प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२०६ प्रमाणवार्त्तिके
यथानुदर्शनं चेयं मेयमानफलस्थितिः ।
क्रियतेऽविद्यमानापि ग्राह्यग्राहकसंविदाम् ॥ ३५७ ॥
अन्यथैकस्य भावस्य नानारूपावभासिनः ।
सत्यं कथं स्युराकारास्तदेकत्वस्य हानितः ॥ ३५८ ॥
अन्यस्यान्यत्वहानेश्च;
नाभेदो रूपदर्शनात् ।
रूपाभेदं१ च१ पश्यन्ती धीरभेदं व्यवस्यति ॥ ३५९ ॥
त्वेनैव भावस्य२ दर्शनात् ॥ ३५६ ॥
तस्माद् ग्राह्यग्राहकसंविदां परमार्थतोऽविद्यमानापि मेयमानफल-
स्थितिर्यथादर्शनं क्रियते । ग्राह्याकारो मेयः, ग्राहकाकारो मानम्, संवित्तिः
फलमिति व्यवस्थाप्यते ॥ ३५७ ॥
अन्यथा यदि वस्तुतो ग्राहकादिविभागो दृश्यते, तदैकस्य भावस्य
ज्ञानात्मनो नानारूपावभासिनोऽनेकाकारप्रतिभासवन्त आकारा ग्राह्यादिकाः
कथं सत्यं स्युः; तस्यैकज्ञानात्मन एकत्वस्य हानितः । न ह्येकं प्रतिभास-
मानानेकाकारात्मकं भवितुमर्हति; प्रतिभासेन सर्वेषां भेदेन व्यवस्थापनात्
॥ ३५८ ॥
अनेकमेव तर्हि ज्ञानं परिच्छेदादित्वेन स्यात् ? इत्याह— न चानेकं ज्ञानं एक-
मेवेष्टव्यम् । वस्तुतो भिन्नस्याभेदे इष्यमाणे ग्राह्यादेः परस्परतोऽन्यस्यान्यत्व-
हानेः । यदा हि भेदप्रतिभासेऽप्येकत्वमिष्टम्, तदा भेद एव न व्यवस्थितः,
ततश्च सुखदुःखादयो नीलपीतादयश्च परस्परं न भिद्येरन्; प्रतिभासभेदस्य तत्साध-
नत्वात्, अन्यस्य च तत्साधनस्याभावात् ।
एवं तर्ह्येकं तावत् ज्ञानं नानाकारं स्यादिति शङ्कायां नकारं काकाक्षिवत्
सम्बन्धयन्नाह— नाभेदो ज्ञानस्याविबुद्धस्य रूपस्यादर्शनात् । रूपाभेदश्चा-
द्व्यादौ पश्यन्ती धीरभेदं व्यवस्यति । न च ग्राह्यग्राहकादिषु भिन्नाभासेष्व-
भेदप्रतिभासः ॥ ३५९ ॥
१-१. रूपाभेदेऽपि — रा० । २. भातस्य—रा० ।