प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२०४ प्रमाणवार्त्तिके
तस्माद् बुद्धिनिवेश्यार्थः साधनं तस्य सा क्रिया ॥ ३४९ ॥
यथा निविशते सोऽर्थो यतः सा प्रथते तथा ।
अर्थस्थितेस्तदात्मत्वात् स्वविदप्यर्थविन्मता ॥ ३५० ॥
तस्माद् विषयभेदोऽपि न;
स्वसंवेदनं फलम् ।
उक्तं स्वभावचिन्तायां तादात्म्यादर्थसंविदः ॥ ३५१ ॥
तथावभासमानस्य तादृशोऽन्यादृशोऽपि वा ।
ज्ञानस्य हेतुरर्थोऽपीत्यर्थस्येष्टा प्रमेयता ॥ ३५२ ॥
यस्माच्चार्थसारूप्यवशेनार्थाधिगतिव्यवस्था, तस्माद् बुद्धिनिवेश्यार्थोऽर्थप्रति-
बिम्बं साधनं प्रमाणम्। तस्य प्रमाणस्य साधिगतिः क्रिया फलमिष्यते॥३४९॥
यतः कारणात् यथार्थो ज्ञानात्मनि निविशते तथा सा स्वसंवित्तिः
प्रथते ख्याति; तस्मादर्थस्य स्थितेरधिगतेस्तदात्मत्वात् परमार्थतः स्ववि-
दपि सती अर्थविद् मता । स्वसंवेदनमेवार्थवेदनमुपचारादुच्यत इति तादात्म्य-
मनयोः ॥ ३५० ॥
यस्मादर्थाकार एव प्रमाणम्, प्रतीतिसाधनत्वात् फलञ्च प्रतीयमानम्, तस्मात्
प्रमाणफलयोर्विषयभेदोऽपि नास्ति । यथा परमते आलोचनविशेषणज्ञानादीना-
मेकार्थापेक्षिण्यावेव हि सारूप्यप्रतिपत्ती प्रमाणफलत्वं प्रतिलभेते ।
यद्यर्थसंवेदनं फलम्, तदा स्ववित्फलं कथमुक्तम् ? इत्याह--अर्थसंवेदनस्य
वस्तुतः स्वभावचिन्तायां स्वसंवेदनं फलमुक्तम्; अर्थसंविदस्तादात्म्यात्
स्वसंवेदनात्मत्वात् । न स्वाकारप्रतीतेरन्यास्त्यर्थप्रतीतिः, स्वरूपेण तस्याः
प्रतीतेः ॥ ३५१ ॥
ननु यदि यथार्थं नानुभवः, तदा स्ववासनाप्रबोधकमनुवर्तमानस्य ज्ञानस्यार्थो
बाह्योऽस्तीत्येतदेव कुतः ? इत्याह- तथा इष्टानिष्टाकारेणावभासमानस्य
ज्ञानस्यार्थोऽपि तादृशोऽन्यादृशो वा हेतुरित्यर्थस्य प्रमेयतेष्टा सौत्रा-
न्तिकमते; सारूप्यस्य परमार्थतः "सरूपयन्ति तत् केन स्थूलाभासं च
तेऽणवः" ( प्र० वा० २. ३२१ ) इति प्रतिषेधात् ॥ ३५२ ॥