प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२१८ प्रमाणवार्त्तिके
तथा ह्याश्रित्य पितरं तद्रूपोऽपि¹ सुतः पितुः ।
भेदं केनचिदंशेन कुतश्चिदवलम्बते ॥ ४०२ ॥
मयूरचन्द्रकाकारं नीललोहितभास्वरम् ।
सम्पश्यन्ति प्रदीपादेर्मण्डलं मन्दचक्षुषः ॥ ४०३ ॥
तस्य तद्बाह्यरूपत्वे का प्रसन्नेक्षणेऽक्षमा ।
भूतं पश्यँश्च तद्दर्शी कथं चोपहतेन्द्रियः ॥ ४०४ ॥
शोधितं तिमिरेणास्य व्यक्तं चक्षुरतीन्द्रियम् ।
पश्यतोऽन्याक्षदृश्येऽर्थे तदव्यक्तं कथं पुनः ॥ ४०५ ॥
आलोकाक्षममनस्कारादन्यस्यैकस्य गम्यते ।
तथा हि पितरमाश्रित्य तद्रूपः पित्राकारोऽपि सुत उत्पन्नः केनचिदं-
शेनाकारेण कुतश्चित् कर्मादेर्हेतोः पितुः सकाशात् भेदमन्यादृशत्वमवलम्बते;
पितापुत्रयोः सर्वथा साम्याभावात् ॥ ४०२ ॥
द्वैरूप्यसिद्धावुपपत्त्यन्तरमाह-मयूरचन्द्रकाकारमन्तरान्तरा नीललोहित-
भास्वरं दीप्तं प्रदीपादेर्मण्डलमविद्यमानमेव मन्दचक्षुषः सम्पश्यन्ति;
दीपस्य तादृशस्वरूपाभावात् । ज्ञानस्यानुभवात्मनः स आकार इति द्वैरूप्य-
सिद्धिः ॥ ४०३ ॥
अथ तादृशं वस्त्वेवोत्पन्नं दृश्यत इति न ज्ञानाकारः ? इत्याह-तस्य
मण्डलस्य तद्बाह्यरूपत्वेऽभ्युपगम्यमाने प्रसन्नेक्षणे द्रष्टरि काऽक्षमा द्वेषः,
येनास्मै नात्मानमुपदर्शयेत् । यद्वस्तूपहतेन्द्रियेण दृश्यते, तदनुपहतेन्द्रियेण
सुतरां दृश्यते । भूतं सत्यं च पश्यन् तद्दर्शी मण्डलदर्शी कथमुपहतेन्द्रियैः
अपरैरदृश्यं मण्डलं पश्यतोऽस्य मन्दचक्षुष्ट्वेन नष्टस्य तिमिरेण व्यक्तं
चक्षुः शोधितमित्युपहसति । किन्तु तैमिरिकस्यातीन्द्रियार्थदर्शनक्षमं तच्चक्षु-
रन्यस्यातैमिरिकस्य अक्षदृश्येऽर्थे प्रदीपे कथं पुनरव्यक्तमस्फुटं यदतीन्द्रियं
पश्यति तत् सर्वं दृश्यं सुतरां पश्यति ॥ ४०४-४०५ ॥
किञ्च-आलोकाक्षममनस्कारादन्यस्य दीपस्य एकस्य मण्डलज्ञानजनने
१. तद्रूपो हि—रा० ।