृतकः । स्वार्थे कप्रत्ययः । भृतकश्चासा-
वध्यापकश्चेति भृतकाध्यापकः । भृतकेनाध्यापकेनाध्यापित-
श्शिष्यो भृतकाध्यापितः । एतावुपपातकिनौ ।
भृतकाध्यापको यश्च भृतकाध्यापितश्च यः ।
तावुभौ पतितौ विप्रौ स्वाध्यायक्रयविक्रयात् ॥
इति देवलस्मरणात् । पतितौ उपपातकिनावित्यर्थः । उपपातक-
मध्ये एतयोरपि गणनात् । शूद्रस्य शिष्यः शूद्रशिष्यः । गुरुः
शूद्रस्येति शेषः, तस्य बुद्धिस्थत्वात् । वाग्दुष्टः कात्यायनेन
दर्शितः-
हुंकारं हसनं चैव लोके यच्च विगर्हितम् ।
अनुकुर्यादनुब्रूयाद्वाग्दुष्टं तं नरं विदुः ॥
कुण्डगोलकौ स्वेनैव मनुना दर्शितौ-
परदारेषु जायेते द्वौ सुतौ कुण्डगोळकौ ।
जीवे भर्तरि कुण्डस्स्यान्मृते भर्तरि गोळकः ॥
समब्राह्मणभूताभ्यां जायापतिभ्यामुत्पादितः सुतो ब्राह्मणो
भवति, न पुनर्ब्राह्मणभूतजारेण ब्राह्मणजातीयजारिण्यां समु-
त्पादितः ।
सर्ववर्णेषु तुल्यासु पत्नीष्वक्षतयोनिषु ।

[180 स्मृतिचन्द्रिकायां]

आनुलोम्येन सम्भूताः जात्या ज्ञेयास्तथैव ते ॥
इति जातिनिर्णये मनुनैवाभिधानात् । तेन कुण्डगोळकयोरब्रा-
ह्मणयोः श्राद्धे अभोजनीयत्वेन कथञ्चिदपि प्राप्तिर्नास्तीति
'वाग्दुष्टः कुण्डगोळकौ' इत्यत्र कुण्डगोळकयोरुपादानं व्यर्थं
स्यात् । अत्रोत्तरमुक्तं सङ्ग्रहकारेण—
नियोगोत्पादितौ श्राद्धे निषिद्धौ कुण्डगोळकौ ।
अब्राह्मण्यत्कुतः प्राप्तिः शूद्रवज्जारजातयोः ॥
इति । यद्यपि जारजातयोः कुण्डगोळकयोः ब्राह्मणत्वाभावेन
शूद्रवदेव श्राद्धप्राप्त्यभावात् निषेधो न सम्भवति । तथाऽपि
नियोगोत्पादितयोः कुण्डगोळकयोः परदारोत्पन्नयोरपि शास्त्री-
यमार्गानुसारेणोत्पादितत्वात् ब्राह्मण्यमस्तीति तावेव कुण्डगो-
ळकौ मनुना श्राद्धे निषिद्धावित्यर्थः । तदेतदयुक्तं—नियोगो-
त्पादितयोरजारजातत्वेनाकुण्डगोळकत्वात् । अजारजत्वं च नि-
युक्तस्याजारत्वात् । तथाच देवलः—
परदाराभिगो मोहात्पुरुषो जार उच्यते ।
इति । मोहादिति पदं नियोगात् परदाराभिगः पुरुषो न जार
इत्याह । अजारजातौ न कुण्डगोळकौ । तथा च स एव—
अमृते जारजः कुण्डो मृते भर्तरि गोळकः ॥
इति । जारज इति वदन्नियुक्तो न कुण्डो न गोळकश्चेत्याह ।
बृहस्पतिना त्वनियुक्तजावेव कुण्डगोळकाविति स्पष्टमुक्तं—

श्राद्धकाण्डे वर्ज्या ब्राह्मणाः 181
पारदार्यमधर्म्यं तु तज्जातौ कुण्डगोळकौ ।
अश्राद्धेयावभोज्यान्नौ क्षेत्रजाद्यास्तथा सुताः ॥
इति । यदधर्म्यं पारदार्यं तज्जातावेव कुण्डगोळकौ, न पुनः
पारदार्यमात्रजावित्यर्थः । अतश्च नियोगे सति पारदार्यस्या-
धर्म्यत्वाभावात्तदुत्पन्नौ न कुण्डगोळकौ । किंतु क्षेत्रजावेव ।
अतस्तयोः पृथक् प्रतिषेधार्थं 'क्षेत्रजाद्यास्तथा सुताः' इत्यु-
क्तम् । तस्मात् —
नियोगोत्पादितौ श्राद्धे निषिद्धौ कुण्डगोळकौ ।
इति सङ्ग्रहकारोक्तमयुक्तमेव । अतोऽन्यथा समाधिरभिधीयते—
'वाग्दुष्टः कुण्डगोळकौ' इत्यत्र कुण्डगोळकशब्दौ गौण्या
वृत्त्या नियोगोत्पादितक्षेत्रजपुत्रयोर्वर्तेते । तत्र जीवति भर्तरि
परदारेषु जातत्वसाम्यात्कुण्डशब्दो वर्तते । मृते भर्तरि जाते
क्षेत्रजे मृते भर्तरि परदारेषु जातत्वसाम्यात् गोळकशब्दः ।
एवमुक्तकुण्डगोळकयोर्ब्राह्मणत्वेन श्राद्धे प्राप्तिसम्भवात्प्रतिषे-
धोऽर्थवान् । एवं तर्हि पूर्वोक्ते 'पारदार्यमधर्म्यं तु' इत्यादिबा-
र्हस्पत्यवचने 'क्षेत्रजाद्यास्तथा सुताः' इत्यनेनैव क्षेत्रजपुत्र-
प्रतिषेधस्य सिद्धत्वात् 'कुण्डगोळकावश्राद्धेयौ' इत्येतन्मुख्यं
कुण्डगोळकप्रतिषेधार्थमित्यवश्यं वक्तव्यम् । तच्चायुक्तं, मुख्य-
कुण्डगोळकयोरब्राह्मणत्वेन शूद्रवदप्राप्तेः प्रतिषेधानर्थक्यात् ।
उच्यते-कुण्डगोळकुयोर्जात्यन्तरत्वेन व्यवहाराभावात् ब्राह्मण्यां
ब्राह्मणोत्पादितत्वमात्रेणं ब्राह्मणोऽयमिति श्राद्धादौ स्वीकारो

भवति । तेन मन्दानुग्रहार्थं परमार्थतोऽप्राप्तयोरपि तयोः प्रति-
षेधो बृहस्पतिना कृत इत्यलं कुण्डगोळकप्रतिषेधप्रयोजनस-
मर्थनप्रपञ्चेन ॥
अकारणपरित्यक्तेत्यस्यायमर्थः— 'त्यजेत्पितरं राजघा-
तकम्' इत्यादिशास्त्रोक्तत्यागकारणेऽविद्यमानेऽपि मातापित्रो-
र्गुरोर्वा परित्यक्तेति । गुरुरत्राचार्यो न पिता, तस्य स्व-
शब्देनैवोपात्तत्वात् । त्यागो 'जीवतोर्वाक्यकरणम्' इत्यादि-
शास्त्रोक्तशुश्रूषाद्यकरणम् ।
ब्राह्मैर्योनैश्च सम्बन्धैस्संयोगं पतितैर्गतः ।
इति प्रतिषेधो व्यर्थः, 'ये स्तेनपतिताः क्लीबाः' इत्यत्र पति-
तग्रहणेन पञ्चविधपतितप्रतिषेधस्य प्रागेव कृतत्वात् । सत्यं,
ब्राह्मैर्योनैश्च सम्बन्धैस्संयोगमुपपातकिभिर्यो गतस्तस्यागत्या
कदाचिद्भोजनीयत्वाङ्गीकारार्थोऽयं पुनः प्रतिषेध इति न व्यर्थः ।
सङ्ग्रहकारस्तु पञ्चविधपतितव्यतिरिक्तपतितप्रतिषेधकतया श्लो-
कार्थमुक्त्वा वैयर्थ्यं परिहृतवान्—
ब्राह्मैर्योनैश्च संबन्धैस्संबद्धा ब्रह्महादिभिः ।
सद्यो ये पतितास्तैर्यस्संयोगं पतितैर्गतः ॥
पतितस्स निषिद्धत्वात्तृतीयोऽत्र निषिध्यते ।
इति । ब्रह्महादिसम्बन्धात्सद्यो ये पतिताः तैः पतितैर्यस्संयोगं
गतः सोऽत्र तृतीयः प्रतिषिध्यते । 'तत्संयोगी च पञ्चमः'
इत्युक्तस्य पतितस्य प्रागेव निषिद्धत्वादित्यर्थः ॥

183

अगारदाही तु द्विधा देवलेन दर्शितः—
अगारदाही स ज्ञेयः प्रेतदग्धा धनेन यः ।
स चाप्यगारदाही स्याद्द्वेषाद्यो वेश्मदाहकः ॥
इति । कुण्डाशी कुण्डगोलकयोरन्नभोक्ता । तथाच कुण्डगोल-
कावभिधाय मनुनैवाभिहितम्—
यस्तयोरन्नमश्नाति स कुण्डाश्युच्यते द्विजः ।
इति । सोमविक्रयी सोमलताया विक्रेता । समुद्रयायी वहि-
त्रमारुह्येति शेषः । वन्दी नृपादिस्तुतिपाठकः । तैलिकः
तैलवृत्त्युपजीवी । कूटकारकः कूटस्य अपरमार्थस्यालेख्यादेः
कारकः । पित्रा विवदमानः स्मृत्याचारव्यपेतमार्गेण पित्रा
सह विप्रतिपद्यमानः । केकरोऽर्धदृष्टिः । मद्यपः सुराव्य-
तिरिक्तमद्यपः । सुरापस्य पतितपदेन प्रागेव प्रतिषेधात् ।
पापरोगी ‘उन्मादस्त्वग्दोषो राजयक्ष्मा श्वासो मधुमेहो
भगंदरो महोदरमश्मरीत्यष्टौ पापरोगाः’ इति देवलोक्तपाप-
रोगेष्वन्यतमरोगवान् । अभिशस्तः दोषकारितया केनचि-
त्सभायामावेदितः । दाम्भिकः धर्माचरणे शाठ्यवान् ।
रसविक्रयी क्षारादिरसविक्रयी । धनुश्शराणां कर्ता धनुषः
शराणां च कर्ता । अग्रेदिधिषूपतिः अग्रेदिधिष्वाः पतिः ।
का पुनः अग्रेदिधिषूरित्यपेक्षिते देवलः—
ज्येष्ठायां यद्यनूढायां कन्यायामुह्यतेऽनुजा ।
सा चाग्रेदिधिषूर्ज्ञेया पूर्वा तु दिधिषूर्मता ॥

184 स्मृतिचन्द्रिकायां

इति । मित्रध्रुक् मित्रद्रोही । द्यूतवृत्तिः द्यूतजीवनः । पुत्राचार्यो
नाम ग्रामगतगृहस्थकुमाराणामक्षरशिक्षकः ॥ तथाच सङ्ग्रहकारः-
पुत्राचार्यस्स विज्ञेयो ग्रामे योऽक्षरपाठकः ।
इति । अथवा पुत्र एवाचार्यो यस्य स पुत्राचार्यः । तथाच
स एव—
पुत्रादवाप्तविद्यो वा पुत्राचार्यो निगद्यते ।
इति । भ्रामरी भ्रमरवद्वृत्त्यर्थमेवार्थार्जकः । तथाच स एव—
यः शोषयति वृत्त्यर्थं विभवान् भ्रामरी तु सः ।
इति । गण्डमाली गण्डमालाख्यरोगवान् । श्वित्री कुष्ठव्या-
धिना श्वेतत्वक् । पिशुनः स्वभावतो वृत्त्यर्थं वा परदोषसू-
चकः । उन्मत्तादयः प्रसिद्धाः । पक्षिणां पोषकः बद्धानां
क्रीडार्थं पोषयिता । युद्धाचार्यो धनुर्वेदोपाध्यायः । स्रोतसां
भेदकः प्रवाहस्य दिगन्तरे नेता, तेषां चावरणे रतः आ-
वरणे गतिप्रतिबन्धार्थं मृदादिना मार्गनिरोधने रतः । गृह-
संवेशकः वर्धकिवृत्त्या वर्तमानः । दूतस्सन्देशहरः । वृक्षारो-
पकः मूल्यं गृहीत्वेति शेषः । 'पञ्चाम्रवापी नरकं न याति'
इत्यादिशास्त्रेण धर्मार्थं वृक्षारोपणविधानात् । श्वक्रीडीत्यादयो
निगदव्याख्याताः । वृषलस्तु स्वेनैव मनुना निरूपितः—
वृषो हि भगवान् धर्मः तस्य यः कुरुतेऽत्ययम् ।
वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्मं न लोपयेत् ॥

इति। अलं निवारणम्। एवं च व्यवहारद्रष्टृषु यो धर्मबा-
धनं कुरुते स वृषलः। तत्पुत्रो वृषलपुत्रः। स च ब्राह्मण
एवेति नायमप्राप्तप्रतिषेध इति मन्तव्यम्। गणानां याजकः
अनेकयजमानकाहीनद्वादशाहादियज्ञयाजकः। तथाच स्मृतिः—
‘तस्माद्द्वादशाहेन न याज्यं पाप्मनो व्यावृत्यै’ इति। एवं च
‘याजयन्ति च ये पूगान्’ इत्यनेन सहास्यापौनरुक्त्यं सिद्धम्।
आचारहीनो दुराचारः। क्लीबोऽनुत्साही समर्थोऽपि स्वाश्रम-
धर्मानुष्ठानरहित इत्यर्थः। एवं च ‘ये स्तेनपतितक्लीबाः’ इत्य-
नेन अपौनरुक्त्यं स्फुटम्। नित्यं याचनकः सत्यपि विभवे
याचकः। श्लीपदी श्लीपदाख्यरोगवान्, उच्छूनपद इति
यावत्। उरभ्राः अवयः ता एव जीविकार्थं पाल्याः यस्या-
सावौरभ्रकः। एवं माहिषकः। अथवा व्यभिचारिणीसुतो
माहिषकः। यदाह देवलः—
महिषीत्युच्यते भार्या या चैव व्यभिचारिणी।
तस्यां यो जायते गर्भः स वै माहिषकस्मृतः ॥
इति। तस्यां यस्स्वभर्तुर्जायते पुत्रः स माहिषकस्मृत इत्यर्थः।
पूर्वमन्यस्मै दत्ता परपूर्वा तस्याः पतिः परपूर्वापतिः। प्रेत
निर्यातको मूल्येन प्रेतनिर्हारकः। धर्मार्थं तु प्रशस्त एव।
कस्माद्वचनादेतदवगतमित्यपेक्षिते सङ्ग्रहकारः—
एतान्विगर्हिताचारानिस्मादवगम्यते।
धर्मार्थं प्रेतनिर्वाणमदृष्टं वृक्षरोपणम् ॥
SMRITI CHA.—VOL. V. 24