प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २०३
इष्टानिष्टावभासिन्यः कल्पना नाक्षधीर्यदि ।
अनिष्टादावसन्धानं दृष्टं तत्रापि चेतसाम् ॥ ३४५ ॥
तस्मात् प्रमेये बाह्येऽपि युक्तं स्वानुभवः फलम् ।
यतः स्वभावोऽस्य यथा तथैवार्थविनिश्चयः ॥ ३४६ ॥
तदर्थाभासतैवास्य प्रमाणं न तु सन्नपि ।
ग्राहकात्माऽपरार्थत्वाद् बाह्येष्वर्थेष्वपेक्षते ॥ ३४७ ॥
यस्माद् यथा निविष्टोऽसावर्थात्मा प्रत्यये तथा ।
निश्चीयते निविष्टोऽसावेवमित्यात्मसंविदः ॥ ३४८ ॥
इत्यर्थसंवित् सैवेष्टा यतोऽर्थात्मा न दृश्यते ।
यथावस्थितवस्तुग्राहिण्यक्षधीस्तदनन्तरमिष्टानिष्टावभासिन्यः कल्पना¹
अयथार्थाः, तेनानेकात्मकत्वदोषप्रसङ्ग इति यदीष्यते ? तत्रैन्द्रियत्वेऽप्यनिष्टादौ
आदिशब्दात् कामलादौ, चेतसामिन्द्रियज्ञानानामसन्धानमर्थाकाराननुविधानं
दृष्टम् । तस्मादिन्द्रियबुद्धिरयथार्थाकारा न भवतीति नास्ति ॥ ३४५ ॥
तस्मान्न केवलं स्वरूपे, बाह्येऽपि प्रमेये स्वानुभवः फलं युक्तम्;
यतः कारणात् स्वभावोऽस्य ज्ञानस्य यथा प्रतिभाति तथैव स्वार्थस्य²
विनिश्चयः सिध्यति ॥ ३४६ ॥
तत् तस्माद् बाह्येष्वर्थेषु ग्राह्येष्वस्य ज्ञानस्यार्थाभासताऽर्थकारतैव
प्रमाणमपेक्षते, न त्वन्वयिग्राहकात्मा ग्राहकाकारः; अपरार्थत्वात् आत्म-
विषयत्वात् तस्य ॥ ३४७ ॥
यस्मात् कारणाद्यथा इष्टत्वेनानिष्टत्वेन वार्थस्यात्माकारः प्रत्यये निविष्टः,
तथाऽर्थो निश्चीयते; तस्मादर्थकारः प्रमाणम् । असावर्थाकार एवमिष्ट-
निष्टत्वेन बुद्धौ निविष्ट इत्यात्मसंविदः स्वसंवेदनान्निश्चीयते ॥ ३४८ ॥
इति तस्मात् सैवात्मसंविदर्थसंविदिष्टा; यतः स्वरूपाद् बहिर्भूतोऽ-
र्थात्मा न दृश्यते, बुद्ध्याकार एव तु वेद्यते । अतस्तद्वेदनदर्शनमेवार्थवेदनम् ।

१. कल्पनाऽयथार्था—रा० । २. नार्थस्य—रा० ।

२०४ प्रमाणवार्त्तिके
तस्माद् बुद्धिनिवेश्यार्थः साधनं तस्य सा क्रिया ॥ ३४९ ॥
यथा निविशते सोऽर्थो यतः सा प्रथते तथा ।
अर्थस्थितेस्तदात्मत्वात् स्वविदप्यर्थविन्मता ॥ ३५० ॥
तस्माद् विषयभेदोऽपि न;
स्वसंवेदनं फलम् ।
उक्तं स्वभावचिन्तायां तादात्म्यादर्थसंविदः ॥ ३५१ ॥
तथावभासमानस्य तादृशोऽन्यादृशोऽपि वा ।
ज्ञानस्य हेतुरर्थोऽपीत्यर्थस्येष्टा प्रमेयता ॥ ३५२ ॥
यस्माच्चार्थसारूप्यवशेनार्थाधिगतिव्यवस्था, तस्माद् बुद्धिनिवेश्यार्थोऽर्थप्रति-
बिम्बं साधनं प्रमाणम्। तस्य प्रमाणस्य साधिगतिः क्रिया फलमिष्यते॥३४९॥
यतः कारणात् यथार्थो ज्ञानात्मनि निविशते तथा सा स्वसंवित्तिः
प्रथते ख्याति; तस्मादर्थस्य स्थितेरधिगतेस्तदात्मत्वात् परमार्थतः स्ववि-
दपि सती अर्थविद् मता । स्वसंवेदनमेवार्थवेदनमुपचारादुच्यत इति तादात्म्य-
मनयोः ॥ ३५० ॥
यस्मादर्थाकार एव प्रमाणम्, प्रतीतिसाधनत्वात् फलञ्च प्रतीयमानम्, तस्मात्
प्रमाणफलयोर्विषयभेदोऽपि नास्ति । यथा परमते आलोचनविशेषणज्ञानादीना-
मेकार्थापेक्षिण्यावेव हि सारूप्यप्रतिपत्ती प्रमाणफलत्वं प्रतिलभेते ।
यद्यर्थसंवेदनं फलम्, तदा स्ववित्फलं कथमुक्तम् ? इत्याह--अर्थसंवेदनस्य
वस्तुतः स्वभावचिन्तायां स्वसंवेदनं फलमुक्तम्; अर्थसंविदस्तादात्म्यात्
स्वसंवेदनात्मत्वात् । न स्वाकारप्रतीतेरन्यास्त्यर्थप्रतीतिः, स्वरूपेण तस्याः
प्रतीतेः ॥ ३५१ ॥
ननु यदि यथार्थं नानुभवः, तदा स्ववासनाप्रबोधकमनुवर्तमानस्य ज्ञानस्यार्थो
बाह्योऽस्तीत्येतदेव कुतः ? इत्याह- तथा इष्टानिष्टाकारेणावभासमानस्य
ज्ञानस्यार्थोऽपि तादृशोऽन्यादृशो वा हेतुरित्यर्थस्य प्रमेयतेष्टा सौत्रा-
न्तिकमते; सारूप्यस्य परमार्थतः "सरूपयन्ति तत् केन स्थूलाभासं च
तेऽणवः" ( प्र० वा० २. ३२१ ) इति प्रतिषेधात् ॥ ३५२ ॥

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २०५
यथाकथञ्चित् तस्यार्थरूपं मुक्त्वावभासिनः ।
अर्थग्रहः कथम् ?
सत्यं न जानेऽहमपीदृशम् ॥ ३५३ ॥
अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मविपर्यासितदर्शनैः ।
ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ॥ ३५४ ॥
मन्त्राद्युपप्लुताक्षाणां यथा मृच्छकलादयः ।
अन्यथैवावभासन्ते तद्रूपरहिता अपि ॥ ३५५ ॥
तथैव दर्शनात् तेषामनुपप्लुतचक्षुषा¹ ।
दूरे यथा वा मरुषु महानल्पोऽपि दृश्यते ॥ ३५६ ॥
यदि सारूप्याभावस्तदा तस्य ज्ञानस्यावभासिनो यथाकथञ्चिदिष्ट-
निष्ठादिना भासमानमर्थरूपमर्थाकारं मुक्त्वा कथं केन प्रकारेणार्थस्य ग्रहः
स्यात् । न ह्यर्थः स्वरूपेण दृश्यते । तत्स्वरूपबुद्धिवेदनादर्थग्रहव्यवस्था ।
सारूप्यमेव चेन्न सम्भवति कथमर्थग्रह इति मन्यते सौत्रान्तिकः ।
योगाचारस्तु तस्य साहाय्यकं मन्यमान आह—सत्यं न जानेऽहमपी-
दृशम्—अर्थग्रहः कथमिति ॥ ३५३ ॥
कथं तर्ह्यसत्यर्थे ग्राह्यग्राहकफलभेदः ? इत्याह—परमार्थतोऽविभागो भेद-
रहितोऽपि बुद्ध्यात्मद्वयवासनया विपर्यासितं विभागेनोपदर्शितं दर्शनं येषां
तैरतत्त्वदर्शिपुरुषैर्ग्राह्यग्राहकसंवित्तीनां परस्परं भेदस्तद्वानिव लक्ष्यते ॥३५४॥
अत्र दृष्टान्तमाह—यथा मृच्छकलादयो मन्त्रादिभिरुपप्लुतयथार्थ-
ज्ञानहेतुकृतमक्षं येषां तेषामन्यथा सुवर्णादित्वेनैवावभासन्ते । तेन सुवर्णा-
दिना रूपेण रहिता अपि वस्तुतः ॥ ३५५ ॥
कस्मात् पुनर्मन्त्रादिसामर्थ्यात् सुवर्णादितामेव यातं मृत्खण्डमिति नाभ्युपग-
म्यते ? इत्याह- मन्त्रादिनाऽनुपप्लुतचक्षुषान्येन पुंसा तेषां मृच्छकलादीनां
यथोपहताक्षेण ते दृश्यन्ते तथैव दर्शनात् मृदात्मत्वेनैव दर्शनात् सुवर्णादित्वेन
निष्पत्तिकल्पनमयुक्तम् । यथा मरुषु दूरेऽल्पोऽपि महान् दृश्यते तद्देशस्थैरल्प-
१. ॰मनुपप्लुतचक्षुषाम्—रा० ।

२०६ प्रमाणवार्त्तिके
यथानुदर्शनं चेयं मेयमानफलस्थितिः ।
क्रियतेऽविद्यमानापि ग्राह्यग्राहकसंविदाम् ॥ ३५७ ॥
अन्यथैकस्य भावस्य नानारूपावभासिनः ।
सत्यं कथं स्युराकारास्तदेकत्वस्य हानितः ॥ ३५८ ॥
अन्यस्यान्यत्वहानेश्च;
नाभेदो रूपदर्शनात् ।
रूपाभेदं१ च१ पश्यन्ती धीरभेदं व्यवस्यति ॥ ३५९ ॥
त्वेनैव भावस्य२ दर्शनात् ॥ ३५६ ॥
तस्माद् ग्राह्यग्राहकसंविदां परमार्थतोऽविद्यमानापि मेयमानफल-
स्थितिर्यथादर्शनं क्रियते । ग्राह्याकारो मेयः, ग्राहकाकारो मानम्, संवित्तिः
फलमिति व्यवस्थाप्यते ॥ ३५७ ॥
अन्यथा यदि वस्तुतो ग्राहकादिविभागो दृश्यते, तदैकस्य भावस्य
ज्ञानात्मनो नानारूपावभासिनोऽनेकाकारप्रतिभासवन्त आकारा ग्राह्यादिकाः
कथं सत्यं स्युः; तस्यैकज्ञानात्मन एकत्वस्य हानितः । न ह्येकं प्रतिभास-
मानानेकाकारात्मकं भवितुमर्हति; प्रतिभासेन सर्वेषां भेदेन व्यवस्थापनात्
॥ ३५८ ॥
अनेकमेव तर्हि ज्ञानं परिच्छेदादित्वेन स्यात् ? इत्याह— न चानेकं ज्ञानं एक-
मेवेष्टव्यम् । वस्तुतो भिन्नस्याभेदे इष्यमाणे ग्राह्यादेः परस्परतोऽन्यस्यान्यत्व-
हानेः । यदा हि भेदप्रतिभासेऽप्येकत्वमिष्टम्, तदा भेद एव न व्यवस्थितः,
ततश्च सुखदुःखादयो नीलपीतादयश्च परस्परं न भिद्येरन्; प्रतिभासभेदस्य तत्साध-
नत्वात्, अन्यस्य च तत्साधनस्याभावात् ।
एवं तर्ह्येकं तावत् ज्ञानं नानाकारं स्यादिति शङ्कायां नकारं काकाक्षिवत्
सम्बन्धयन्नाह— नाभेदो ज्ञानस्याविबुद्धस्य रूपस्यादर्शनात् । रूपाभेदश्चा-
द्व्यादौ पश्यन्ती धीरभेदं व्यवस्यति । न च ग्राह्यग्राहकादिषु भिन्नाभासेष्व-
भेदप्रतिभासः ॥ ३५९ ॥
१-१. रूपाभेदेऽपि — रा० । २. भातस्य—रा० ।

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image:

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २०७
भावा येन निरूप्यन्ते तद्रूपं नास्ति तत्त्वतः ।
यस्मादेकमनेकं च रूपं तेषां न विद्यते ॥ ३६० ॥
साधर्म्यदर्शनाल्लोके भ्रान्तिर्नामोपजायते ।
अतदात्मनि तादात्म्यव्यवसायेन नेह तत् ॥ ३६१ ॥
अदर्शनाज्जगत्यस्मिन्नेकस्यापि तदात्मनः ।
अस्तीयमपि या त्वन्तरुपप्लवसमुद्भवा ॥ ३६२ ॥
दोषोद्भूवा प्रकृत्या सा वितथप्रतिभासिनी ।
अनपेक्षितसाधर्म्यदृगादिस्तैमिरादिवत् ॥ ३६३ ॥
तत्र बुद्धेः परिच्छेदो ग्राहकाकारसम्मतः ।
तस्माद् भावा ग्राह्यादयो येन रूपेण ग्राह्यत्वादिन निरूप्यन्ते अनु-
भूयन्ते तद्रूपं तत्त्वतस्तेषां नास्ति; यस्मादेकं रूपमनेकञ्च रूपं तेषां न
विद्यते । वस्तु भवदेकमनेकं वा स्यात् । न च ग्राह्याद्यभाव एकोऽनेको वा
युक्तः । तस्मादुपप्लव एवायम् ॥ ३६० ॥
ननु लोके साधर्म्यदर्शनादतदात्मनि तादात्म्यव्यवसायेन भ्रान्ति-
र्वितथाकारा बुद्धिर्जायते इति नाम प्रसिद्धम् । इह विज्ञप्तिनये तत् साधर्म्य-
दर्शनं नास्ति; एकस्यापि तदात्मनो भूताकारस्य जगत्यदर्शनात् ? अत्राह—
साधर्म्यदर्शनाद् या मानसी भ्रान्तिः, इयमप्यस्ति। या पुनरन्तरुपप्लवसमुद्भवा
अविद्याप्रभवा, सा प्रकृत्या दोषोद्भूवा अविद्या तिमिरादिहेतुका वितथप्रति-
भासिन्यभूताकारा अनपेक्षितसाधर्म्यदृगादिस्तैमिरादिवत् । यथा तिमिर-
ज्ञानमिन्द्रियदोषादनपेक्षितसाधर्म्यमेव जायते, तथा ग्राह्यादिभ्रान्तिरपोत्यर्थः ।
जायमानमेव हि ज्ञानं वासनासामर्थ्यादनुभवानुभवत्वेनान्तर्बहिर्देशत्वेन सुखादि
नीलादि दर्शयति । एवं तर्हि बहिरर्थोपदर्शनशक्तमेव स्वदर्शनहेतुबलात्
कस्मान्नेष्यत ज्ञानमिति चेत् ? न; स्वप्नादावविद्याया असद्ग्राह्याकारोपदर्शन-
सामर्थ्योपलब्धेः । आकारातिरिक्तबहिरर्थस्यादर्शनान्न ज्ञानस्य तदुपदर्शनसामर्थ्य-
कल्पना न्याय्येत्यास्तां तावदिदम् ॥ ३६१-३६३ ॥
विज्ञप्तिमात्रतायां प्रमाणफलव्यवस्थापनार्थमाह— तत्र विज्ञप्तिमात्रतायां बुद्धेः

२०८ प्रमाणवार्त्तिके
तादात्म्यादात्मवित् तस्य स तस्य साधनं ततः ॥ ३६४ ॥
तत्रात्मविषये माने यथारागादि वेदनम् ।
इयं सर्वत्र संयोज्या मानमेयफलस्थितिः ॥ ३६५ ॥
तत्राप्यनुभवात्मत्वात् ते योग्या स्वात्मसंविदि ।
इति सा योग्यता मानमात्मा मेयः फलं स्ववित् ॥ ३६६ ॥
ग्राहकाकारसंख्याता परिच्छेदात्मतात्मनि ।
सा योग्यतेति च प्रोक्तं प्रमाणं स्वात्मवेदनम् ॥ ३६७ ॥
ग्राहकाकारः१ सम्मतः परिच्छेद आकार आत्मवित् तस्य ग्राहकाकारस्य
फलम् । तादात्म्यात् परिच्छेदस्वभावत्वात् स्वसंवित्तिः फलं वेति सूत्रे स्वाभासं
विषयाभासञ्च ज्ञानमुत्पद्यते । तत्र यत् स्वसंवेदनं तत् फलं विषयः परिच्छेदात्मक
एव हि ग्राहकाकारः, स एव चात्मवेदनम् ; ततः परिच्छेदवशेनात्मवेदनव्यवस्था-
नात् स परिच्छेदस्तस्यात्मविदः फलभूतायाः साधनं प्रमाणम् ॥ ३६४ ॥
तत्र एवं सत्यात्मविषये माने स्वसंवेदने प्रमाणे यथारागादि वेदनं
मानमेयफलात्मकम् । इयं मानमेयफलस्थितिः सर्वत्र विज्ञप्तिनयेऽपि
संयोज्या ॥ ३६५ ॥
तथा हि—तत्रापि रागादिवेदनेऽपि ते रागादयोऽनुभवात्मत्वात् स्वा-
त्मनः संविदि योग्या इति तस्मात् सा स्ववेदनयोग्यता रागादीनां मान-
मात्मा मेयः फलं स्ववित् ॥ ३६६ ॥
ननु रागादिष्वात्मसंवेदनं फलभूतं मानमुक्तम्२, इह३ तु ग्राहकाकारो
योग्यतालक्षणं प्रमाणमुच्यत इति व्याहतमिति शङ्कायामुत्तरम्—या ग्राहकाकार-
संख्याता परिच्छेदात्मता सा आत्मनि संवेदने योग्यता चेति तस्माद्
रागादिषु स्वात्मसंवेदनं प्रमाणं प्रोक्तम् । न हि स्ववेदनं फलभूतमिह
विवक्षितम्, किन्तु योग्यता । तस्माद्भिन्नार्थतैव ॥ ३६७ ॥
१. स ग्राहकाकारः—रा० । २. दिङ्नागेन प्रमाणसमुच्चय इत्यर्थः ।
३. प्रमाणवार्त्तिके धर्मकीर्तिना ।

सर्वमेव हि^१ विज्ञानं विषयेभ्यः समुद्भवत् ।
तदन्यस्यापि^२ हेतुत्वे कथञ्चिद् विषयाकृति ॥ ३६८ ॥
यथैवाहारकालादेर्हेतुत्वेऽपत्यजन्मनि ।
पित्रोस्तदेकस्याकारं धत्ते नान्यस्य कस्यचित् ॥ ३६९ ॥
तद्धेतुत्वेन तुल्येऽपि तदन्यैर्विषये मतम् ।
विषयत्वं तदंशेन तदभावे न तद् भवेत् ॥ ३७० ॥
अनर्थाकारशङ्का स्यादप्यर्थवति चेतसि ।
अतीतार्थग्रहे सिद्धे द्विरूपत्वात्मवेदने ॥ ३७१ ॥
ननु स्वाभासं तावदस्तु ज्ञानम्, परिच्छेदस्वभावत्वात्; विषयाभासं तु कथम्,
यथा विषयं कारणं तथा चक्षुरादिरपीति तदाकारतापि स्याद्? इत्याह—सर्वमेव
हि ज्ञानं विषयेभ्यः समुद्भवदुत्पद्यमानं तेभ्यो विषयेभ्योऽन्यस्येन्द्रियादेरपि
हेतुत्वे कथञ्चित् स्वकारणायातविषयगतशक्तिभेदाद् विषयाकृति भवति,
नेन्द्रियाद्याकारम् ॥ ३६८ ॥
यथैवापत्यजन्मनि पित्रोर्मातापित्रोराहारकालादेश्च हेतुत्वेऽपि तदे-
कस्य पित्रोर्मध्ये एकस्य पितुर्मातुर्वाकारमपत्यं धत्ते, अन्यस्याहारकालादेश्च
कस्यचित् न ॥ ३६९ ॥
यत एवम्, तत् तस्मात् ततो विषयादन्यैरिन्द्रियादिभिर्हेतुत्वेन तुल्ये सदृ-
शेऽपि विषये रूपाद्यौ विषयत्वं ग्राह्यत्वम्, तेन स्वाकारार्पकत्वेनांशेन विशेषणं
मतम्। यस्मादाकारार्पकत्वं विषयलक्षणमवस्थितम्, तस्मात् तस्याकारार्पकत्वस्या-
भावे तद्विषयत्वमिन्द्रियादिषु न भवेत् ॥ ३७० ॥
किञ्च—अर्थवति चेतस्यनर्थाकारता अर्थाकाररहितता शङ्का स्यादपि;
दृश्यमानस्याकारस्यार्थत्वेनैव सम्भाव्यमानत्वाद् अतीतस्यार्थस्य ग्रहे विकल्पा-
त्मके त्वर्थस्याभावात् । अर्थाभासतया च द्विरूपत्वम्, तथा चापरोक्षत्वादात्म-
संवेदनं चेति द्वे अपि^३ स्तां^३ सिद्धे । न हि असन्नेवार्थो दृश्यते । ततोऽर्थाकारता
सा ज्ञानस्यैव । तथाऽर्थेन च परोक्षत्वाभावात् स्वाभासञ्च तत् । न चान्येन ज्ञानेन
१. तु—पाठा० । २. तदर्थस्यापि—पाठा० । ३-३. अप्यस्तु—रा० ।
प्र० वा० : १४

२१० प्रमाणवार्त्तिके
नीलाद्याभासभेदित्वान्नार्थो जातिरतद्वती ।
सा चानित्या१ न जातिः स्यान्नित्या वा जनिका कथम् ॥ ३७२॥
नामादिकं निषिद्धं प्राङ् नायमर्थवतां क्रमः ।
इच्छामात्रानुरोधित्वार्दथशक्तिर्न सिध्यति ॥ ३७३ ॥
स्मृतिविचारः
स्मृतिश्चेदृग्विधं ज्ञानं तस्याश्चानुभवाद् भवः ।
स चार्थकाररहितः सेदानीं तद्वती कथम् ! ॥ ३७४ ॥
तद् वेद्यते; वेद्यवेदकभावस्य निषिद्धत्वात् । अतः स्ववेदनमेव तत् ॥ ३७१ ॥
स्यादेतद् । अतीता व्यक्तिरसत्त्वान्न विकल्पविषयः, जातिस्तु सत्त्वात्
स्याद् ? इत्याह—अतीतविकल्पस्य नीलाद्याभासभेदित्वात् वर्णसंस्थानाद्या-
कारविशेषवत्त्वात् न जातिरतद्वती वर्णाद्याकाररहितार्थविषयः ।
किञ्च—जातिर्विषयीभवन्ती अनित्या वा भवेत्, नित्या वा । सा
चानित्या जातिर्न स्यात्; नित्यलक्षणत्वात् तस्याः । नित्या वा बुद्धेर्जनिका
कथं स्यात्; नित्यस्य क्रमयौगपद्याभ्यां विरहात् ॥ ३७२ ॥
नामनिमित्ते विप्रयुक्तः संस्कारो विषयश्चेद् ? इत्याह—नामादिकं
विषयत्वेन निषिद्धं प्राक् “नामादिवचने वक्तृश्रोतृवाच्यानुबन्धिनि” (प्र० वा०
२. ११) इत्यादिना । किञ्च—अर्थवतां सविषयाणां चक्षुर्विज्ञानादीनामयं
क्रमोऽर्थसामर्थ्येन विनोत्पाद इति नास्ति । मनोविज्ञानानां त्वर्थसन्निधानान-
पेक्षाणामिच्छामात्रानुरोधित्वात् जनिकार्थशक्तिर्न सिध्यति । न चाहेतुरर्थो
ग्राह्यः, अतिप्रसङ्गात् ॥ ३७३ ॥
भवत्वतीतार्थालम्बनं विज्ञानं विषयाकारम्, अनुभवस्तु मा भूद् ? इत्याह—
ईदृग्विधमतीतविकल्पनात्मकं ज्ञानं च स्मृतिः । तस्याश्चानुभवाद् भव
उत्पादः । न हि अनुभवमन्तरेण स्मृतिः । स चानुभवो भवन्मतेऽर्थाकार-
रहितः । इदानीमस्मिन्नभ्युपगमे सा स्मृतिस्तद्वत्यर्थाकारवती कथमस्तु । यद्यनु-
भवारूढो नार्थकारः कथमसौ विदितः, अविदितस्य का स्मृतिः ! ॥ ३७४ ॥
१. वा नित्या—रा० ।

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २११
नार्थाद् भावस्तदाभावात् स्यात्तथानुभवेऽपि सः ।
आकारः स च नार्थस्य स्पष्टाकारविवेकतः ॥ ३७५ ॥
व्यतिरिक्तं तदाकारं प्रतीयादपरस्तदा१ ।
नित्यमात्मनि सम्बन्धे प्रतीयात् कथितं च न ॥ ३७६ ॥
एकैकेनाभिसम्बन्धे प्रतिसन्धिर्न युज्यते ।
एकार्थाभिनिवेशात्मा प्रवक्तृश्रोतृचेतसोः ॥ ३७७ ॥
तदेकव्यवहारश्चेत् सादृश्यादतदाभयोः ।
भिन्नात्मार्थः कथं ग्राह्यस्तदा स्याद्धीरनर्थिका ॥ ३७८ ॥
अर्थात् स्मृतिरुत्पद्यत इति चेत् ? आह—नार्थाद् भावः, तस्यास्तदा
स्मृतिकालेऽभावादतीताथस्य । यथा चार्थदुत्पद्यमानायाः स्मृतेरर्थाकारो भवति,
तथानुभवेऽप्यर्थादुत्पद्यमाने सोऽर्थाकारः स्यात् ।
अपि च—स्मृत्यारूढः सोऽस्पष्टाकारो नार्थस्यानुभवारूढात् स्पष्टा-
दर्थाकाराद् विवेकतो भेदात् ॥ ३७५ ॥
यदि च बुद्धिव्यतिरिक्तोऽर्थ एव मनोविज्ञानग्राह्यः, तदा बुद्धेर्व्यति-
रिक्तमेकेन विकल्प्यमानं तदाकारमपरोऽपि योग्यदेशस्थः पुमान् प्रतीयात् ।
परोपलभ्यतां निषेद्धुं नित्यमात्मन्यस्य विकल्प्यस्यार्थस्य सम्बन्धे वा स्वी-
क्रियमाणे यदा स्वयमनुचिन्तयितुं परस्मै कथ्यते, तदा कथञ्चित् परो न
प्रतीयात्, प्रत्येति च कथितम् ॥ ३७६ ॥
प्रतीत्यर्थमेकेनैकेन वक्त्रा श्रोत्रा च भिन्नस्य भिन्नस्य अर्थस्याभि-
सम्बन्धेऽत्रापि स्वीक्रियमाणे प्रवक्तृश्रोतृचेतसोः प्रतिसन्धिरेकार्थाभिनिवे-
शात् ‘यदेवानेन कथितं तदेव मया प्रतीतम्’, ‘यदेव मया कथितं तदेवानेन
ज्ञातम्’ इत्यभिन्नार्थाध्यवसायरूपो न युज्यते ॥ ३७७ ॥
वक्तृश्रोतृसम्बन्धिनोस्तयोरर्थयोरेकव्यवहार एकत्वावसायः सादृश्या-
च्चेत् ? तदुभयदर्शने सादृश्यम्, न चात्र दर्शनम्। भवतु वा, तथापि अतदाभयो-
र्भिन्नात्मसम्बन्धार्थप्रतिभासिनोर्वक्तृश्रोतृचेतसोर्भिन्नात्माऽर्थः कथं ग्राह्यः ।
१. ०स्तथा—रा० ।

२१२ प्रमाणवार्त्तिके
तच्चानुभवविज्ञानेनोभयांशावलम्बिना ।
एकाकारविशेषेण तज्ज्ञानेनानुबध्यते ॥ ३७९ ॥
अन्यथा ह्यतथारूपं¹ कथं ज्ञानेऽधिरोहति ।
एकाकारोत्तरं ज्ञानं तथा ह्युत्तरमुत्तरम् ॥ ३८० ॥
तस्यार्थरूपेणाकारावात्माकारश्च² कश्चन ।
द्वितीयस्य तृतीयेन ज्ञानेन हि विविच्यते ॥ ३८१ ॥
अर्थकार्यतया ज्ञानस्मृतावर्थस्मृतेर्यदि ।
भ्रान्त्या सङ्कलनम्;
यदा चार्थभेदो नास्ति, तदाऽभिन्नार्थाध्यवसायिनी धीर्वक्तृश्रोत्रोरनर्थिका
स्यात् ; यथार्थं बुद्धेरभावात्, यथाबुद्धि चार्थाभावात् ॥ ३७८ ॥
भवतु तावदेवं स्मृतिः, विषयाकारानुभवज्ञानं त्वनाकृति स्याद् ?
इत्याह—तच्चानुभवविषयेण स्मरणेनानुबध्यते ऽनुगम्यते, स्मर्यते इति
यावत् । कीदृशेन ? उभयांशावलम्बिना ज्ञेयप्राचीनज्ञानगतविषयाकारानुभवरूप-
धर्मद्वयविषयेण । कथमन्बध्यते ? इत्याह—एकस्मादविवादसिद्धादनुभवाकाराद्
विशेषो विषयाकारस्तेन स्मरणज्ञानेन हि विज्ञानमर्थाकारानुभवाकारविशिष्टमेव
स्मर्यते, ततस्तादृशमेव तत् ॥ ३७९ ॥
अन्यथाऽतथारूपमाकारद्वयरहितमनुभवज्ञानं स्वग्राहिणि स्मरणज्ञाने कथं
द्वयाकारमधिरोहति ! अधिरूढं च ततो द्वयाकारं तत् । तथा ज्ञानमुत्तरमुत्तरं
बुद्धिपूर्वज्ञानालम्बनमेकाकारोत्तरमेकेनैकेनाकारेणाधिकं प्रतीयते । अर्थज्ञानेन
तदालम्बक एकोऽर्थकारः प्रतीयते, तदालम्बनेन तु विषयभूतज्ञानाकारस्तदा-
लम्बकश्च स्वाकारः ॥ ३८० ॥
यस्मात् तस्य द्वितीयस्य ज्ञानस्य तौ द्वावाकारावर्थरूपेण विषयभावेन
तदालम्बक आत्माकारश्च कश्चन तृतीयेन द्वितीयज्ञानालम्बकेन हि यस्माद्
विविच्यते अवधार्यते, तस्मादर्थाकारं स्ववेदनं च ज्ञानमभ्युपगन्तव्यम् ॥३८१॥
अथ निराकारमेव ज्ञानमर्थस्य कार्यमनुभवरूपमर्थकार्यतया ज्ञानस्मृतौ
१. ह्यतथाकारं—पाठा० । २. ०णाकारो वान्याकारश्च—पाठा० ।

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २१३
ज्योतिर्मनस्कारे च सा भवेत् ॥ ३८२ ॥
सर्वेषामपि कार्याणां कारणैः स्यात् तथा ग्रहः ।
कुलालादिविवेकेन न स्मर्येत घटस्ततः ॥ ३८३ ॥
यस्मादतिशयाज् ज्ञानमर्थसंसर्गभाजनम् ।
सारूप्यात्तत् किमन्यत् स्याद् दृष्टेश्च यमलादिषु ॥ ३८४ ॥
आद्यानुभयरूपत्वे ह्येकरूपे¹ व्यवस्थितम् ।
द्वितीयं व्यतिरिच्येत न परामर्शचेतसा ॥ ३८५ ॥
विशेषणत्वेनार्थस्य स्मृतेः स्मर्यमाणस्यार्थस्य भ्रान्त्या ज्ञानात्मनि सङ्कलनं
सम्बन्धनं यदि स्यात्, तदा को दोषः ?
आह—अर्थवज्ज्योतिष आलोकस्य मनस्कारस्य च ज्ञानहेतुत्वात्
तत्कार्यज्ञाने स्मर्यमाणे सा स्मृतिर्ज्योतिर्मनस्कारे आलोकसमनन्तरप्रत्यययोरपि
स्यात् । तत्र भ्रान्त्या अर्थाकारमिवालोकमनस्काराकारमपि सङ्कलनीयम्, न
त्वर्थाकारमेव नियमेन सङ्कलयितुं युक्तम् ॥ ३८२ ॥
यदि चार्थकार्यं भ्रान्त्या स्मर्यते, तदा सर्वेषामपि कार्याणां कारणैः सह
तथा ग्रहः कारणात्मत्वेन ग्रहणं स्यात् । ततश्च घटकुलालादिकार्यं कुलाला-
देर्विवेकेन भेदेन न स्मर्येत ॥ ३८३ ॥
अथास्त्येव कश्चिदालोकादिभ्यो विषयस्य ज्ञानात्मन्यारोपणीयो विशेषः, तत-
स्तदाकारावग्रहेण स्मर्यते, नान्यथा ? इत्याह—यस्मादर्थारोपितादतिशयात्
ज्ञानमर्थसंसर्गस्यार्थसंश्लेषस्य भाजनं पात्रं भवति । अर्थेन सारूप्यादन्यत् किं
तत् स्यात् ; सारूप्यादन्यस्यातिशयस्योपलक्षणत्वायोगात् । यमलादिषु सारू-
प्याद् भ्रान्त्या तथार्थनिश्चयस्य दृष्टेश्च ॥ ३८४ ॥
किञ्च—आद्यस्यार्थज्ञानस्यानुभयरूपत्वेऽर्थाकाररहितत्वात् अनुभवैक-
रूपत्वे तदालम्बकं द्वितीयं ज्ञानमेकस्मिन् रूपेऽनुभवात्मनि व्यवस्थितं परा-
मर्शचेतसा ज्ञानज्ञानालम्बकेन तृतीयज्ञानेन न व्यतिरिच्येत न विषय-
ज्ञानग्राहकतया भेदेन गृह्येत; स्वाभासमात्रत्वेन सर्वस्याविशेषात् ॥ ३८५ ॥
१. ह्येकरूपं—रा० ।

२१४ प्रमाणवार्त्तिके
अर्थसंकलनाश्लेषां१ धीर्द्वितीयावलम्बते ।
नीलादिरूपेण धियं भासमानां पुरस्ततः ॥ ३८६ ॥
अन्यथा ह्याद्यमेवैकं संयोज्येतार्थसम्भवात् ।
ज्ञानं नादृष्टसम्बन्धं पूर्वार्थेनोत्तरोत्तरम् ॥ ३८७ ॥
सकृत् संवेद्यमानस्य नियमेन धिया सह ।
विषयस्य ततोऽन्यत्वं केनाकारेण सिध्यति ॥ ३८८ ॥
भेदश्च भ्रान्तविज्ञानैर्दृश्येतेन्दाविवाद्वये ।
संवित्तिनियमो नास्ति भिन्नयोर्नीलपीतयोः ॥ ३८९ ॥
यतो बुद्धेरनाकारत्वे दोषोऽयम्; ततः पुरोऽर्थस्य धियं नीलादिरूपेण
भासमानां द्वितीया धीरर्थसंकलनस्यार्थाकारावग्रहस्याश्लेषः संसर्गो यस्याः
सा तामवलम्बते ॥ ३८६ ॥
अन्यथा यद्यनाकारं ज्ञानमर्थकार्यतया भ्रान्त्याऽर्थाकारं स्मर्यत इत्याश्रीयते,
तदाद्यमेवैकंमर्थज्ञानं स्मृत्याऽर्थेन संयोज्येत; अर्थात् सम्भवात् तस्य । न
उत्तरोत्तरं ज्ञानं पूर्वस्य ज्ञानस्यार्थेनाकारणभूतेनादृष्टसम्बन्धं संयोज्येत ।
तस्मात् स्थितमेतत्—ज्ञानानां विषयसारूप्यानुभवरूपत्वाभ्यां द्व्याकारत्वम्,
ततश्च सहोपलम्भनियमोऽर्थविज्ञानयोः, अर्थाकारतया अर्थोपलम्भात्, अनुभव-
रूपतायाः स्ववेदनत्वात् ॥ ३८७ ॥
तथा च—धिया सह नियमेन सकृत्संवेद्यमानस्य विषयस्य ततो
धियोऽन्यत्वं भेदः केनाकारेण प्रकारेण सिध्यति; भिन्नयोः सहोपलम्भनियमा-
योगात् ! ॥ ३८८ ॥
यदि विषयज्ञानयोरभेदः, तदा ग्राह्यग्राहकतया भेदः कथं प्रतिभाति ?
इत्याह—भेदश्च वासनावशात् भ्रान्तमुपप्लुताकारं ज्ञानं येषां तैरर्वाग्दर्शिभि-
र्दृश्यते इन्दाविवाद्वये एकरूपे द्वैतं तिमिरोपहतबुद्धिभिः ।
भेदेऽपि कस्मान्न सहोपलम्भनियमः ? इत्याह—भिन्नयोर्नीलपीतयोः
संवित्तिनियमो नास्ति । ततो यत्रास्ति तत्राभेद एव ॥ ३८९ ॥
१. अर्थसंकलनाश्लेषा—रा० ।

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २१५
नार्थोऽसंवेदनः कश्चिदनर्थं वापि वेदनम् ।
दृष्टं संवेद्यमानं तत् तयोर्नास्ति विवेकिता ॥ ३९० ॥
तस्मादर्थस्य दुर्वारं ज्ञानकालावभासिनः ।
ज्ञानादव्यतिरेकित्वम्;
हेतुभेदानुमा भवेत् ॥ ३९१ ॥
अभावादक्षबुद्धीनां सत्स्वप्यन्येषु हेतुषु ।
नियमं यदि न ब्रूयाद् प्रत्ययात् समनन्तरात् ॥ ३९२ ॥
बीजादंकुरजन्माग्नेर्धूमात् सिद्धिरितीदृशी ।
बाह्यार्थाश्रयिणी यापि कारकज्ञापकस्थितिः ॥ ३९३ ॥
सापि तद्रूपनिर्भासा तथा नियतसङ्गमाः ।
तथा हि—नार्थोऽनुभवमन्तरेण कश्चिद् दृष्टः, वेदनं चार्थकारं विना न
दृष्टं संवेद्यमानम्; तत् तस्मात्तयोरर्थतदुपलम्भयोर्नास्ति विवेकिता ॥३९०॥
तस्मात्, ज्ञानकालावभासिनोऽर्थस्य, अर्थज्ञानयोरपि सहसंवित्ति-
ज्ञानादव्यतिरेकित्वमभिन्नत्वं दुर्वारमित्युपसंहारः ।
स्यादेतत् । सत्स्वप्यन्येष्विन्द्रियादिषु हेतुष्वक्षबुद्धीनामभावाद् हेतु-
भेदस्य तदतिरिक्तस्य कारणविशेषस्यानुमा भवेत्; कारणसाकल्ये सति
तन्मात्रसाध्यस्य कार्यस्यानुत्पादायोगात् । यश्चासौ कारणभेदः स बाह्योऽर्थो
भविष्यतीति मन्यते परः, एवमप्यनुमानगम्यो बहिरर्थो भवेन्न प्रत्यक्षो यथेष्यते,
किन्तु व्यतिरेकसामर्थ्यादपि तदार्थः सिध्येत; यदि योगाचारो नानार्थ-
प्रतिभासिनीनां धियामुत्पादक्रमस्य नियमं यथाप्रत्ययं प्रबुद्धवासनागर्भात् सम-
नन्तरप्रत्ययान्न ब्रूयात् ॥ ३९१–३९२ ॥
ननु बाह्यार्थाभावे बीजादङ्कुरस्य जन्मेतीदृशी एवञ्जातीया यापि प्रतीति-
सिद्धा कारकस्थितिः । धूमात् कार्यात् कारणस्याग्नेः सिद्धिरितीदृशी यापि ज्ञापक-
हेतुस्थितिः तदुच्छेदः स्यात्; हेतुफलभावाश्रयस्य बाह्यस्यैवाभावात् ? ॥ ३९३ ॥
अत्राह—सा कारकज्ञापकस्थितिरपि तद्रूपनिर्भासा बीजाङ्कुरधूमाग्नि-

बुद्धीराश्रित्य कल्प्येत यदि किं वा विरुध्यते ॥ ३९४ ॥
अनग्निजन्यो धूमः स्यात् तत्कार्यात् कारणेऽगतिः ।
न स्यात् कारणतायां वा कुत एकान्ततो गतिः ॥ ३९५ ॥
तत्रापि धूमाभासा धीः प्रबोधपटुवासनाम् ।
गमयेदग्निर्निभासां धियमेव न पावकम् ॥ ३९६ ॥
तद्योग्यवासनागर्भ एव धूमावभासिनीम् ।
व्यनक्ति चित्तसन्तानो धियं धूमोऽग्नितस्ततः ॥ ३९७ ॥
प्रतिभासवासनाप्रतिनियमात् । तथा क्रमविशेषेण नियतः सङ्क्रम उत्पादो यासां
ताः बुद्धीराश्रित्य यदि कल्प्येत तदा किं वा विरुध्यते, न किञ्चित् । हि
बीजप्रतिभासं ज्ञानं स्वहेतोः प्रबुद्धाङ्कुरज्ञानवासनापाटवमङ्कुरज्ञानं जनयति, एवं
धूमज्ञानमग्निज्ञानमुत्पादयति । तावतैव च ज्ञापकव्यवस्थाया अविरोधः ॥ ३९४ ॥
नन्वस्ति विरोधः । तथा हि—धूमज्ञानादग्निज्ञानोत्पादेऽनग्निजन्यो
धूमः स्यात् । अग्निप्रतिभासस्य प्रागविद्यमानत्वात् विपर्ययः स्यात् । तत्
तस्मात् कार्यात् कारणे गतिर्न स्यात् । अग्निज्ञानं प्रति धूमज्ञानस्य कारण-
तायां वा कारणात् कार्य एकान्ततोऽसन्दिग्धा कुतो गतिरिति ? ॥ ३९५ ॥
अत्राह—तत्र धूमादग्न्यनुमानेऽपि धूमाभासा धीरग्निवासनाप्रतिबद्धा
एकसामग्र्यधीनतयाऽग्निर्निभासां धियमेव धूमज्ञानादेव प्रबोधेन पटुजननौ-
न्मुखा वासना शक्तिर्यस्यास्तां गमयेत्, न पावकं बाह्यरूपम्; सर्वदाऽ-
दर्शनात् ॥ ३९६ ॥
अग्निवासनाधूमज्ञानयोर्हेतुफलतामाख्यातुमाह—तस्याग्निप्रतिभासस्य योग्या
जननसमर्था वासनागर्भे स्वभावभूता यस्य चित्तसन्तानस्य स चित्तसन्तानो
धूमावभासिनीं धियं व्यनक्ति उत्पादयति । ततोऽग्नित एव धूमो
भवतीति न कार्यकारणताविपर्ययः । न च कारणात् कार्यानुमानम्; अग्निवासनाप्र-
भवत्वात् धूमाग्निज्ञानयोः । धूमज्ञानात् प्रबुद्धाग्निवासनाद्वारेणाग्निज्ञानानुमितिरेक-
सामग्र्यधीना ॥ ३९७ ॥

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २१७
ज्ञानस्य द्वैरूप्यसाधनम्
अस्त्येष विदुषां वादो बाह्यं त्वाश्रित्य वर्ण्यते ।
द्वैरूप्यं सहसंवित्तिनियमात् तच्च सिध्यति ॥ ३९८ ॥
ज्ञानमिन्द्रियभेदेन पटुमन्दाविलादिकाम् ।
प्रतिभासभिदामर्थे बिभ्रदेकत्र दृश्यते ॥ ३९९ ॥
अर्थस्याभिन्नरूपत्वादेकरूपं भवेन्मनः ।
सर्वं तदर्थमर्थाच्चेत् तस्य नास्ति तदाभता ॥ ४०० ॥
अर्थाश्रयेणोद्भवतस्तद्रूपमनुकुर्वतः ।
तस्य केनचिदंशेन परतोऽपि भिदा भवेत् ॥ ४०१ ॥
एवं तर्हि विज्ञाननय एव सर्वव्यवस्थानमविरोधात्, कथमाचार्येण बहि-
र्थापेक्षया ज्ञानद्विरूपतोक्ता ? इत्याह—अस्त्येष सर्वव्यवस्थासु विज्ञप्तिमात्रताप्रति-
पादको विदुषां न्यायदर्शिनां योगाचाराणां वादः । सौत्रान्तिकैरिष्टं
बाह्यमर्थमाश्रित्य ज्ञानस्य द्वैरूप्यमाचार्येण वर्ण्यते । तच्च द्वैरूप्यं सहसंवे-
दननियमात् सहोपलम्भनियमात् सिध्यति; भेदेऽपि सति तदभावात् ॥३९८॥
द्वैरूप्यसिद्धावुपपत्त्यन्तरं वक्तुमाह— इन्द्रियस्य भेदेन प्रसादोपघातादिना
विशेषेण पुरुषार्थे ज्ञानं पटुमन्दाविलादिकां प्रतिभासभिदां बिभ्रत् दधत्
दृश्यते ॥ ३९९ ॥
तस्य ज्ञानस्यार्थाच्चेन्नास्ति तदाभताऽर्थकारता, तदर्थस्याभिन्नरूप-
त्वात् । तदर्थं तद्विषयं सर्वं मनोवेदनमेकरूपं भवेत्, न पटुमन्दा-
विलतादिभिन्नम्; ज्ञानस्य स्वगताकारभेदानभ्युपगमात्, अर्थस्यैकरूपत्वात्
प्रतिभासभेदविरोधात् । अस्ति चायम् । तस्मादर्थरूपता, अनुभवरूपता चेति
द्वैरूप्यसिद्धिः ॥ ४०० ॥
नन्वर्थरूपतायामप्यर्थस्यैकरूपत्वात् तद्रूपं ज्ञानमेकाकारं स्यात्, न
प्रसन्नाविलादिरूपम् ? इत्याह— अर्थस्य सरूपस्याश्रयेणोद्भवतस्तस्य ज्ञानस्य
तद्रूपमर्थाकारमनुकुर्वतः केनचिदंशेनाकारेण पटुमन्दत्वादिना परतो वासना-
देराप कारणाद् भिदा भवेत् ॥ ४०१ ॥

२१८ प्रमाणवार्त्तिके
तथा ह्याश्रित्य पितरं तद्रूपोऽपि¹ सुतः पितुः ।
भेदं केनचिदंशेन कुतश्चिदवलम्बते ॥ ४०२ ॥
मयूरचन्द्रकाकारं नीललोहितभास्वरम् ।
सम्पश्यन्ति प्रदीपादेर्मण्डलं मन्दचक्षुषः ॥ ४०३ ॥
तस्य तद्बाह्यरूपत्वे का प्रसन्नेक्षणेऽक्षमा ।
भूतं पश्यँश्च तद्दर्शी कथं चोपहतेन्द्रियः ॥ ४०४ ॥
शोधितं तिमिरेणास्य व्यक्तं चक्षुरतीन्द्रियम् ।
पश्यतोऽन्याक्षदृश्येऽर्थे तदव्यक्तं कथं पुनः ॥ ४०५ ॥
आलोकाक्षममनस्कारादन्यस्यैकस्य गम्यते ।
तथा हि पितरमाश्रित्य तद्रूपः पित्राकारोऽपि सुत उत्पन्नः केनचिदं-
शेनाकारेण कुतश्चित् कर्मादेर्हेतोः पितुः सकाशात् भेदमन्यादृशत्वमवलम्बते;
पितापुत्रयोः सर्वथा साम्याभावात् ॥ ४०२ ॥
द्वैरूप्यसिद्धावुपपत्त्यन्तरमाह-मयूरचन्द्रकाकारमन्तरान्तरा नीललोहित-
भास्वरं दीप्तं प्रदीपादेर्मण्डलमविद्यमानमेव मन्दचक्षुषः सम्पश्यन्ति;
दीपस्य तादृशस्वरूपाभावात् । ज्ञानस्यानुभवात्मनः स आकार इति द्वैरूप्य-
सिद्धिः ॥ ४०३ ॥
अथ तादृशं वस्त्वेवोत्पन्नं दृश्यत इति न ज्ञानाकारः ? इत्याह-तस्य
मण्डलस्य तद्बाह्यरूपत्वेऽभ्युपगम्यमाने प्रसन्नेक्षणे द्रष्टरि काऽक्षमा द्वेषः,
येनास्मै नात्मानमुपदर्शयेत् । यद्वस्तूपहतेन्द्रियेण दृश्यते, तदनुपहतेन्द्रियेण
सुतरां दृश्यते । भूतं सत्यं च पश्यन् तद्दर्शी मण्डलदर्शी कथमुपहतेन्द्रियैः
अपरैरदृश्यं मण्डलं पश्यतोऽस्य मन्दचक्षुष्ट्वेन नष्टस्य तिमिरेण व्यक्तं
चक्षुः शोधितमित्युपहसति । किन्तु तैमिरिकस्यातीन्द्रियार्थदर्शनक्षमं तच्चक्षु-
रन्यस्यातैमिरिकस्य अक्षदृश्येऽर्थे प्रदीपे कथं पुनरव्यक्तमस्फुटं यदतीन्द्रियं
पश्यति तत् सर्वं दृश्यं सुतरां पश्यति ॥ ४०४-४०५ ॥
किञ्च-आलोकाक्षममनस्कारादन्यस्य दीपस्य एकस्य मण्डलज्ञानजनने
१. तद्रूपो हि—रा० ।

शक्तिर्हेतुस्ततो नान्योऽहेतुश्च विषयः कथम् ! ॥ ४०६ ॥
स एव यदि धीहेतुः किं प्रदीपमपेक्षते ।
दीपमात्रेण धीभावादुभयं नापि कारणम् ॥ ४०७ ॥
दूरासन्नादिभेदेन व्यक्ताव्यक्तं न युज्यते ।
तत् स्यादालोकभेदाच्चेत् तत्पिधानापिधानयोः ॥ ४०८ ॥
तुल्या दृष्टिरदृष्टिर्वा सूक्ष्मोऽशस्तस्य कश्चन ।
आलोकेन च मन्देन दृश्यतेऽतो भिदा यदि ॥ ४०९ ॥
एकत्वेऽर्थस्य बाह्यस्य दृश्यादृश्यभिदा कुतः ।
शक्तिर्गम्यते; तन्मात्रभावेन भावात् । ततो दीपादन्यो मण्डलो न हेतुः,
अहेतुश्चासौ मण्डलज्ञानस्य कथं विषयः; अतिप्रसङ्गात् ॥ ४०६ ॥
स मण्डल एव मण्डलग्राहिण्या धियो हेतुर्न दीपो यदीष्यते, तदा
मण्डलं किं कस्मात् प्रदीपमपेक्षते । न ह्येतोरपेक्षा; अतिप्रसङ्गात् ।
दीपो मण्डलं च मण्डलबुद्धिहेतुः ? इत्याह—उभयं न कारणम् ; दीप-
मात्रेण मण्डलधियो भावात् ॥ ४०७ ॥
यदि चार्थ एव साकारो ग्राह्यः, ज्ञानं त्वनाकारम्, तदर्थस्य दूरासन्नादिता
भेदेन विशेषेण व्यक्ताव्यक्तं न युज्यते; एकात्मनः पदार्थस्य स्वरूपेण
दृश्यमानत्वात् दूरासन्नस्थाभ्यां समानः प्रतीयेत; ज्ञानस्वगताकारभेदानभ्यु-
पगमात् । व्यवधानाव्यवधानयोरालोकस्य मान्द्यामान्द्यभेदात् तद् व्यक्ताव्यक्तं
वस्तु स्यादिति चेत् ? दूरस्थितौ तस्यालोकस्य पिधानमपिधानं चाभ्युप-
गन्तव्यं तयोस्तुल्ययोः ॥ ४०८ ॥
सर्वस्य प्रतिपत्तुर्दृष्टिरदृष्टिर्वा तुल्यार्थस्य स्यात् ; दूरस्थस्य रजोनीहा-
रादिभिरुपहतत्वात् मन्देनालोकेन तस्य दृश्यर्थस्य सूक्ष्मोऽशोऽवयवः कश्चन
न दृश्यते । अतः संनिकृष्टाद् व्यक्तं दृश्यमानादर्थाद्व्यक्तत्वेन भिदा यद्युच्यते,
तदापि द्वयी कल्पना ॥ ४०९ ॥
योऽसौ स्थवीयान् दृश्यते स एकः, अनेको वा ? तत्रैकत्वेऽर्थस्य बाह्य-

३२० प्रमाणवार्त्तिके
अनेकत्वेऽणुशो भिन्ने दृश्यादृश्यभिदा कुतः ! ॥ ४१० ॥
मान्द्यपाटवभेदेन भासो बुद्धिभिदा यदि ।
भिन्नेऽन्यस्मिन्नभिन्नस्य कुतो भेदेन भासनम् ॥ ४११ ॥
मन्दं तदपि तेजः किमावृत्तेरिह सा न किम् ।
तनुत्वं तेजसोऽप्येतदस्त्यन्यत्राप्यतानवम् ॥ ४१२ ॥
अत्यासन्ने च सुव्यक्तं तेजस्तत् स्यादतिस्फुटम् ।
तत्राप्यदृष्टमाश्रित्य भवेद् रूपान्तरं यदि ? ॥ ४१३ ॥
स्याभ्युपगम्यमाने दृश्यादृश्यभिदा कुतः शङ्किता ! एवं दृश्यमदृश्यमेव वा
स्यादेकान्तेन। अनेकत्वे दृश्यस्यार्थस्याभ्युपगम्यमानेऽणुशो भिन्नेऽस्मिन् दृश्या-
दृश्यभिदा कुतः ! न ह्यणुष्वपि स्थूलसूक्ष्मभेदः, येन किञ्चिदुपलभ्येत किञ्चि-
न्नेति विभागः ॥ ४१० ॥
अथैकरूपेऽप्यर्थे भास आलोकस्य मान्द्यपाटवभेदेन स्पष्टास्पष्टतया भेदो
बुद्धेर्यदोच्यते, तदाप्यन्यस्मिन्नालोके पटुमन्दतया भिन्नेऽभिन्नस्यार्थस्य
स्वरूपेण दृश्यमानस्य कुतो भेदेन स्पष्टास्पष्टतया भासनं युक्तम् ॥ ४११ ॥
किञ्च—व्यवहितवस्त्वन्तरालवर्त्ति तेजो मन्दं किं कस्माद्धेतो रजोनीहारा-
दिभिस्तद्देशवर्त्तिभिरावृत्तेरालोको मन्द इति चेत् ? इह सन्निहितवस्त्वन्तराल-
वर्त्तिन्यालोके सा रजोनीहारादिभिरावृत्तिः किं न भवति । तनुत्वादावरकस्य
नीहारादेर्नावृत्तिश्चेत् ? तत् तनुत्वं तेजसोऽपि सन्निहितवस्त्वन्तरालवर्त्तिनोऽ-
स्तीति सन्निहितं च वस्तु न स्फुटं प्रतीयते, तथाऽन्यत्र दूरस्थं वस्तु स्फुटं
प्रतीयेत । दूरस्थे वस्तुन्यावरकालोकयोः समानमतानवम्, समीपस्थे च समं
तानवमिति न स्यात् प्रतीतिभेदः ॥ ४१२ ॥
किञ्च—लोचनस्यात्यासन्ने शलाकादौ सुव्यक्तं तेज आवरकस्य
तनुत्वादिति तदत्यासन्नं शलाकादिकमतिस्फुटं स्यात् । न च मनागव्यवहित-
मिवात्यासन्नं वस्तु स्फुटमीक्ष्यते । तत्र दूरात्यासक्तिभेदेन व्यक्ताव्यक्तदर्शने-
ऽप्यदृष्टं धर्माधर्ममाश्रित्यापेक्ष्य रूपान्तरं व्यक्ताव्यक्तं जायत इति यद्यु-
च्यते ? ॥ ४१३ ॥

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २२१
अन्योन्यावरणात् तेषां स्यात् तेजोविहतिस्ततः ।
तत्रैकमेव दृश्येत तस्यानावरणे सकृत् ॥ ४१४ ॥
पश्येत् स्फुटास्फुटं रूपमेकोऽदृष्टेन वारणे ।
अर्थानर्थो न येन स्तस्तददृष्टं करोति किम् ॥ ४१५ ॥
तस्मात् संविद् यथाहेतु जायमानार्थसंश्रयात् ।
प्रतिभासभिदां धत्ते, शेषाः कुमतिदुर्नयाः ॥ ४१६ ॥
ज्ञानशब्दप्रदीपानां प्रत्यक्षस्येतरस्य वा ।
तदा तेषां व्यक्ताव्यक्तानां रूपाणामन्योन्यस्यावरणात् कदाचित् कस्य-
चिदुपलम्भो भवतीति वक्तव्यम् । तत एकोपलम्भकालेऽपरोपलम्भहेतोस्तेजसो
विहतिरावृतिरिति च स्यात् । अन्यथा नावृते तस्मिन्नपरस्याप्युपलब्धिः स्याद्;
अवैकल्यात् सामग्र्याः । तत्रापरोपलम्भहेतोरालोकस्यावरणे सति एकमेव व्यक्त-
मव्यक्तस्वरूपं दूरसन्नादिदेशस्थितैः प्रतिपत्तृभिः सर्वैर्दृश्येत, न त्वेकेन व्यक्तम्
इतरेण चाव्यक्तमिति स्यात् । तस्यादृष्टोत्पन्नरूपस्य परस्परमनावरणे, तेजसश्चा-
नावरणे सकृत् स्फुटास्फुटं रूपं पश्येदेकः प्रतिपत्ता । दृश्यरूपद्वयस्य
दर्शनहेतोश्चालोकस्यानावरणाददृष्टेन द्वितीयस्य रूपस्यावरणे¹ व्यक्तमव्यक्तमेव
वा रूपमेकं दृश्यत इति चेत् ? येन द्वितीयरूपावरणेन कृतेन पुंसोऽर्थानर्थाव-
दृष्टकार्यौ न स्तः सम्भवतः, तदावरणमदृष्टं कर्तुं किं कस्मात् करोति ।
शुभाशुभलक्षणं ह्यदृष्टमर्थानर्थफलम् । यत् पुनरनुभवस्वभावं तद् दृष्टफलमेव
भवति ॥ ४१४-४१५ ॥
यस्मात् सर्वमनन्तरोक्तमसङ्गतम्, तस्मादर्थसंश्रयाज्जायमाना संवित्
बुद्धिर्यथाहेतु वासनाप्रबोधहेत्वनतिक्रमेण प्रतिभासस्याकारस्य व्यक्ताव्यक्तादे-
र्भिदां धत्ते बिभर्तीति न्याय्यम् । तदितरे पुनरालोकभेदोपन्यासाद्याः शेषाः
कुमतिदुर्नयाः परवादिनां कुमतीनां दुर्विमर्शाः ॥ ४१६ ॥
किञ्च—अनाकारेण ज्ञानेनार्थः क्षणिकोऽक्षणिको वा व्यज्येत, तत्र—
क्षणिकानां ज्ञानशब्दप्रदीपादीनां स्वविषयस्य प्रत्यक्षस्याप्रत्यक्षस्य वा
१. रूपस्य । वरणे—रा० ।

२१२ प्रमाणवार्त्तिके
जनकत्वेन पूर्वेषां क्षणिकानां विनाशतः ॥ ४१७ ॥
व्यक्तिः कुतोऽसतां ज्ञानाद्;
अन्यस्यानुपकारिणः ।
व्यक्तौ व्यज्येत सर्वोऽर्थस्तद्धेतोर्नियमो यदि ॥ ४१८ ॥
नैषापि कल्पना ज्ञाने ज्ञानं त्वर्थावभासतः ।
तं व्यनक्तीति कथ्येत तदभावेऽपि तत्कृतम् ॥ ४१९ ॥
नाकारयति चान्योऽर्थोऽनुपकारात् सहोदितः ।
व्यक्तोऽनाकारयन्' ज्ञानं' स्वाकारेण कथं भवेत् ! ॥ ४२० ॥
ज्ञानस्य जनकत्वेन हेतूनां पूर्वेषां ज्ञानकाले विनाशतः, असतां ज्ञानात्
कुतो व्यक्तिः ! यदाऽर्थस्तदा न ज्ञानम्, यदा ज्ञानं तदा नार्थ इति कुतो
व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावस्तयोः ।
अथ शब्दादयो ज्ञानेन सह द्वितीयं स्वोपादेयक्षणं जनयन्ति, स एव तेन
ज्ञानेन व्यज्यते, नेतरद् ? इत्याह—स्वकारणादन्यस्य सहोत्पन्नस्यानुपकारिणो
व्यक्तिविवक्षायां सर्वोऽर्थः समानकालेन ज्ञानेन व्यज्यतामनुपकारकत्वा-
विशेषात् । तस्मात् सहोत्पादकात् हेतोरनुपकारकत्वविशेषेष्वपि सहोत्पन्न एवार्थो
ज्ञानेन व्यज्यत इति नियमो यदि कल्प्यते ? ॥ ४१७-४१८ ॥
तदैषापि कल्पना न युक्ता; ज्ञाने व्यञ्जकत्वस्य सहोत्पन्नेन्द्रियादि-
व्यञ्जकत्वप्रसङ्गात् । अस्माकं मते तु साकारं तेनार्थेन कृतं ज्ञानमिति ज्ञानस्य
काले तस्यार्थस्याभावेऽप्यर्थावभासतोऽर्थाकारात् संवेद्यमानात् तमर्थं व्यन-
क्तीति कथ्येत; अन्यस्यार्थव्यक्तिप्रकारस्यायोगात् ॥ ४१९ ॥
सहोत्पन्नस्यापि तर्हि स्वाकारज्ञानेन व्यक्तिः स्याद् ? इत्याह—कारणा-
दन्यस्यान्यश्चार्थः सहोत्पन्नो ज्ञानेन नाकारयति स्वाकारेण विशेषयति
अनुपकारात् । न ह्यनुपकारकाकारेण विशिष्यते; अतिप्रसङ्गात् । यश्चार्थो ज्ञानं
नाकारयति, स कथं व्यक्तो भवेत् ! ॥ ४२० ॥
१-१. नाकारयञ्ज्ञानं—रा० ।