प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

शक्तिर्हेतुस्ततो नान्योऽहेतुश्च विषयः कथम् ! ॥ ४०६ ॥
स एव यदि धीहेतुः किं प्रदीपमपेक्षते ।
दीपमात्रेण धीभावादुभयं नापि कारणम् ॥ ४०७ ॥
दूरासन्नादिभेदेन व्यक्ताव्यक्तं न युज्यते ।
तत् स्यादालोकभेदाच्चेत् तत्पिधानापिधानयोः ॥ ४०८ ॥
तुल्या दृष्टिरदृष्टिर्वा सूक्ष्मोऽशस्तस्य कश्चन ।
आलोकेन च मन्देन दृश्यतेऽतो भिदा यदि ॥ ४०९ ॥
एकत्वेऽर्थस्य बाह्यस्य दृश्यादृश्यभिदा कुतः ।
शक्तिर्गम्यते; तन्मात्रभावेन भावात् । ततो दीपादन्यो मण्डलो न हेतुः,
अहेतुश्चासौ मण्डलज्ञानस्य कथं विषयः; अतिप्रसङ्गात् ॥ ४०६ ॥
स मण्डल एव मण्डलग्राहिण्या धियो हेतुर्न दीपो यदीष्यते, तदा
मण्डलं किं कस्मात् प्रदीपमपेक्षते । न ह्येतोरपेक्षा; अतिप्रसङ्गात् ।
दीपो मण्डलं च मण्डलबुद्धिहेतुः ? इत्याह—उभयं न कारणम् ; दीप-
मात्रेण मण्डलधियो भावात् ॥ ४०७ ॥
यदि चार्थ एव साकारो ग्राह्यः, ज्ञानं त्वनाकारम्, तदर्थस्य दूरासन्नादिता
भेदेन विशेषेण व्यक्ताव्यक्तं न युज्यते; एकात्मनः पदार्थस्य स्वरूपेण
दृश्यमानत्वात् दूरासन्नस्थाभ्यां समानः प्रतीयेत; ज्ञानस्वगताकारभेदानभ्यु-
पगमात् । व्यवधानाव्यवधानयोरालोकस्य मान्द्यामान्द्यभेदात् तद् व्यक्ताव्यक्तं
वस्तु स्यादिति चेत् ? दूरस्थितौ तस्यालोकस्य पिधानमपिधानं चाभ्युप-
गन्तव्यं तयोस्तुल्ययोः ॥ ४०८ ॥
सर्वस्य प्रतिपत्तुर्दृष्टिरदृष्टिर्वा तुल्यार्थस्य स्यात् ; दूरस्थस्य रजोनीहा-
रादिभिरुपहतत्वात् मन्देनालोकेन तस्य दृश्यर्थस्य सूक्ष्मोऽशोऽवयवः कश्चन
न दृश्यते । अतः संनिकृष्टाद् व्यक्तं दृश्यमानादर्थाद्व्यक्तत्वेन भिदा यद्युच्यते,
तदापि द्वयी कल्पना ॥ ४०९ ॥
योऽसौ स्थवीयान् दृश्यते स एकः, अनेको वा ? तत्रैकत्वेऽर्थस्य बाह्य-