प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २१५
नार्थोऽसंवेदनः कश्चिदनर्थं वापि वेदनम् ।
दृष्टं संवेद्यमानं तत् तयोर्नास्ति विवेकिता ॥ ३९० ॥
तस्मादर्थस्य दुर्वारं ज्ञानकालावभासिनः ।
ज्ञानादव्यतिरेकित्वम्;
हेतुभेदानुमा भवेत् ॥ ३९१ ॥
अभावादक्षबुद्धीनां सत्स्वप्यन्येषु हेतुषु ।
नियमं यदि न ब्रूयाद् प्रत्ययात् समनन्तरात् ॥ ३९२ ॥
बीजादंकुरजन्माग्नेर्धूमात् सिद्धिरितीदृशी ।
बाह्यार्थाश्रयिणी यापि कारकज्ञापकस्थितिः ॥ ३९३ ॥
सापि तद्रूपनिर्भासा तथा नियतसङ्गमाः ।
तथा हि—नार्थोऽनुभवमन्तरेण कश्चिद् दृष्टः, वेदनं चार्थकारं विना न
दृष्टं संवेद्यमानम्; तत् तस्मात्तयोरर्थतदुपलम्भयोर्नास्ति विवेकिता ॥३९०॥
तस्मात्, ज्ञानकालावभासिनोऽर्थस्य, अर्थज्ञानयोरपि सहसंवित्ति-
ज्ञानादव्यतिरेकित्वमभिन्नत्वं दुर्वारमित्युपसंहारः ।
स्यादेतत् । सत्स्वप्यन्येष्विन्द्रियादिषु हेतुष्वक्षबुद्धीनामभावाद् हेतु-
भेदस्य तदतिरिक्तस्य कारणविशेषस्यानुमा भवेत्; कारणसाकल्ये सति
तन्मात्रसाध्यस्य कार्यस्यानुत्पादायोगात् । यश्चासौ कारणभेदः स बाह्योऽर्थो
भविष्यतीति मन्यते परः, एवमप्यनुमानगम्यो बहिरर्थो भवेन्न प्रत्यक्षो यथेष्यते,
किन्तु व्यतिरेकसामर्थ्यादपि तदार्थः सिध्येत; यदि योगाचारो नानार्थ-
प्रतिभासिनीनां धियामुत्पादक्रमस्य नियमं यथाप्रत्ययं प्रबुद्धवासनागर्भात् सम-
नन्तरप्रत्ययान्न ब्रूयात् ॥ ३९१–३९२ ॥
ननु बाह्यार्थाभावे बीजादङ्कुरस्य जन्मेतीदृशी एवञ्जातीया यापि प्रतीति-
सिद्धा कारकस्थितिः । धूमात् कार्यात् कारणस्याग्नेः सिद्धिरितीदृशी यापि ज्ञापक-
हेतुस्थितिः तदुच्छेदः स्यात्; हेतुफलभावाश्रयस्य बाह्यस्यैवाभावात् ? ॥ ३९३ ॥
अत्राह—सा कारकज्ञापकस्थितिरपि तद्रूपनिर्भासा बीजाङ्कुरधूमाग्नि-