प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३२० प्रमाणवार्त्तिके
अनेकत्वेऽणुशो भिन्ने दृश्यादृश्यभिदा कुतः ! ॥ ४१० ॥
मान्द्यपाटवभेदेन भासो बुद्धिभिदा यदि ।
भिन्नेऽन्यस्मिन्नभिन्नस्य कुतो भेदेन भासनम् ॥ ४११ ॥
मन्दं तदपि तेजः किमावृत्तेरिह सा न किम् ।
तनुत्वं तेजसोऽप्येतदस्त्यन्यत्राप्यतानवम् ॥ ४१२ ॥
अत्यासन्ने च सुव्यक्तं तेजस्तत् स्यादतिस्फुटम् ।
तत्राप्यदृष्टमाश्रित्य भवेद् रूपान्तरं यदि ? ॥ ४१३ ॥
स्याभ्युपगम्यमाने दृश्यादृश्यभिदा कुतः शङ्किता ! एवं दृश्यमदृश्यमेव वा
स्यादेकान्तेन। अनेकत्वे दृश्यस्यार्थस्याभ्युपगम्यमानेऽणुशो भिन्नेऽस्मिन् दृश्या-
दृश्यभिदा कुतः ! न ह्यणुष्वपि स्थूलसूक्ष्मभेदः, येन किञ्चिदुपलभ्येत किञ्चि-
न्नेति विभागः ॥ ४१० ॥
अथैकरूपेऽप्यर्थे भास आलोकस्य मान्द्यपाटवभेदेन स्पष्टास्पष्टतया भेदो
बुद्धेर्यदोच्यते, तदाप्यन्यस्मिन्नालोके पटुमन्दतया भिन्नेऽभिन्नस्यार्थस्य
स्वरूपेण दृश्यमानस्य कुतो भेदेन स्पष्टास्पष्टतया भासनं युक्तम् ॥ ४११ ॥
किञ्च—व्यवहितवस्त्वन्तरालवर्त्ति तेजो मन्दं किं कस्माद्धेतो रजोनीहारा-
दिभिस्तद्देशवर्त्तिभिरावृत्तेरालोको मन्द इति चेत् ? इह सन्निहितवस्त्वन्तराल-
वर्त्तिन्यालोके सा रजोनीहारादिभिरावृत्तिः किं न भवति । तनुत्वादावरकस्य
नीहारादेर्नावृत्तिश्चेत् ? तत् तनुत्वं तेजसोऽपि सन्निहितवस्त्वन्तरालवर्त्तिनोऽ-
स्तीति सन्निहितं च वस्तु न स्फुटं प्रतीयते, तथाऽन्यत्र दूरस्थं वस्तु स्फुटं
प्रतीयेत । दूरस्थे वस्तुन्यावरकालोकयोः समानमतानवम्, समीपस्थे च समं
तानवमिति न स्यात् प्रतीतिभेदः ॥ ४१२ ॥
किञ्च—लोचनस्यात्यासन्ने शलाकादौ सुव्यक्तं तेज आवरकस्य
तनुत्वादिति तदत्यासन्नं शलाकादिकमतिस्फुटं स्यात् । न च मनागव्यवहित-
मिवात्यासन्नं वस्तु स्फुटमीक्ष्यते । तत्र दूरात्यासक्तिभेदेन व्यक्ताव्यक्तदर्शने-
ऽप्यदृष्टं धर्माधर्ममाश्रित्यापेक्ष्य रूपान्तरं व्यक्ताव्यक्तं जायत इति यद्यु-
च्यते ? ॥ ४१३ ॥