स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

[श्राद्धकाण्डे वर्ज्या ब्राह्मणाः 179]

काण एकचक्षुः । ' यस्य चोपपतिर्गृहे' इत्येतद्देवलेन स्पष्टीकृतं-
परदाराभिगो मोहात्पुरुषो जार उच्यते ।
स एवोपपतिर्ज्ञेयो यस्सदा संवसेद्गृहे ॥
वेतनेन भृत उपाध्यायो भृतकः । स्वार्थे कप्रत्ययः । भृतकश्चासा-
वध्यापकश्चेति भृतकाध्यापकः । भृतकेनाध्यापकेनाध्यापित-
श्शिष्यो भृतकाध्यापितः । एतावुपपातकिनौ ।
भृतकाध्यापको यश्च भृतकाध्यापितश्च यः ।
तावुभौ पतितौ विप्रौ स्वाध्यायक्रयविक्रयात् ॥
इति देवलस्मरणात् । पतितौ उपपातकिनावित्यर्थः । उपपातक-
मध्ये एतयोरपि गणनात् । शूद्रस्य शिष्यः शूद्रशिष्यः । गुरुः
शूद्रस्येति शेषः, तस्य बुद्धिस्थत्वात् । वाग्दुष्टः कात्यायनेन
दर्शितः-
हुंकारं हसनं चैव लोके यच्च विगर्हितम् ।
अनुकुर्यादनुब्रूयाद्वाग्दुष्टं तं नरं विदुः ॥
कुण्डगोलकौ स्वेनैव मनुना दर्शितौ-
परदारेषु जायेते द्वौ सुतौ कुण्डगोळकौ ।
जीवे भर्तरि कुण्डस्स्यान्मृते भर्तरि गोळकः ॥
समब्राह्मणभूताभ्यां जायापतिभ्यामुत्पादितः सुतो ब्राह्मणो
भवति, न पुनर्ब्राह्मणभूतजारेण ब्राह्मणजातीयजारिण्यां समु-
त्पादितः ।
सर्ववर्णेषु तुल्यासु पत्नीष्वक्षतयोनिषु ।