प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २११
नार्थाद् भावस्तदाभावात् स्यात्तथानुभवेऽपि सः ।
आकारः स च नार्थस्य स्पष्टाकारविवेकतः ॥ ३७५ ॥
व्यतिरिक्तं तदाकारं प्रतीयादपरस्तदा१ ।
नित्यमात्मनि सम्बन्धे प्रतीयात् कथितं च न ॥ ३७६ ॥
एकैकेनाभिसम्बन्धे प्रतिसन्धिर्न युज्यते ।
एकार्थाभिनिवेशात्मा प्रवक्तृश्रोतृचेतसोः ॥ ३७७ ॥
तदेकव्यवहारश्चेत् सादृश्यादतदाभयोः ।
भिन्नात्मार्थः कथं ग्राह्यस्तदा स्याद्धीरनर्थिका ॥ ३७८ ॥
अर्थात् स्मृतिरुत्पद्यत इति चेत् ? आह—नार्थाद् भावः, तस्यास्तदा
स्मृतिकालेऽभावादतीताथस्य । यथा चार्थदुत्पद्यमानायाः स्मृतेरर्थाकारो भवति,
तथानुभवेऽप्यर्थादुत्पद्यमाने सोऽर्थाकारः स्यात् ।
अपि च—स्मृत्यारूढः सोऽस्पष्टाकारो नार्थस्यानुभवारूढात् स्पष्टा-
दर्थाकाराद् विवेकतो भेदात् ॥ ३७५ ॥
यदि च बुद्धिव्यतिरिक्तोऽर्थ एव मनोविज्ञानग्राह्यः, तदा बुद्धेर्व्यति-
रिक्तमेकेन विकल्प्यमानं तदाकारमपरोऽपि योग्यदेशस्थः पुमान् प्रतीयात् ।
परोपलभ्यतां निषेद्धुं नित्यमात्मन्यस्य विकल्प्यस्यार्थस्य सम्बन्धे वा स्वी-
क्रियमाणे यदा स्वयमनुचिन्तयितुं परस्मै कथ्यते, तदा कथञ्चित् परो न
प्रतीयात्, प्रत्येति च कथितम् ॥ ३७६ ॥
प्रतीत्यर्थमेकेनैकेन वक्त्रा श्रोत्रा च भिन्नस्य भिन्नस्य अर्थस्याभि-
सम्बन्धेऽत्रापि स्वीक्रियमाणे प्रवक्तृश्रोतृचेतसोः प्रतिसन्धिरेकार्थाभिनिवे-
शात् ‘यदेवानेन कथितं तदेव मया प्रतीतम्’, ‘यदेव मया कथितं तदेवानेन
ज्ञातम्’ इत्यभिन्नार्थाध्यवसायरूपो न युज्यते ॥ ३७७ ॥
वक्तृश्रोतृसम्बन्धिनोस्तयोरर्थयोरेकव्यवहार एकत्वावसायः सादृश्या-
च्चेत् ? तदुभयदर्शने सादृश्यम्, न चात्र दर्शनम्। भवतु वा, तथापि अतदाभयो-
र्भिन्नात्मसम्बन्धार्थप्रतिभासिनोर्वक्तृश्रोतृचेतसोर्भिन्नात्माऽर्थः कथं ग्राह्यः ।
१. ०स्तथा—रा० ।