मृगेन्द्र आगम: विद्या एवं योग पाद (भट्ट नारायणकण्ठ वृत्ति सहित प्राचीनतम कामिक आगम परिशिष्ट)

कृत्वा मलापेतः स्वभावनिर्मलः परमेश्वरः१,
तथा अनादिश्चासौ मलापेतश्च तत्प्रसादात्२
प्रध्वस्तसमस्तमलो मुक्ताणुवर्गः, किंच अना-
देर्मलादपेतः स्वाभाविकमलविदारणात् पर-
मेश्वरेण प्रकटीकृतदृक्क्रियः३ किंचिदवशेषि-
तत्त्वादादिमता अधिकारमलेन युक्तो मन्त्रम-
न्त्रेश्वरमन्त्रमहेश्वरवर्ग इत्येवं समासत्रयकर-
णात् मुक्ताणुभिर्विद्येश्वरादिभिश्च सहितः प-
तिपदार्थः अत्र सूचितः। तस्य च त्रिविधस्यापि
सर्वज्ञता सर्वकर्तृत्वं च विद्यते, मुक्तात्मनां
तु सत्यपि सर्वार्थदृक्क्रियत्वे पाशजालापोहन-
सामर्थ्यमस्ति, नत्वपोहनकर्तृत्वम्। यतस्ते क-
रणीयस्याभावात् न प्रवर्तन्ते, अतः स्वात्मन्येव
श्रेयोयोगाच्छिवत्वमेतेषां, विद्येश्वराणां शिव-
पदप्राप्तिहेतुत्वात्, भगवतस्तु सर्वानुग्रहप्रवृ-
त्त्वात्। तथाच मुक्तात्मनामप्रवृत्तत्वात् वि-
द्येश्वराणां च परमेश्वरपारतन्त्र्यात् स्वतन्त्रः स
भगवान्। किं करोतीत्याह पूर्वव्यत्यासितस्याणोः
१ परमेश्वरः पतिः। २ अनादिरपि मुक्ताणुवर्गः ईश्वरप्रसादात् प्रध्वस्त-
समस्तमलः अधिकारमलरहितः। ३ प्रकटीकृते दृक्क्रिये यस्य सः, यस्य
परमेश्वरेण दृक्शक्तिः क्रियाशक्तिश्च प्रकटीकृते।
७

पाशजालं व्यपोहतीति अणोरिति विज्ञाना-
कलप्रलयाकलसकलत्वेन त्रिरूपस्य, तथा वि-
ज्ञानाकलप्रलयाकलात्मनोर्विपर्यवसितमलेश्व-
रशक्त्यधिकारतदन्यथाभावभेदात् प्रत्येकं द्वि-
विधयोः, सकलस्यापि त्रिबन्धनबद्धस्य, कुत-
श्चिदुपायात्प्रक्षीणकर्मतया केवलकलादियु-
क्तस्य च, एवं द्विप्रकारस्यास्यैव च प्रत्येकं
विदेहसदेहभेदात् प्रतिभेदं च मलाद्यधिकार-
विरहिणस्तद्युक्तस्य चेत्यष्टप्रकारस्य, इत्थमनेक-
भेदभिन्नस्यात्मनः परमेश्वरः पाशजालं यथा-
संभवमपोहतीति संबन्धः । यस्य च यथा
१ विपर्यवसितो मलो यया सा विपर्यवसितमला नाशितमलेति यावत्,
तादृशी या ईश्वरशक्तिस्तया कृताधिकारः, तया अकृताधिकारश्च, ताभ्यां भे-
दाभ्यां भिन्नौ विज्ञानाकलप्रलयाकलौ । ईश्वरशक्तिनाशितमलः सन् ईश्वरशक्ति-
दत्ताधिकारवान् विज्ञानाकलः प्रथमः । ईश्वरशक्तिनाशितमलः सन् ईश्वर-
शक्तिदत्ताधिकाररहितः विज्ञानाकलो द्वितीयः । एवमीश्वरशक्तिनाशितमलः
सन् ईश्वरशक्तिदत्ताधिकारवान् प्रलयाकलः प्रथमः, ईश्वरशक्तिनाशितमलः
सन् ईश्वरशक्तिदत्ताधिकाररहितः प्रलयाकलो द्वितीयः ।
२ त्रिविधबन्धनबद्धो विदेहसकलः १ उपायात्प्रक्षीणकर्मा केवलकलादि-
युक्तो विदेहसकलः २ त्रिविधबन्धनबद्धः सदेहसकलः ३ उपायात्प्रक्षीण-
कर्मा केवलकलादियुक्तः सदेहसकलः ४ त्रिविधबन्धनबद्धविदेहो मला-
द्यधिकारयुक्तः सकलः ५ उपायात्प्रक्षीणकर्मा केवलकलादियुक्तविदेहो
मलाद्यधिकाररहितः सकलः ६ त्रिविधबन्धनबद्धविदेहो मलाद्यधिकार-
रहितः सकलः ७ उपायात्प्रक्षीणकर्मा केवलकलादियुक्तविदेहो मलाद्यधि-
काररहितः सकलः ८ इत्यष्ट भेदाः ।

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ५१
चापोहति, तत्सर्वं यथावसरमग्रे वक्ष्यामः ।
कीदृशस्याणोरित्याह पूर्वव्यत्यासितस्येति पूर्वै-
रनादिकालीनैर्मलकर्ममायापरमेश्वरनिरोधश-
क्त्याख्यैर्यथासंभवं हेतुतया स्थितैर्व्यत्यासि-
तस्य परमेश्वराद्वैसादृश्यं प्रापितस्य तत्प्रेर्यस्य
बन्धान्तरयोगिनश्च । अयमर्थः—मलेनेश्वरनि-
रोधशक्त्या कर्मभिश्च सद्भिरणोरशिवत्वं, त-
तश्च बन्धान्तरयोगः, तदपोहने तु शिवत्वम् ।
एवं च शिववैसादृश्ये त एवानादयो हेतवः ।
शिवस्त्वप्रतिबद्धनिरतिशयसर्वार्थदृक्क्रियाशक्तिः
तेषां योग्यतामपेक्ष्य अनुग्रहे प्रवृत्तः पाशव्रात-
मपोहति निरस्यति । 'उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वा व-
चनम्' इत्यपोहतिपदम् । तदेवमखिलतन्त्रार्थ-
सूचनादेतन्मूलसूत्रम् । तथाचेहैव व्याख्या-
नावसरे वक्ष्यति
'यत्र बीज इवारूढो महातन्त्रार्थपादपः ।
आभाति मूलसूत्रं तदथशब्दाद्यलङ्कृतम् ।'
इति ॥ १ ॥
१ अथानादिमलापेत इति पूर्वोक्तश्लोकात्मकं मूलसूत्रम्, तदात्मकं
बीजम् । तदन्यत् सर्वश्लोकात्मको महातन्त्रात्मकः पादपः ।

५२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।२
अथैतत्सूचितार्थप्रकाशनार्थमुत्तरसूत्रं
त्रिपदार्थं चतुष्पादं
महातन्त्रं जगत्पतिः ।
सूत्रेणैकेन संहृत्य
प्राह विस्तरशः पुनः ॥ २ ॥
पाशसद्भावे १ह्यात्मनां जन्मस्थितिध्वंसति-
रोभावानुग्रहकृत् भगवान् भवतीति पतिपशु-
पाशात्मव्यतिरिक्तं न किंचित्पदार्थान्तरं प्र-
योजनवदेष्वेवान्येषामन्तर्भावादिति त्रिपदा-
र्थत्वमुक्तम् । किंच पाशजालमपोहतीत्यपो-
हतिक्रियाक्षिप्ताः क्रियाचर्यायोगपादाः, प-
तिपशुपाशोक्त्याक्षिप्तश्च विद्यापाद इति पा-
दचतुष्टयोपक्षेपः कृतः । महातन्त्रमिति दर्श-
नान्तरेभ्योऽधिकफलत्वाच्छिवभेदकत्वेन पर-
त्वाद्वा महत् तन्त्रिततत्तत्प्रमेयत्वाच्च तन्त्रम् ।
एकेनैवामुना सूत्रेण संहृत्य संगृह्य पुन-
र्विस्तरेणैतदेव प्रमेयं जगत्पतिः श्रीकण्ठनाथः
प्राह ॥ २ ॥
१ पशूनाम् ।

मूलसूत्रात्सर्वकृत्सर्वविदिति विशेषणद्वयं
व्याचष्टे
जगज्जन्मस्थितिध्वंस-
तिरोभावविमुक्तयः ।
कृत्यं सकारकफलं
ज्ञेयमस्यैतदेव हि ॥ ३ ॥
तेन स्वभावसिद्धेन
भवितव्यं जगत्कृता ।
अर्वाक्सिद्धेऽनवस्था स्या-
न्मोक्षो निर्हेतुकोऽपिवा ॥ ४ ॥
जगतो जन्मवज्जन्तुचक्रस्य १भोगोपयोगि-
परिकरसहितस्य, पौनःपुन्येन तत्तद्विविधयो-
निषु २उद्भावनं जन्म, स्थितिस्तदिच्छानि-
रुद्धस्य सर्वलोकस्य ३स्वगोचरे नियोगः स्था-
पनं, ४ध्वंस आदानं जगद्योनावुपसंहारः, तिरो-
५भावो यथानुरूपाद्भोगादप्रच्यावः संरक्षणा-
ख्ययान्यत्रोक्तः । यदाह वार्तिककारः
१ भोगानुकूलकारकसहितस्य । २ सर्जनम् । ३ स्वर्गनरकादौ नियोजनम् ।
४ मायाख्ये एकत्रिंशत्तमे तत्त्वे जगद्योन्याख्ये । ५ आत्मनस्तिरोभावो नाम
स्वकीयकर्मानुगुणभोगादप्रच्यावोऽदूरीकरणम् ।

‘स्वसंस्कारोचिताद्भोगादप्रच्यावः शरीरिणाम् ।
प्रोक्तं संरक्षणं नाम न्यायेन परिकल्पनम् ॥’
इति । विमुक्तिशब्देनात्रानुध्यानरूपोऽनुग्रह
इत्येतत्परमेश्वरस्य संबन्धि पञ्चविधं कृत्यं, का-
रकैः शक्त्यादिभिः, फलेन च भुक्तिमुक्त्या-
त्मना सहितं ज्ञेयमवबोद्धव्यम् । एतच्च न मा-
यादिभिः कर्मभिर्वा निर्वर्तयितुं शक्यम-
चैतन्यात्, नापि पुरुषेणास्य मलनिरुद्धश-
क्तित्वात् । न चानीश्वरोऽत्र कर्ता युक्तः । यश्चै-
तत्सृष्ट्यादि कर्तुं शक्नोति, सोऽवश्यं तद्विषयज्ञः
चिकीर्षितकार्यविषयाणां ज्ञानविशेषाणामंशे-
नापि वैकल्ये तत्तत्कार्यानिष्पत्तेः । अतश्च सर्व-
कर्त्रा सर्वज्ञेन तेन च स्वभावसिद्धेन जगतः कर्त्रा
भवितव्यम् । अर्वागिति आदिमत्त्वेन सिद्धे त-
स्मिन्नभ्युपगम्यमाने यदि कारणात् कुतश्चित्तस्या-
सावनुग्रहस्तस्यापि कारणं, तत्कारणस्यापि कार-
णान्तरं मृग्यमित्यनवस्था । अथास्य विनैव
कारणं स्वत एव तथाविधमैश्वर्यं तदकस्मा-
जातं, तर्ह्येष निर्हेतुको मोक्षोऽन्यानपेक्षणात्
सर्वस्यैव स्यात्, तस्यापि वा न स्यात् । यदाहुः

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ५५
'नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा हेतोरन्यानपेक्षणात् ।
अपेक्षातो हि भावानां कादाचित्कत्वसंभवः ॥'
इति । तस्मात्स्वभावसिद्धनित्यनिरतिशयनि-
र्मलसर्वार्थदृक्क्रियः पतिपदार्थः पूर्वमुद्दिष्टोऽनेन
लक्षितः परीक्ष्यते पुरस्तात् ॥ ३, ४ ॥
इदानीं पशुपदार्थं लक्षयितुमाह
चैतन्यं दृक्क्रियारूपं
तदस्त्यात्मनि सर्वदा ।
सर्वतश्च यतो मुक्तौ
श्रूयते सर्वतोमुखम् ॥ ५ ॥
सदप्यभासमानत्वा-
तन्निरुद्धं प्रतीयते ।
वश्योऽनावृतवीर्यस्य
सोऽत एवाविमोक्षणात् ॥ ६ ॥
ज्ञानक्रियात्मकं यच्चैतन्यं, तदात्मन्यस्ति,
नतु शरीरसमवेतमिति चार्वाकनिराकरणे
वक्ष्यामः । तच्च सर्वदैवास्ति, नतु मुक्तावेव,
१ यथा एकस्मिन्नपि दीपे प्रकाशकत्वं दाहकत्वं, तथा एकस्यामपि
चिच्छक्तौ ज्ञानजनकत्वेन दृक्शक्तित्वं, कार्यजनकत्वेन क्रियाशक्तित्वम् ।

५६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [१।२
मुक्तौ तु संवित्त्यभावो यथा वैशेषिकैरिष्टः त-
थाविधाया मोहरूपाया मुक्तेर्निराकरिष्यमाण-
त्वात् । तच्चात्मनश्चैतन्यं ज्ञानक्रियात्मकं सर्व-
तोमुखमस्ति, नतु क्षपणकानामिव देहप्रमा-
णकत्वनियमाद्व्यापि पशुपदार्थप्रकरणे व्या-
पकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अत्र हेतुमाह यतो
मुक्तौ श्रूयते सर्वतोमुखं, मुक्तात्मनां सर्वतो-
मुखस्य चैतन्यस्य श्रवणादित्यर्थः। न च तेषां
तदानीमेव तदुत्पद्यते इति वाच्यं, सदुत्पत्तेः
सत्कार्यवादप्रकरणेऽभिधास्यमानत्वात् । अथ
मुक्तावेव तथाविधचैतन्यश्रुतेः, पूर्वं च तदनु-
पलम्भादन्वयव्यतिरेकाभ्यां संसारावस्थायां
सर्वतोमुखत्वं चैतन्यस्य कुत इत्याशङ्कानि-
रासायाह सदप्यभासमानत्वादित्यादि । सत्य-
मनुपलम्भः संसारावस्थायां तथाविधस्य चैत-
न्यस्य । स त्वन्यथासिद्धः । व्यञ्जकाभावकृतो
हि योऽनुपलम्भः स नाभावसाधकः, अपितु
असति व्यञ्जके यश्चायमनुपलम्भः स व्यञ्ज-
१ असदुत्पत्तिमाशङ्क्य आह नचेति । २ मुक्तिसत्त्वे सर्वतोमुखचैतन्य-
सत्त्वम् । मुक्त्यभावे सर्वतोमुखचैतन्याभावः ।

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ५७
काभावकृतः अतश्च नासत्त्वं साधयति । तच्च
सर्वतोमुखत्वं सदपि यस्मान्न प्रथते, ततः
केनापि प्रतिबद्धमित्यवसीयते । अस्माच्च हेतो-
रनावृतनिजसामर्थ्यस्य मुक्तेः पुरा स आत्मा
वश्य इति ॥ ५, ६ ॥
एवं द्वितीयं पदार्थमभिधाय, तृतीयपदार्थं
लक्षयितुमाह
प्रावृतीशबले कर्म
मायाकार्यं चतुर्विधम् ।
पाशजालं समासेन
धर्मा नाम्नैव कीर्तिताः ॥ ७ ॥
प्रावृणोति प्रकर्षेणाच्छादयति आत्मनां दृ-
क्क्रिये इति प्रावृतिः स्वाभावक्यशुद्धिर्मल इ-
त्यर्थः । ईष्टे स्वातन्त्र्येणेतीशः तदीयं बलं
रोधशक्तिर्द्वितीयः पाशः । तथा ह्यग्रे वक्ष्यति
'तासां माहेश्वरी शक्तिः सर्वानुग्राहिका शिवा ।
धर्मानुवर्तनादेव पाश इत्युपचर्यते ॥' (७ पट०)
इति । क्रियते तत्तत्फलार्थिभिरिति कर्म, तस्य
चानादित्वमाद्यकोटेरनुपलभ्यमानत्वात्, यतः
८

५८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।२
शरीरवतः कर्म करणं, तच्च शरीरं कर्मारब्धं,
तान्यपि शरीरान्तरेण कृतानि, तच्च कर्मज-
मिति सोऽयं तृतीयः पाशः । मात्यस्यां शक्त्या-
त्मना प्रलये सर्वं जगत् सृष्टौ व्यक्तिं यातीति
माया । यथोक्तं श्रीमत्सौरभेये
'शक्तिरूपेण कार्याणि तल्लीनानि महाक्षये ।
विकृतौ व्यक्तिमायान्ति...........॥'
इति । स्वकार्येण कलादिना सहितेयमप्यनादि-
कालीना चतुर्थः पाश इति । एतदात्मनां सह-
जसामर्थ्यप्रतिबन्धकत्वात् पाशानां जालमिव
जालं समासतः संक्षेपादुक्तम् । येषां च ये
धर्मा व्यापारास्ते नाम्नैव प्रदर्शिताः अन्वर्थेन
स्वाभिधानेन सूचितास्तथापि यथावसरं व-
क्ष्यन्ते ॥ ७ ॥
अथ पदार्थत्रयोपसंहारः
इति वस्तुत्रयस्यास्य
प्राक्पादकृतसंस्थितेः ।
चर्यायोगक्रियापादै-
र्विनियोगोऽभिधास्यते ॥ ८ ॥

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ५९
इत्थमस्यैव पदार्थत्रयस्य विद्यापादे स्थि-
तस्य चर्यादिपादत्रयेण विनियोगो विभजन-
मभिधास्यते वक्ष्यते । एवंविधेन विधिना पतिः
पाशोपशमनं कृत्वा पशूनां कैवल्यदो भवति
आत्मनामिति प्रतिपदमेषामेव प्रविवेको-
ऽभिधास्यत इत्यर्थः ॥ ८ ॥
तत्फलकथनायाह
विनियोगफलं मुक्ति-
र्भुक्तिरप्यनुषङ्गतः ।
परापरविभागेन
भिद्येते ते त्वनेकधा ॥ ९ ॥
तस्य च विनियोगस्य विभजनस्य मुक्तिः
फलं, अनुषङ्गतः अनुनिष्पन्नतया भुक्तिरपि व-
क्ष्यमाणा भौतिकदीक्षादिभिः समभिलषित-
भोगोपभोगात् परतः परकैवल्याविर्भावः । तथा
चोक्तं रुरुसंहितायां
‘दीक्षापूता गणपतिगुरोर्मण्डले जन्मवन्तः
सिद्धा मन्त्रैस्तरुणदिनकृन्मण्डलोल्लासिदेहाः ।
भुक्त्वा भोगान् सुचिरममरस्त्रीनिकायैरुपेताः
स्रस्तोत्कण्ठाः शिवपदपरैश्वर्यभाजो भवन्ति ॥’

६० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।२
इति । तेन भुक्तिमुक्ती परापरविभागेन ब-
हुधा भिद्येते । तत्र परा भुक्तिः पातालादिकला-
न्ताध्ववर्तिविचित्रैश्वर्यसंपन्नतत्तद्भुवनाधिपत्यं,
तत्तद्भुवनवासित्वमात्रं चापरा । एवं परा मुक्तिः
परमेश्वरसाम्यम्, अपरा तु मन्त्रमन्त्रेश्वरत्वम् ।
आसां च यथा बहुभेदत्वं, तथाग्रे वक्ष्यामः॥९॥
अथान्येभ्यो दर्शनेभ्यः कोऽस्य पारमेश्व-
रस्य ज्ञानस्य विशेष इति मुनिः प्रष्टुमाह
वेदान्तसांख्यसदस-
त्पादार्थिकमतादिषु ।
ससाधना मुक्तिरस्ति
को विशेषः शिवागमे ॥ १० ॥
वेदान्तविदां मतेषूपनिषदादिशास्त्रेषु, षैष्टि-
तन्त्रादिषु, सदसद्वादिनामर्हतां च मतेष्वकल-
ङ्कत्रितयप्रभृतिषु, द्रव्यादिपदार्थवादिकाणादा-
दिशास्त्रेषु आदिग्रहणात्सौगतादिमतेष्वपि यतो
मुक्तिस्तत्साधनानि च श्रूयन्ते, ततः कोऽसौ
शिवागमे विशेषः इति विशेषजिज्ञासया तद्व्यव-
१ षष्टिपदार्थाभिधायकत्वात् षष्टितन्त्रं सांख्यम् ।

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ६१
सितस्य मुनेः प्रश्नः, न संदिग्धत्वेनादावेव
विशेषसंभावनानिश्चयतः श्रोतुं प्रवृत्तत्वात्,
नापि विपर्यस्तत्वेन ‘ते वव्रे शिवज्ञानम्’
इत्यभ्यर्थनाप्रवृत्तत्वेन दर्शनान्तरानभिनिविष्ट-
त्वप्रतीतेः । तत्तदागमश्रुता मुक्तिस्तत्साधनानि
च पुरस्तात्तेषु तेष्ववसरेषु ग्रन्थकृतैवानुभाष्य
दूषयिष्यन्त इति नास्माभिः पृथक् प्रयत्नेन
दर्श्यन्ते ॥ १० ॥
अत्र सिद्धान्तः
प्रणेतृसर्वदर्शित्वा-
न्न स्फुटो वस्तुसंग्रहः ।
उपायाः सफलास्तद्व-
च्छैवे सर्वमिदं परम् ॥ ११ ॥
प्रणेतारो हिरण्यगर्भाद्याः कणादपतञ्जलि-
कपिलप्रभृतयश्च, ते चासर्वज्ञाः अपरत्वेनाभि-
मताः स्वप्रमेयादूर्ध्ववर्तिनो युक्त्यागमोपपन्नस्य
प्रमेयजातस्य तैरनवगमात् । तदुक्तं
१ उत्कृष्टम् । २ चतुर्मुखाद्याः ।

Here is the line-by-line transcription of the text in Devanagari:

'स्वभावपुरुषाव्यक्तकर्मकालात्मवादिभिः ।
परमेशमदृष्ट्वैव मुक्तिर्मिथ्यैव कल्पिता ॥'
इति । तथा
'सुगतो यदि सर्वज्ञः कपिलो नेति का प्रमा ।
अथोभावपि सर्वज्ञौ मतिभेदस्तयोः कथम् ॥'
इति । तैरेतैः प्रणीतानि शास्त्राणि, अत एवै-
तेषु वस्तुसंग्रहोऽप्यस्फुटः पुंप्रतिबद्धापवर्गज्ञा-
नमस्पष्टमित्यर्थः । ये चात्रोपायाः पुंस्प्रकृतिवि-
वेकज्ञानब्रह्माद्वैताभ्यासषोडशपदार्थज्ञानादयः,
फलानि च स्वर्गापवर्गलक्षणानि, तत्सर्वं तद्वद-
स्पष्टमेव तथातथावक्ष्यमाणनिर्वाहासहत्वात् ।
तस्मात्तेभ्योऽस्यायं विशेषः—यदिह सर्वं प्रकृष्टं
यतः पशुपाशातीतनिरतिशयसर्वार्थज्ञानक्रिया-
त्मना परमेश्वरेणेदमादिष्टमिति प्र

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ६३
'शुद्धिं व्रजति तुलायां दीक्षातो ब्रह्महेत्यतो मुख्यात् ।
प्रत्ययतो जानीयाद्बन्धनविगमं विषक्षयवत् ॥'
(तत्त्व० सं० ३६)
इति । फलं चेहान्यैःसर्वदर्शनदृष्टाद्भोगापवर्ग-
लक्षणात्फलात्प्रकृष्टम् । उक्तं हि श्रीमन्मतङ्गे
'अग्निहोत्रादिभिः पूतास्तथा चान्द्रायणादिभिः ।
लोकत्रयेऽपि मोदन्ते विमानस्था यशस्विनः ॥
अथाप्नुयुः पदं शाक्रमिष्ट्वा क्रतुशतं विधेः ।
या गतिः शिवभक्तानां शाठ्येनापि महात्मनाम् ॥
न सा यज्ञसहस्रेण प्राप्यते मुनिपुङ्गव ॥' (१।२६)
इति । अपवर्गोऽप्यस्मिन् दर्शने सर्वान्यागमा-
गोचरत्वात् परः तत्तदागमप्रणेतॄणां साञ्जनत्वे-
नासर्वज्ञत्वात् तदुपदिष्टाया मुक्तेर्मुक्त्याभास-
त्वात् । उक्तं च श्रीमद्भार्गवोत्तरे
'अन्यतन्त्रेषु ये मुक्ता धर्माधर्मक्षयान्नराः ।
तेऽत्र रुद्राणवः प्रोक्ता गुणत्रयविवर्जिताः ॥'
इति ॥ ११ ॥
१ यदि दीक्षा समीचीना भवति, तदेयं परीक्षा—प्रथमं शिष्यस्य
पाषाणादिभिस्तोलनं विधेयं, पश्चात्तस्मै दीक्षां दत्त्वा यैरेव पाषाणैः शिष्य
उत्तोलितस्तैरेव पुनः पाषाणैरुत्तोलनेन पूर्वमानापेक्षया लघुमानमितो भवति
पापक्षयात् । २ अन्यानि यानि सर्वदर्शनानि, तेभ्यो दृष्टा ये भोगापवर्गा-
स्तदात्मकात् फलात् प्रकृष्टमित्यर्थः । ३ अञ्जनमिहाविद्या ।

६४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११२
अथ किं तदन्यदर्शनानामस्फुटत्वमित्याह
वेदान्तेष्वेक एवात्मा
चिदचिद्व्यक्तिलक्षितः ।
'आत्मैवेदं जगत्सर्वं नेह नानास्ति किंचन ।'
तथा
'एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा
एकं विश्वं बहुधा यः करोति ॥' (क० ५।१२)
इत्यादिश्रुतिभिः परमात्मैव सकलचिद्-
चिद्भावाविर्भावतिरोभावप्रकृतिभूतः परिपूर्ण-
षाड्गुण्यवैभवस्वतन्त्रः एकोऽपि सन् संसृत्यर्थं
तत्तद्विविचमनोलक्षणोपाधिभेदेन स्वभावा-
न्तरानुविधायी यथावदवगतोऽभ्युदयाय भ-
वतीति वेदान्तविदः प्रतिपन्नाः । स एव हि
सत्त्वात्मनि शान्त उपाधौ शान्त इव, रजो-
बहुले तु भगवानिव, अज्ञानात्मके च तमसि
मुग्ध इवास्ते, नतु ततोऽन्यत् पृथक् किंचिद्-
वतिष्ठते तस्यैव तथा तथा वैचित्र्येणावस्थितेः
सत्यत्वात्, द्वैतप्रतिभासस्य द्विचन्द्रादिज्ञानवत्
भ्रान्तत्वात् । तथाचाह तत्रभवान् भर्तृहरिः

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ६५
'यथा विशुद्धमाकाशं तिमिरोपप्लुतो जनः ।
संकीर्णमिव मात्राभिश्चित्राभिरभिमन्यते ॥
तथेदममृतं ब्रह्म निर्विकारमविद्यया ।
कलुषत्वमिवापन्नं भेदरूपे प्रवर्तते ॥'
इति । एवं चाभिन्नमेवेदं परं ब्रह्म परमात्म-
लक्षणम् । मनसां हि संसारधर्मैः सुखदुःखादि-
भिर्योगः, परमात्मा तु सूर्य इवाम्भःप्रतिबिम्ब-
भेदैरुपाधिभिरभिन्नोऽपि भिन्न इव प्रतिभाति ।
तथाच श्रुतिः
'यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वा-
नपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन् ।
उपाधिना क्रियते भेदरूपो
देवः क्षेत्रेष्वेवमजस्तथात्मा ॥'
इति ॥
तदेतन्नोपपद्यते, यतः
प्रतिज्ञामात्रमेवेदं
निश्चयः किंनिबन्धनः ॥ १२ ॥
ओमित्युपपत्त्यनुपपत्तिपर्यालोचनपरिहारेण
यद्येतदङ्गीक्रियते, काममवतिष्ठतां, नतु प्रा-
माणिकरीत्या । यस्मात्प्रतिज्ञामात्रमेवैतत्, न
९

६६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १२
त्वत्र हेतुदृष्टान्तादिसंभवः । तद्भावान्निश्चयः
किंनिबन्धनः किमाश्रयः । प्रमाणनिबन्धनो
हि निश्चयस्तत्तत्प्रमेयव्यवस्थापनसमर्थो भवति,
नान्यथा ॥ १२ ॥
नन्वत्र प्रमाणमागमस्तावच्छ्रुतिरूपः प्रद्-
र्शित एवेत्याह
अथ प्रमाणं तत्रात्मा
प्रमेयत्वं प्रपद्यते ।
यत्रैतदुभयं तत्र
चतुष्टयमपि स्थितम् ॥ १३ ॥
यदि प्रमाणमसत्यरूपं परमार्थतः परमा-
त्मन एव सत्यत्वात्, तथाविधेन प्रमाणेनैतत्प्र-
मीयमाणं मनोनिर्मितेन प्रदीपेन सन्तमसा-
वस्थितपदार्थप्रविवेचनप्रायम् । अथ सत्यमेव
प्रमाणम्, एवं तर्हि स परमात्मा प्रमेयत्वेन
स्थितः । प्रमाणं हि प्रमेयं परिच्छिन्दत् प्रमा-
णतामासादयति, इतरथा प्रमाणतैवास्य न
स्यात् । किंच अतः । किमन्यत्, यत्रैतद्द्वितयं प्र-
माणप्रमेयलक्षणं, तत्र प्रमातृप्रमित्यात्मकमन्य-

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ६७
दपि द्वयमन्योन्यसत्त्वव्यपेक्षत्वात् स्थितमेव ।
नहि प्रमातारं कर्तारमन्तरेण प्रमाणप्रमेययोः
क्वचित् किंचित्करत्वं करणकर्मणोः क्रियासिद्धौ
कर्त्राश्रयत्वात् । प्रमितिरपि क्रियारूपो व्यापा-
रस्त्वेभ्यः पृथगेवान्वयव्यतिरेकाभ्यामुपलभ्यत
इति चतुष्टयमवश्यंभावि । यदाह आक्षपादः
'चतसृषु चैवंविधासु सर्वोऽपि व्यवहारः परिसमाप्यते।'
(सू० १ वा० भा०)
इति ॥ १३ ॥
किं चात इत्यत आह
अद्वैतहानिरेवं स्या-
न्निष्प्रमाणकतान्यथा ।
भोगसाम्याविमोक्षौ च
यौ नेष्टावात्मवादिभिः ॥ १४ ॥
प्रमाणप्रमेयव्यवहाराङ्गीकरणे सति अद्वैत-
हानिरतः स्वाभ्युपगमविरोधः, तदपह्नवे तु नि-
ष्प्रमाणकत्वम्, किंच भोगसाम्यमविमोक्षश्चा-
त्मवादिभिरनभ्युपगतौ दोषौ प्रसज्येते । सर्वे-
१ स्वसिद्धान्तभङ्गादित्यर्थः ।

६८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।२
रेवात्मवादिभिः प्रत्यक्षविरोधभीरुभिर्दृश्यमानं
भोगवैचित्र्यमवश्याभ्युपेयम्, आत्मनां च मु-
क्तिरेष्टव्या निःश्रेयसहेतुतयैव शास्त्राणां प्रवृत्तेः।
तदिह
'नादत्ते कस्यचित्पापं नचैव सुकृतं विभुः।'
(भ० गी० ५।१५)
तथा
'न कर्तृत्वं न कर्माणि...................।'
(भ० गी० ५।१४)
इत्यभ्युपगमात् विचित्रफलदायिनां प्रतिनि-
यतजन्तुकृतत्वेन भोगप्रतिनियमकारिणां क-
र्मणामेवाभावाद्भोगसाम्यप्रसङ्गो दुर्নিবারः।
आत्मनानात्वे हि कश्चित् दुःखितः, कश्चित्
सुखित इति भोगवैचित्र्यमुपपन्नं, नान्यथा। यत
एव संसारितायाः प्रभवस्तत्रैव निरंशे परमा-
त्मनि यदि लयो मोक्षस्तत्पुनरपि तत एव
प्रादुर्भावः, पुनश्च मोक्ष इति सेयं गतानुग-
तिका, नतु मोक्षः। तथाह तत्रभवानव-
धूताचार्यः