मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्ररामायणम् ५७
खण्डाऽवश्यमित्यर्थः ॥ ते एव हनू सम्भरेते संहरेते विश्वस्य संहारं कुरुतः । असिन्वती
अबध्नन्ती, अन्योन्यमस्पृशन्त्यौ । दप्सती ललमाने । भूरि बहुलम् अत्तः भक्षयतः ।
प्रश्वासवेगेनैव सर्वमस्योदरे प्रविशति न तु दन्तोन्मीलनेनेति भावः ॥ ७२ ॥
गुहाशिरो निहितमृधगक्षी असिन्वन्नत्ति जिह्वया वनानि ।
अत्राण्यस्मै पड्भिः सम्भरन्त्युत्तानहस्ता नमसाऽधि विक्षु ॥ ७३॥
ऋ. १०. ७६, २
वानर रूप होने से इसका शिरोभाग छोटा है और नेत्र गम्भीर हैं ।
मुखफलक में वन, जल, फल आदि का जिह्वा के द्वारा भक्षण करता है ।
सीता देवी के द्वारा आज्ञापित यक्ष इसकी सेवा करते हैं । प्रजाओं
के ऊपर स्थित गन्धर्वादि नमस्कार के निमित्त से अञ्जलि बाँधे
रहते हैं ।
अस्य शिरो गुहा गुहायां निहितं वानररूपत्वाच्छिरोऽत्यल्पमित्यर्थः । तथा-
अक्षी अक्षिणी ऋधक् तले निहिते गभीरे इत्यर्थः । असिन्वन् मुखफलके अबध्नन्
असंयोजयन्नेव वनानि जलानि, वनस्थानि फलादीनि वा जिह्वयैवातिदीर्घीकृत-
याऽत्ति भक्षयति । अस्मै अत्राणि अन्नानि वर्णलोपश्चान्दसः भोजनपात्राणि
अन्नपूर्णानि पड्भिः दूतैः सम्भरन्ति । देवाः सीताज्ञया खलु यक्षा एनं सेवन्त इति
भारते दृष्टम् । विक्षु प्रजासु अधि उपरि स्थिताः गन्धर्वादयः नमसा नमस्कारेण
निमित्तेन उत्तानहस्ताः बद्धाञ्जलयो भरन्तीति सम्बन्धः ॥ ७३ ॥
प्रमातुः प्रतरं गुह्यमिच्छन्कुमारो न वीरुधः प्रसर्पदुर्वीः ।
ससं न पक्वमविदच्छुचन्तं रिरिह्वांसं रिप उपस्थे अन्तः ॥ ७४॥
ऋ. १०. ७६, ३
जैसे पुष्पान्वेषण में तत्पर कुमार के पास ओषधियाँ जाती हैं वैस
ही हनुमान् गुप्त सन्देश लेकर सीता के पास गये । पकी हुई फसल के
समान शोक के कारण पीतवर्ण वाली, रावण को ग्रसने वाली सीता को
उन्होंने पृथ्वी के गुप्त स्थान में खोजा ।
प्रमातुरिति - यथा पुष्पाऽन्वेषणपरः कुमारो वीरुध ओषधीः प्रसर्पात्, एवं
हनुमान्मातुः सीतायाः सकाशात् प्रकृष्टतरं गुह्यं गुह्यसन्देशं इच्छन् उर्वीः
भूप्रदेशान् प्रसर्पत् प्रासर्पत् । ससंसस्यक्षेत्रं पक्वमिव नेत्युपमत्रोपमार्थं तद्वत्पाण्डुर-
मित्यर्थः । यतः शुचन्तं शोचन्तं सीताया आत्मानम् अविदत् शोकेन लिङ्गेन
पक्वक्षेत्रच्छायया च ज्ञातवान् । रिरिह्वांसं लेलिहानं रावणं ग्रसितुमित्यर्थात्

' / '॑'. Let's write सज्ज्यू॑धनि.
Line 7: ऊरुधारेव दुहे अग्र आयत्यस्य व्रतेष्वपि सोम इष्यते ॥७५॥
Line 8: ऋ. ९. ६९, १
Line 9: जिस प्रकार धनुष से बाण छोड़ा जाता है, उसी प्रकार मेधावी
Line 10: हनुमान सीता रूपी लक्ष्य की ओर चले। जैसे बछड़ा दुग्धपान के लिये
Line 11: गाय के निकट जाता है, उसी प्रकार हनुमान माता के आगे गये। इस
Line 12: हनुमान के मन में ब्रह्मचर्य का पालन करने से, कर्म से शुद्ध चित्त में
Line 13: कोई विकार नहीं उत्पन्न हुआ।
Line 14: एवं रूपस्य हनुमतः सीतादर्शनं सीताहनुमतोः सम्वादादिकं च वर्ण्यते-
Line 15: इपुर्न धन्वन्नित्यादिना भूयसा प्रबन्धेन। तत्रेदं दशकं सूक्तं सोमरूपी धिष्णुर्देवता।
Line 16: इपुर्नो नशब्द उपमार्थे स यथा धन्वन् धनुषि प्रतिधीयते संयोज्यते। एवं
Line 17: मतिर्मेधावी मतिशब्दस्य मेधाविनामसु पाठात् मेधावी हनुमानपि प्रतिधीयते
Line 18: प्रेर्यते गगनमार्गेण सीतारूपं लक्ष्यं प्रापयितुमिति भाव

मन्त्ररामायण ५९
प्रेरित किया । पवित्र करने वाले, रावण के लिये प्रकृष्ट रूप से कालाग्नि
रूप भगवान् क्या आयेंगे ? यह सीता ने पूछा ।
उपो- उपैव समीपे एव मतिर्मेधावी हनुमान् पृच्यते संयुज्यते, तेन च मातुः
कर्णे मधु मधुरम् अमृततुल्यं वाक्यम् - "जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणानुपालितः ॥ दासोऽहं कोशलेन्द्रस्य राघवस्य
महात्मनः" इत्यादिकं सिच्यते श्राव्यते ॥ ततश्च तां हनुमति जात विश्रम्भां मातरं
मातरं मन्द्राजनी वाग्देवता अन्तरासनि मध्ये मुखे स्थित्वा चोदते वक्तुं प्रेरयति,
मन्द्राजनीशब्दो वाग्नामसु पठितः भाष्ये तु मदकरस्य प्रेरयित्री सोमस्य धारेति
व्याख्यातम् ॥ वाग्देवतया प्रेरिता सा यद्वक्ति तदाह - पवमान इति । पुनाति
शोधयतीति पवमानः पापनोदन्वेषको विष्णुः एकोपि प्रध्नतां प्रकर्षेण निघ्नतां
कालाग्निरुद्राणां सन्ततिर्निबिडतरः समुदाय इव । द्रप्सः द्रप्सवदुद्रिक्तस्य रावणस्य
पष्ठ्याः सु इत्यादेशः । परिधारम् अर्पति समुदायं गच्छति प्रश्नार्थे लेट् । रावणं
सपरिवारं भस्मीकर्तुं किमेष्यतीति पप्रच्छेत्यर्थः कीदृशः पवमानः मधुमान् मयि
प्रीतिमान् ॥ ७६ ॥
संम्राजो ये सुवृधो यज्ञमाययुरपरिह्वृता दधिरे दिवि क्षयम् ।
ताँ आविवास नमसा सुवृक्तिभिर्महो आदित्याँ अदितिं स्वस्तये ॥७७॥
ऋ. १०. ६३, ५
हनुमान ने कहा : 'जो सम्राट, वृद्धिशाली, विश्वामित्र के यज्ञ की
रक्षा करने वाले, अकुटिल, परशुराम के स्वर्गलोक का नाश करने वाले
हैं मै उन रामभद्र के पास रहता हूं और अपनी वाणी से महान सङ्कट
को दूर करने वाली, पृथ्वी के कल्याण के लिये पति के साथ जाने वाली
आपको नमस्कार करता हूं !'
सिच्यते मध्वित्येतत्प्रदेशान्तरस्थेन मन्त्रेण विवृणोति-संम्राज इति-ये
सम्राजश्चक्रवर्तिनः सुवृधः सुतरां वृद्धिमन्तः यज्ञं विश्वामित्रस्य आययुः आगत-
वन्तः । अपरिह्वृता अकुटिलाः, दिवि परशुरामीये स्वर्गलोके क्षयं नाशं दधिरे
धृतवन्तः । एवं विश्वामित्रयज्ञगमनं परशुरामलोकभङ्गं चाभिज्ञानमुक्त्वा स्वस्य
सम्राट् सम्बन्धित्वमाह-तानिति । तान् श्रीरामभद्राख्यान् आदित्यान् आदित्य-
वंशजान् । आवि इत्युपसर्गद्वयसम्बन्धात् वास इत्यस्यावृत्तिः, उवासेत्युत्तमैकवचने
लिटि अभ्यासलोप आर्षः । तान् आउवास तेषां समीपे वासं कृतवानस्मि । नमसा
नमस्कारेण दास्येनेत्यर्थः ॥ सुवृक्तिभिः सुतरां वृक्तयो वृजिनानि महान्ति

६० मन्त्ररामायण
सङ्कटानि तैर्हेतुभिः अदितिम् । “इयं वा अदिति” इति श्रुतेः पृथ्वों तज्जां
त्वाम् उद्दिश्य स्वस्तये कल्याणाय त्वां भर्त्रा सह संगमयितुमित्यर्थः । विवास
प्रवासमपि कृतवानस्मि रामदासोऽहं त्वामुपागतोस्मीत्यर्थः । पक्षे विष्णुभक्तोऽहं
यज्ञादीनामनित्यफलतां ज्ञात्वा शुद्धबोधोल्लासिनीं श्रद्धां त्वां प्राप्तोस्मीत्यर्थः ॥
अक्षराणि तथैव योज्यः ॥ ७७ ॥
अव्ये वधूयुः पवते परि त्वचि श्नथीते नत्तीरदितेर्ऋतंयते ।
हरिरिक्रान्त्यजतः संयतो मदो नृम्णा शिशानो महिषो न शोभते ॥७८॥
ऋ. ९. ६६, ३
दुष्ट कामुक रावण शुद्ध हो रहा है, मुझ सीता को पाकर ब्रह्मचर्य
को प्राप्त हो रहा है। क्योंकि उसके परिजनों द्वारा स्वर्ग से बलपूर्वक
लायी गयी स्त्रियाँ, सीता को न प्राप्त कर पाने से तप्त रावण को रुचिकर
नहीं लगती हैं। सोमचित्त के अधिष्ठाता हरि ने उसे आक्रान्त कर दिया है
कि स्त्रीसङ्ग के लिये इच्छुक रावण को अपने को संयमित रखना चाहिये
अन्यथा मरण भय को भी त्याग कर परपत्नी का सङ्ग करना चाहिये ।
इसलिये काम से दीप्त होता हुआ भी रावण अधिक सुशोभित नहीं होता
अपितु कृश हो रहा है।
एवं पवमानः सन्ततिरित्यिादिना स्वस्मिन्नामानुग्रहं पृष्ट्वा स्वस्य विशुद्धतां
मन्त्रद्वयेनाह—सीता—अव्ये इति । अव्ये अवीनारी रजस्वला तस्यां योग्यं कर्म
अव्यं मैथुनं तस्मिन् अव्ये निमित्ते वधूयुः वध्वा पुत्रभार्यया सह यौति मिश्री
भवतीति वधूयु दुष्टकामुकोपिरावणः त्वचि परिपवते शुद्ध्यति मदप्राप्त्या पाण्डुरो
भवतीत्यर्थः यतः अदितेः अदितिं सीतां मां प्राप्य ऋतं सत्यं ब्रह्मचर्यम् एति
प्राप्नोतीति ऋत यत् तस्मै ऋतयन्ते रावणाय तत्परिजनः नत्तीः नयन्ति
स्वर्गादिति नत्तय उर्वश्याद्याः स्त्रियस्ताः श्नथीते शिथिलाः करोति बलादाहरति
सीताया अलाभात्तप्यमानं रावणं चिकित्सितुमानीयता अपि रम्भाद्यस्तस्मै न
रोचन्त इत्यवज्ञातास्ता नयन्तीत्यर्थः । नन्वीदृशोपि बलात्सीतां कुतो न कामयत
इत्यत आह–हरिरिति । हरिः सोमश्चित्ताधिष्ठाता अक्रान् एनम् आक्रान्तवान् ।
यजतः सङ्गतिकर्तॄन् रावणादीन, अत एव तेषां मदस्संयतो निगृहीतः । अन्यथा
पाण्डुधन्मरणभयमपि त्यक्त्वा ते परदारानाक्रमेयुः, अत एव नृम्णा कामबलेन
शिशानो दीप्यमानो महीषो महान् रावणो न शोभते, न पुष्यत्यपि तु कृश एव
भवति ॥ ७८ ॥
उक्षा मिमाति प्रति यंति धेनवो देवस्य देवीरुपयंति निष्कृतम् ।

अत्यक्रमीदर्जुनं वारमव्ययमतकं न निक्तं परिसोमो अव्यत ॥७९॥
ऋ. ६. ६६, ४
कामाकुल रावण अन्यत्र रमण करता है। रावण अपने दोष से
भोग्य देवों के द्वारा प्रदत्त सुख को भी अधर्माधिक्य से नष्ट कर रहा
है। कृष्णावतार में अर्जुन वृक्ष बने हुए नलकूबर द्वारा भूतकाल में
रम्भा को बलपूर्वक पकड़ने पर रम्भा ने उन्हें शाप दे दिया कि किसी
स्त्री के साथ बलपूर्वक रति करने पर पाण्डु के समान मरण को प्राप्त
होंगे। अतः वह सीता के विषय में हठब्रह्मचर्य का पालन करता है।
पूर्वोक्तमेव विवृणोति-उक्षेति । उक्षेवोक्षाःरेतः सेचनकामः मिमाति आत्मानं
हिनस्ति, अन्यत्रारमणात् । यतो धेनवः इव धेनवः आगताः दिव्यस्त्रियः प्रतिवन्ति
परावृत्य गच्छन्ति, तावतैव देहस्य धर्मस्य देवीर्देवाङ्‌गनाः निष्कृतिम् आनृण्यम्
उपयन्ति, रावणकृतो धर्मस्तस्मै दिव्याङ्गनाः समर्प्य कृतार्थोऽभूत् न हि तस्य
भोगपर्यन्तं व्यापारोस्ति, रावणस्तु स्वदोषात् भोगभागभूत् देवदत्तमपि सुखम्
अधर्माधिक्यान्नाशयतीति भावः । अतीति-अर्जुनं कृष्णावतारे अर्जुनवृक्षतां प्राप्तं
नलकूबरं भाविदृत्त्या भूतवृत्त्या वाऽर्जुनशब्दवाच्यम् अव्ययं याति मनसा गच्छ-
तीत्यव्ययम् रम्भा सम्भोगार्थिनं वारं बालं स्वपुत्रम् अत्यक्रमीत् । वध्व्युः रम्भाया
आक्रमणेनातिक्रान्तवान्, अतस्तेन शप्तो मरणभयान्न सीतां बलाद्भोक्तुमिच्छति ।
ननु पाण्डुवन्मरणभयमप्यतिकामुकत्वात्कुतो न त्यजतीत्यत आह-अत्कमिति ।
सततं गच्छतीत्यत्को नित्यप्रवासी परिव्राट्, न शब्द इवार्थे परिव्राजमिव निक्तं
निर्णिंक्तं सीताविषये हठब्रह्मचर्यं तं सोमश्चित्ताधिष्ठाता सकलराक्षससंहारमिच्छन्
परि परितः चित्तप्रभावात् कामात् अव्यत अरक्षत् । अतोऽयं मां न स्पृष्टवान्
यदि स्पृशेत्, तर्हि नलकूबरशापेन सद्यो नश्येदित्यात्मशुद्धिरुक्ता ॥ ७९ ॥
अशुक्लेन रुशता वाससा हरिरमर्यो निर्णिजानः परिव्यत ।
दिवस्पृष्टं बर्हणा निर्णिजे कृतोपस्तरणं चम्वोर्नभस्मथम् ॥८०॥
ऋ. १०. ६६, ५
पहले न देखी गयी मुझ सीता को तुमने कैसे जाना ? यह पूछने पर
हनुमान कहते हैं : 'अलौकिक वानर रूपी मेरे द्वारा आप मलिन होने
पर भी सोने के कण के समान देदीप्यमान, वस्त्र से वियोगिनी दिखने
से जान ली गयी हैं। सुख के उच्च स्थान राम की पत्नी आपको मैंने
पहचान लिया ! आकाश में भी शक्तिशाली, ब्रह्माण्ड का शोधन करने

६२ मन्त्ररामायण
वाले वानर, राक्षस सेना को भस्म कर देंगे ।
अथाहदृष्टपूर्वां मां त्वं कथं ज्ञातवानिति प्रष्टु मिच्छन्तीं सीतामालक्ष्य हनू-
मानाह-अमृक्तेनेति । अमर्त्यः अपाकृतोहरिर्वानरो मद्रूपी अमृक्तेन
असम्मार्जितेन मलिनेन रुशता कनकतन्तुमयत्वात्सूक्ष्मत्वाच्च दीप्यमानेन वाससा
वस्त्रेण वियोगिनीचिह्नेन परिव्यतपर्यवेष्टयन् ज्ञातवानित्यर्थः । कीदृशो
निणिजानः शोधयन् सीतामन्वेषन यन्नित्यर्थः । दिवः सुखस्य पृष्ठमिव पृष्ठम्
उच्चस्थानं यदपेक्षयाऽन्यन्महदानन्दस्थानं भर्तुर्नास्ति-“सर्वेषामानन्दानामुपस्थ्य
एकायनम्” इति श्रुतेः ॥ तादृशं रामस्य कलत्रं त्वां नभस्यं नभस्मार्यं नभोऽव्या-
कृतम् आकाशः शक्तिर्मयित्ति पर्यायाः तन्मयं परिव्यतेति सम्बन्धः ॥ यत् निणिजे
कण्टकनिरसने

मन्त्ररामायण ६३
शंनोनिवेशे द्विपदे चतुष्पदेऽस्मे वाजाः सोम तिष्ठंतु कृष्टयः ॥८२॥
ऋ. १०. ६६, ७
एक माह में सीता को खोज लेंगे। इस प्रतिज्ञा से च्युत होकर
नदी के प्रवाह के समान शीघ्रगामी वानर सीता को खोजते हुए पाताल
में प्रविष्ट होकर नरक में गये हुये के समान हो गये। तब उन्होंने सोम
राजा की स्तुति की कि 'हमलोगों का कल्याण करें। हम लोग संग्राम
में शत्रु को पराजित करें।' इस प्रकार स्तुति करने पर वे सब बिल
से निकल कर पृथ्वी पर आये।
नेन्द्राद्वत इत्युक्तं तदेव स्पष्टयति-सिन्धोरिवेति । सिन्धोः नद्याःप्रवणे निर्झर-
प्रपाते इव यथा प्रविष्टाः वृषच्युताः स्वातन्त्र्यलक्षणान्धर्मात् च्युताः प्रयाहवशा
भवन्ति, एवमेव शीघ्रगाभिनोपि वानराः निम्ने नीचे पातालमध्ये प्रविष्टाः
सन्तः वृथाः मासेन सीताशुद्धिमानेष्याम इति स्वप्रतिज्ञात्मकः येषांधर्मः ततः
[L

६४ | मन्त्ररामायण
सुस्पर्श चर्म से त्वक् देवता वायु सन्तुष्ट होंगे ।
ततो बिलान्निर्गत्यापि सीतायाः प्रवृत्तिमलभमानानां 'पुनस्तमेव शिरस्मा
इत्यादिभिरुत्तरस्य सूक्तस्य दशर्चस्य रेणुदृष्टस्य सप्तभिऋग्भिः स्तुतवतामप्यस्माकं
मयमागतमित्याहाष्टम्या शुचिः पुनान इति । एकवचनं जात्यभिप्रायम्, शुचिः
स्वभावशुद्धोपि अरेपसं निष्पापमपि तन्वं तनुं शरीरं पुनानः उपवासैः शोधयन्
हरिरनिलः सानवि सानौ मेरुशिखरे अध्ये संगमे निमित्ते नितराम् अवाविष्ट धावनं
कृतवान् प्रतिज्ञाभङ्गाद्भीतो वानरगणोऽनशनव्रतेन अभ्रपस्थानं ब्रह्मलोकं गन्तुं
त्वरावानभूदित्यर्थः । ततः सुकर्मभिः सुकृतवत्या सम्पातिना पक्षिणा बहुत्वं
पूजायाम् त्रिधातु क्लीबत्वं छांदसम्, वातपित्तकफात्मकं वानरशरीरं मधु आत्मनो
अन्नं क्रियते, वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवन्निर्देशः । अतिशीनानामेवां मध्ये योयो
मरिष्यति, तमहं भक्षयिष्यामीति मनस्यकरोदित्यर्थः ॥ कीदृशस्त्रिधातुः जुष्टः
मित्रादीनां प्रीत्यर्थं सम्यगेतैः सेवितस्तर्पितः । तथा हि-सुपक्वमाहारं भुंजानस्याऽपि
देहवह्निस्तृप्यति, सुरसं भुंजानस्य रसनादेवता वरुणस्तृप्यति, सुस्पर्शं वसनं
वसानस्य त्वग्देवता वायुस्तृप्यति ॥ ईदृशानां देहानां भक्षणेनाहं शुद्धः पुष्टश्च
भविष्यामीति सम्पाते राशयः ॥ ८३ ॥
पवस्व सोम देववीतये वृषेन्द्रस्य हार्दि सोमधान माविश ।
पुरा नो बाधाद्दुरितातिपारय क्षेत्रीवन्वि दिश आहाविपृच्छते ॥८४॥
ऋ. ६. ७०, ६
उसको मारने के लिये आता हुआ देखकर वे पुनः जीवन के लिये
सोम की स्तुति करने लगे : 'हे ईश्वर ! तुम अभिमत फलदाता हो,
देवों के रक्षक हो, तुम राम के हृदय में (सीता रूप में) रहते हो ! इस
पक्षी के द्वारा कष्टसाध्य मरण से हमें पार करो । पहले राम के द्वारा
सीता का पता पूछने पर जटायु न राम को सीता का पता बताकर
कुछ कार्य किया, हमलोग तो व्यर्थ ही मर रहे हैं ।
तं च जिघत्सुमायान्तम् अभिप्रैक्ष्य पुनः सोमं स्तुवंति शेषेण ऋग्द्वयेन
जीवनार्थम्-पवस्वेति । हे सोम त्वं वृषा अभिमतफलवर्षकः देववीतये देवानां
पाता प्रयतस्व यतस्त्वम् इन्द्रस्य रामस्य हार्दि हृदयंगमं सोमधानं सोमो धीयतेऽने-
नेति व्युत्पत्त्या सोमयागाधिकारे मुख्यं निमित्तं स्त्रीरूपम् आविश प्रविश सोमेनाहं
यक्ष्ये इति यथा सीता संकल्पयति, यथा च सोमेन देवाः तृप्यन्ति, तथा रावण-
वधेन सीतोप्रोत्साहनेन च सम्पादयेत्यर्थः । पुरा प्राक् नोऽस्माकं बाधात् अनेन

मन्त्ररामायण ६५
पक्षिणा वधात् दुरिता दुरितानि दुर्मरणानि अतिपारय सङ्कटान्यतिक्रम्योत्तारय
इत्युक्तवा जटायुं स्तुवन्ति । हि प्रसिद्धः तीक्ष्णदृष्टिर्जटायुनामा गृध्रः क्षेत्रवित्
सीतास्थानवित् विपृच्छते सीतायाः गतिं विशेषेण पृच्छते रामाय दिशः दिशं
संज्ञया आह उक्तवान् । सः रामार्थं मृतोपि किंचिद्रामकार्यं कृतवान् । वयं तु
व्यर्थमेव म्रियामह इत्यर्थः ॥ ८४ ॥
हितो न सप्तिरभिवाजमर्षेन्द्रस्येन्दो जठरमापवस्व ।
नावा न सिन्धुमतिपर्षि विद्वाञ्छूरो न युध्यन्व नो निदः स्पः ॥८५॥
ऋ. ९. ७०, १०
'हे हितकारी राम ! जैसे अश्व संग्राम में जाता है वैसे ही आप
शत्रु को मार कर इन्द्र की हवि के भोक्ता अपने सोमरूप से हवि
के द्वारा उदर में प्रवेश कीजिये । नौका के समान हमें संकट से पार
कीजिये । हमारे मन को जानने वाले आप व्यर्थ में बेचारे मारे गये
हमलोगों के प्रति ऐसा कहने वाले राक्षसों को मारिये !'
हितो नेति ॥ हे इंदो सोमाभिन्न श्रीविष्णो रामभद्र हितो हितकरो
नेत्युपमार्थे यथा-सप्तिरश्वः वाजं संग्रामं गच्छति, तथा-त्वं वाजम् अर्ष अभ्यर्णं
अभिमुखं गच्छ । ततो दारहरान् शत्रून्हत्वा दारैः संगतःसन् इन्द्रस्य हविर्भोक्तुः
स्वेनैव सोमरूपेण हविषा जठरम् उदरम् आपवस्व प्रविश । सोमयागान्कुर्वित्यर्थः ।
नावा नौकायानेन यथा सिन्धु नदीं नाविका अतिपर्षि अतिपारयन्ति, एवं त्वम्
अस्मान् सङ्कटानि अतिपर्षि अतिपारय । कीदृशो विद्वान् अस्माकं चित्तं जानन्
शूरो न युध्यन् शूर इव शत्रून् प्रहरन् नोऽस्माकं निदो निन्दकान् व्यर्थमेते वराकाः
मृता इत्येवंवदिनो राक्षसान् अवस्पः अवाङ्मुखं जहि स्पृहि हिंसायाम् । 'बहुलं
छन्दसि' इति श्नाप्रत्ययस्य लुक् तिपि गुणे हल्ङ्यादिना तिपो लोपः ॥ ८५ ॥
आदक्षिणा सृज्यते शुष्म्या ३ खदं वेति द्रुहो रक्षसः पाति जागृविः ।
हरिरोपशं कृणुते नभस्पय उपस्तरे चम्वो ३ ब्रँह्मनिर्णिजे ॥८६॥
ऋ. ९. ७१, १
स्वामिभक्त वानरों को जानकर सम्पाति ने कहा कि सीतान्वेषण
के लिये प्रार्थी तुम लोगों को दक्षिण दिशा में लंका में उनकी खोज
करना चाहिए । इस प्रकार आज्ञापित बलवान वानर ने सीता को प्राप्त
कर लिया । जागरूक यह वानर रावण से रक्षा करेगा, अतः
५

६६ मन्त्ररामायण
सीता उसे देखकर उसी प्रकार प्रेमयुक्त हुई जैसे बछड़े को देखकर गाय
दुग्धयुक्त हो जाती है।
तदेवं स्वामिभक्तान् वानरान् ज्ञात्वा सम्पातिरप्यनुजग्राहेत्याह-ऋषभो
वैश्वामित्रो नवर्चैन सूक्तेन आदक्षिणेत्यादिना। शुष्मी बलवान् हरिर्वानरः आ
दक्षिणा दक्षिणदिगभिमुखम् आसृज्यते आज्ञाप्यते सीतान्वेषणार्थी त्वं दक्षिणस्यां
दिशि लंकायां तस्या अन्वेषणं कुर्वित्याज्ञाप्यते, अर्थात् सूक्तांते दृष्टेन दिव्येन
सुपर्णेनेति गम्यते। एवमाज्ञप्तमात्रो हरिः आसदम् आसीदंत्यस्मिन्निति रामस्य
गृहं सीतारूपं वेति प्राप्नोति। तत्राप्य जागृविः जागरूकः सन् द्रुहो द्रोग्धुः रक्षसो
रावणात् पाति आत्मानमिति शेषः, स एव हरिः ओपशं सर्वस्य धारकं नभः
अव्याकृतं मायामयं सीतारूपं पयः पयस्वत् प्रसवयुक्तं कृणुते करोति, वत्सं गौरिव
सीता तमवेक्ष्य स्निग्धा अभूदित्यर्थः। कस्मै प्रयोजनाय-चम्वोः वानरराक्षससेनयोः
उपस्तिरे उक्तलक्षणाय तत्पूर्वकाय चम्वोः संग्रामाग्नौ होमायेत्यर्थः। होमस्यापि
प्रयोजनं ब्रह्मनिर्णिजे ब्रह्मणः ब्रह्मांडस्य कंटकोद्धरणेन शोधनाय, येन कंटका एव
मृताः, वानरास्तु मृता अपि पुनरुत्थापिता इति ध्वनितम् ॥ ८६ ॥
प्रकृष्टिवेव शूष एति रोरुवदसूर्य १ वर्णन्निरीणीते असुर्यतम् ।
जहाति वन्नि पितुरेति निष्कृतमुपप्रुतं कृणुते निणिज तना ॥८७॥
ऋ. ६. ७१, २
सीता को खोजने वाले वानरों ने राक्षसों को पीटकर गर्जनादि
मात्र से रावणादि को दीन बना दिया और उसने अल्परूप को त्याग
कर विशालरूप धारण कर लिया। वह पिता वायु के द्वारा वेगवान
हो गया और सीता के पास जाकर पुनः लघु रूप हो गया।
आसृष्टो हरिः कथं तां दिशं गतवानित्यत आह-प्रकृष्टिवेवेति । स आसृष्टो
हरिः शूषः सीतायाः शोधकः कृष्टिवेव कृष्टयः कर्षकाः लोकानां पीडका राक्षसा-
स्तान्हन्तीति तथा तेषां काल इव क्रूरः प्रेति प्रकर्षेण गच्छति । रोरुवत् गर्जन्
अस्य कर्षणकर्तुः रक्षोगणस्य वर्णं मुखच्छायाम् असूर्यम् अतिक्रूरं तं प्रसिद्धं
निर्जिणीते निर्गमयति प्रगतमात्रो रावणादीन् दीनान् करोति किं च वन्निम्
आवरणम् अल्पकायस्वरूपं जहाति त्यजति महद्रूपं धारयतीत्यर्थः । तथा-पितुः
वायोः निष्कृतं निश्चितं कृतं वेगवत्त्वम् एति प्राप्नोति ततश्च उपप्रुतं सीतायाः
समीपं गन्तुं प्रुतं प्लवनं कृणुते करोति निणिजं विशुद्धं यथा स्यात्तथा उपप्रुतं
कृणुते तना विस्तारेण महता रूपेण ॥ ८७ ॥

मध्वरामायण ६७
अद्रिभिः सुतः पवते गभस्त्योर्वृषायते नभसा वेपते मती ।
स मोदते नसते साधते गिरा नेनिक्ते अप्सु जयते परीमणि ॥८८॥
ऋ. ६. ७१, ३
वह वानर मध्यभाग में मैनाक पर्वत के द्वारा विश्राम के लिए
कहे जाने पर, हाथ का स्पर्श मात्र करके, अपने बल से प्रकशित होता
हुआ, आकाश मार्ग से चला गया । मेधावी, वाणी मात्र से कार्य सिद्ध
करने वाला, वह अपने बल से देवताओं में पूजित हुआ ।
अद्रिभिरिति-स हरिः मध्यैमार्गम् अद्रिभिः मैनाकपर्वतेन समुद्रमध्यादुद्गतेन
सुतः प्रसूनो मयि विश्रमस्वेति आज्ञप्तः सन् तं गभस्त्योः बाहुभ्यां पवते गच्छति ।
हस्तस्पर्शमात्रेण तं सम्भावयति, न तु तस्य पृष्ठे तिष्ठतीत्यर्थः । यतः वृषायते
वृषभद्वलं स्वीयं प्रकाशयति, अत एव नभसा आकाशेन वेपते सर्वत्र गच्छति ।
मती मेधावी पूर्वसवर्णः समती मत्या वा मोदते अनेनाहं मानित इति हृष्टो
भवति । अतएव गिरा नसते वाङ्मात्रेण तत्र संश्लिष्टो भवति । साधते स्वकार्यं
च साधयति, यतोयम्, अप्सु तीर्थरूपासु नेनिक्ते आत्मानं शोधयति, तथा परीमणि
परितो मीयते इति परिमा देहो यज्ञभूमी तत्र यजते आत्मानमंतर्यामिणं वा
देवान्वा पूजयते । स्वमुकृतवलेनैव सर्वं साधयति, न त्वन्यबलेनेति भावः ॥८८॥
परिद्युक्षं सहसः पर्वतावृधं मध्वः सिंचंति हर्म्यस्य सक्षणिम् ।
आयस्मिन् गावःसुहुताद ऊधनि मूर्द्धञ्छ्रीणंत्यग्रियं वरीमभिः ॥८९॥
ऋ. ६. ७१, ४
सहसा वेग से चारो ओर अंतरिक्ष को लघु बनाने वाले, पूर्वोक्तरीति
से मैनाक द्वारा सम्मानित, उस पर देवों ने पुष्प वर्षा की । उसने शत्रु के
नगर के सम्यक परिपालित उच्चभवनों को अग्नि से जला दिया अर्थात्
ईश्वर के उच्च स्थान को प्राप्त करा दिया ।
परीति-सहसा वेगात् परिद्युक्षं परितः कात्स्न्येन दिवम् अंतरिक्षं क्षिणोत्य-
लघीकरोति तम् । कृत्स्नमप्यंतरिक्षं हरेर्वेगस्य न पर्याप्तमित्यर्थः । अत एव
पर्वतावृधं पर्वत वर्द्धयन्तं मैनाकं पूर्वोक्तरीत्या मानयन्तं तं मध्वो मदकराः देवाः
परिसिंचन्ति पुष्पवृष्ट्यादिना । कीदृशं तं हर्म्यस्य शत्रुपुरस्य सक्षणिम् अभिभावकं
यस्मिन् हर्म्ये गावःसुहुतादः सुष्ठु हुतं दत्तमदन्ति ताः सम्यक्पालिताः, ऊधनि
ऊधःप्रभवे क्षीरे अग्रियं श्रेष्ठं सोमं मूर्धनि उच्चस्थाने प्राप्तव्ये निमित्ते सति
वरीमभिः उरुतरैर्यज्ञादिभिर्हेतुभिः श्रीणन्ति मिश्रयन्ति यत्रोत्र सोमयागादयः

६८ मन्त्ररामायण
प्रवर्तन्ते इत्यर्थः । तथा चोक्तम्- "अग्निहोत्रं च वेदाश्च राक्षसानां गृहे गृहे" इति
॥ ८९ ॥
समी रथं न भुरिजोरेहेषत दश स्वसारो अदितेरुपस्थ आ ।
जिगादुपज्जयति गोरपीच्यं पदं यदस्य मतुथा अजीजनन् ॥ ९०॥
ऋ. ९. ७१. ५
उस हनुमान ने पृथ्वी के श्रेष्ठ स्थान समुद्र को पार करके उस
राक्षस के स्थान लंका को जला दिया और दशबाहु रावण तथा लंका
की अधिष्ठात्री देवी को पीड़ित किया ।
हर्म्यस्य सक्षणिमित्येतद्विवृणोति-समीति । ईमित्यन्तलोप इत्यादिना
मकारस्य लोपः प्रकरणात् । स केसरी हनुमान् अदितेः पृथिव्याः उपस्थे श्रेष्ठस्थाने
आजिगात् आगतः सिन्धोः पारं प्राप्तः, तत्रापि गोः पृथिव्याः अपीच्यम् अत्यंत रम-
णीयम् अस्य रक्षसः पदं स्थानं लङ्काख्यं यत् मतुथाः मननीयगाथा

मन्त्ररामायण ६९
इव देवान् प्रीणयन् अप्यैति, ईम् एनं प्रियं देवानां सातसमं बर्हिषि यज्ञे निर्मिते
यज्ञादिमार्गप्रवृत्त्यर्थं गिरा हेतुभूतया किंचिद्वक्तुमित्यर्थः । एरिणन्ति अभिमुखं
प्रेरयन्ति, अभिज्ञानप्रदानेन विश्वस्तायां सीतायां हनुमान् वक्तुमारेभे इत्यर्थः
॥ ९१ ॥
परा व्यक्तो अरुणो दिवः कविर्वृषा त्रिपृष्ठो अनविष्ट गा अभि ।
सहस्रणीतिर्यतिः परायति रेभो न पूर्वीरुषसो विराजति ॥९२॥
ऋ. ९. ७१, ७
द्युलोक से परे, व्यक्त, शान्त, क्रान्तदर्शी, धर्मार्थ काम का सेवन
करने वाले श्रीराम पत्नी-हरण के कारण शोक से सभी दिशाओं को शून्य
देखकर हाहाकार करते हैं। वह इस समय आपको प्राप्त करने के लिये
हजारों शूरवीरों को लेकर आयेंगे । आपके वियोग के आरम्भ से लेकर
अब तक वह महोक्ष के समान शब्द करते रहे हैं ।
वचनमेवाह-परेति-दिवो द्युलोकात् परा दूरे व्यक्तः अक्षयदत्तः-“परो
दिवो ज्योतिर्दीप्यते” इति श्रुतेः । अरुणः शांतः शुद्धेन रूपेण कविः क्रांतदर्शी
सर्वज्ञो मायाविरूपेण वृषा गृहस्थधर्मरूपः त्रिपृष्ठः त्रयो धर्मार्थकामाः यज्ञराज्य-
रतिरूपाः दारहरणात् पृष्ठे यस्य स त्रिपृष्ठः गाः अभि भूप्रदेशान् अभिव्याप्य
अनविष्टशब्दमकरोत् त्वच्छोकेन सर्वा दिशः शून्याः पश्यन् हाहाशब्दं करोती-
त्यर्थः ॥ एतेन मधुमान् द्रप्सः पवारमर्षतीति सीतया पृष्टं यत् रामो मयि
प्रीतिमानस्तीति तस्यैदमुत्तरम् ॥ यत्पृष्टं रावणं सपरिवारंदग्धुमेष्यति तस्योत्तर-
माह-सहस्रेति । स इदानीं यतिःत्वत् प्राप्त्यर्थं यतमानःसहस्राणीतिःसहस्राणि
अनंतानि शूराणां नयतीति, तथा-परायतिः शत्रून् पराकर्त्तुं यतमानः रेभो न
शब्दं कुर्वाणो महोक्ष इव पूर्वीरुषस आरभ्य अस्माकं त्वद्वियोगकालमारभ्य सम्प्रति
विराजते दीप्यते बह्वीं सेनामादाय शत्रूनुन्मूलयितुं क्षमते इत्यर्थः ॥ ९२ ॥
त्वेषं रूपं कृणुते वर्णो अस्य स यत्राशयत्समिता सेधति सिधः ।
अप्सायाति स्वधया दैव्यं जनं सं सुष्टुती नसते सङ्गा अग्यया ॥९३॥
ऋ. ९. ७१, ८
क्षत्रिय वर्ण के स्वभाव के तेज से अपने को दीप्त करते हुए वह संग्राम
में शत्रुओं का नाश करते हैं। देवताओं के कार्य को करते हुए, उससे
उत्पन्न लाभ के विषय में निर्जल व्रत करने के समान अर्थात् लाभ की
कामना से रहित अधिदेवता सुन्दर स्तुति के द्वारा आतिथ्य करते हैं ।

७० मन्त्ररामायण
त्वेषमिति-अस्य रामरूपस्य सोमस्य वर्णः क्षत्रियः तेन तत्स्वभावः 'शौर्यं
तेजो धृतिर्दाक्ष्यं' इत्यादिः त्वेषं दीप्तं रूपमात्मनः कृणुते कुरुते, सः यत्र यस्यां
समिता समितौ संग्रामे स्रिधः शोधकान् शत्रून् सेधति निषेधति, तत्र तान्
अशयत्शयनमकारयत् अस्मात् कश्चिदपि शत्रुर्जीवन्न मुच्यते इत्यर्थः । सेनाऽव-
श्यमसौ रावणं सपरिवारं मारयिष्यत्येवेत्युक्तम् । स्वधाय पितृकार्येण निमित्तेन
दैव्यं जनं देवताकार्यनिमित्तं च अप्साः अपां सनिता विभाजकः सन् याति
अनुसरति, सर्वं दैवपितृकार्यमङ्गिरेव कुर्वन् स्वममपि त्वल्लाभार्थमन्वभक्षयतो-
ऽस्तीत्यर्थः । तथा सुष्टुती शोभनया स्तुत्या संनसते देवैः पितृभिश्च सह सङ्गताे
भवति स्तुतिमात्रेण तेषामातिथ्यं करोतीत्यर्थः । कीदृश्या सुष्टुत्या सङ्गो
अग्रयेति-समीचीना गीर्वाणी सुरसंस्कारादिमतां अग्रे पुरोवर्तिनी प्रधानभूता
यस्यां सा तयेत्यर्थः ॥ सुरखशब्दगुम्फितया स्तुत्येत्यर्थः ॥ ९३ ॥
उक्षेव यूथा परियन्नरावीदधि त्विषीरधित सूर्यस्य ।
दिव्यः सुपर्णोवचक्षत क्ष्मां सोमः परि क्रतुना पश्यते जाः ॥९४॥
ऋ. ९. ७१, ९
'किसने तुम्हें दक्षिण दिशा की ओर जाने के लिये प्रेरित किया,'
ऐसा पूछने के लिये इच्छुक सीता से हनुमान ने स्वयं कहा : 'जिस
प्रकार इच्छुक वृष गोयूथ के पास आता है उसी प्रकार सम्पाति नामक
पक्षी ने वानर समूह के पास आकर उन्हें वचनामृत से सींचा । सूर्य
के तेज से जले हुए पंख वाले, ऊपर से पृथ्वी को देखने वाले, ब्रह्मभाव
को प्राप्त सम्पाति ने राम की पत्नी सीता को दिव्यदृष्टि से देखते हुए
'इस स्थान पर सीता है' यह बताया ।'
केन त्वं दक्षिणां दिशं प्रति गन्तुं विसृष्ट इति प्रष्टुमिच्छन्तीं सीताम् आलक्ष्य
स्वयमेवाह-उक्षेवेति । यथा उक्षा रेतःसेचनकामः यूथा गोयूथानि परियन्
परिक्रामन् एति, एवं दिव्यः सुपर्णः सम्पातिनामा पक्षी वानरयूथानि परिक्रामन्
वचनामृतसेचनकामोऽरावीत्, इमं शब्दं कृतवान् । कोऽसौ यः सूर्यस्य त्विषीः
दीप्तीः अधि अधिकम् अधित धृतवान्, सम्पातिजटायू पक्षिणौ अरुणपुत्रौ सूर्य
स्प्रष्टुं प्रस्थितौ, तयोः सूर्यदीप्त्या दह्यमानयोर्मध्ये सम्पातिः स्वपक्षाभ्यां
जटायुमाच्छादयत् अधिको दग्धोऽभूदित्युपाख्याने । यः सुपर्णः क्ष्मां पृथिवीं
कृत्स्नाम् अवचक्षत उपरि भूत्वाऽधःपश्यति, स एव क्रतुना उपासनया सोमः
सामभावं गतः, सच तस्य जाः जायां सीतां परिपश्यते दिव्यदृष्ट्या स्वां-
दृष्ट्वाऽमुष्मिन् स्थले सीताऽस्तीत्यस्मान् प्रयुक्तवानित्यर्थः । एतेन यदुक्तम्, "नैवाद्दष्टे

मन्त्ररामायण ७१
पवते धाम किंचन” इति तस्याऽप्युपसंहारः । सोमः परिक्रतुना पश्यते जा
इति ॥ ९४ ॥
अवीरामिव मामयं शरारुरभिमन्यते ।
उताऽहमस्मि वीरिणीन्द्रपत्नी मरुत्सखा विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥९५॥
ऋ. १०. ८६, ९
इस प्रकार अपने प्रति राम के अनुग्रह को सुनकर सीता हनुमान
से अपने दुःख और इष्ट को कहती हैं : 'यह रावण मुझे वीररहित के
समान मानते हुए, राक्षसियों द्वारा धमकाता है । किन्तु मैं वीरवती
और श्री राम की पत्नी हूँ । वायुपुत्र तुम जिसके सखा हो, अतः मैं
मरुत्सखा हूँ, इसलिये मैं तीनों लोकों में उत्कृष्ट हूँ ।'
एवं रामानुग्रहमात्मनि श्रुत्वा सीता हनुमन्तं स्वस्य दुःखमिष्टं च निवेदयति-
अवीरामिवेति द्वाभ्याम् ॥ अयं शरारुर्मुमूर्षुः रावणः माम् अवीरामिव वीररहिता-
मिव अभिमन्यते हिनस्ति राक्षसीद्वारा तर्जयति, उत परन्तु अहं वीरिणी वीरवती
अस्मि इन्द्रपत्नी परमेश्वरस्य सहचारिणी मरुद्वायुस्तत्पुत्रस्त्वं च सखा यस्याःसा
मरुत्सखाऽस्मि विश्वस्मात् त्रैलोक्यादिन्द्र उत्तरः उत्कृष्टतरः अतः एवं वीरपत्नीं मां
धर्षयन् अयं मरिष्यत्येवेत्यर्थः ॥ ९५ ॥
संहोत्रं स्म पुरा नारी समनं वावगच्छति ।
वेधा ऋतस्य वीरिणीन्द्रपत्नी महीयते विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥९६॥
ऋ. १०. ८६, १०
जो स्त्री अग्निहोत्रादि करती है वह सत्यकर्म से वीरवती होकर
इन्द्राणी के समान महान रूप से सुशोभित होती है ।
संहोत्रमिति-होत्रम् अग्निहोत्रादिकं समनम् "यान्येव संग्रामनामानि तानि
यज्ञनामानि” इत्युक्तेर्यज्ञं वा या नारी पुरा अवगच्छति सा ऋतस्य कर्मणो यज्ञादेः
वेधाः स्रष्टा वीरिणी वीरयुक्ता च भूत्वा इन्द्रपत्नी यथा महीयते होत्रादिना तथा
पुनरिन्द्रः करोत्विति शेषः ॥ पक्षे यज्ञविवेकाख्याम् अग्नि जटायुष्यां संरक्षितां
श्रद्धां मां बोध राम एव नेतुं समर्थ इति भावः ॥ मरुत्प्राणः सूत्रात्मा ॥ ९६ ॥
इदं त एकं पर ऊं त एकं तृतीयेन ज्योतिषा संविशस्व ।
संवेशने तन्व १ श्चारुरेधि प्रियो देवानां परमे जनित्रे ॥९७॥
ऋ. १०. ५६, १

:
स ् व य ा म ि म ी य ा !
Wait, Rigveda 10.56.2: "स्वममीमीथाः" - but some shakhas or prints have "स्वयामिमीथा" or "स्वयामिमीया"?
Wait! If L13 is "स्वयामिमीया" or "स्वयामिमीथा"?
Wait, in L27:
"त्यर्थः।"
Then:
"मियाः" or "नियाः"?
Wait, why would it say "ष्यामी" or "स्यामी"?
Look at L26: "स्वीकरोत्वि-"
L27: "त्यर्थः।"
Then: "नियाः" ... wait, is it "मिमीयाः"?
If the verse ends with "मिमीयाः" (or "मिमीया"), that's an optative (विधिलिङ्) form!
Root मा -> मिमीयात्, मिमीयाताम्, मिमीयुः; मिमीयाः (2nd person singular optative)!
Yes! मिमीयाः is विधिलिङ् मध्यमपुरुष एकवचन!
And सीता is saying: "स्वीकरोतु" (3rd person imperative / लोट् प्रथमपुरुष)!
So the commentator explains: "मिमीयाः इति मध्यमव्यत्ययेन वा" (meaning: "मिमीयाः" is used with a change of person, i.e., 2nd person instead of 3rd person "स्वी

:
Is it "कुपीटञ्जत्वाद"?
Look at the characters:
क + ु = कु
प + ी = पी
ट = ट
Then: looks like 'ञ्ज' (ञ joined to ज).
Then: 'त्' + 'वा' = त्वा.
Then: 'द'.
Wait, could it be "कुपीटञ्जत्वाद"?
Wait, what if it is "कुपीटञ्जलत्वात्" with 'ल' merged?
Look between 'ज' and 'त्वा': there is NO letter between them! It goes directly from 'ज' to 'त्' to 'वा'!
Wait, but what does "कुपीटञ्जत्वाद" mean?
Wait, what if it is:
"कु" "पी" "ट" "ञ्" "ज" "ल" "त्वा" "त्"?
Wait, look at the letter between 'ट' and 'त्वा':
It is 'ञ्ज' + something?
Wait! Is it "कुपीटं जलत्वाद्"?
Look at the space:
Is there a space?
"कुपीटञ्जत्वाद" - all letters are connected under one shirorekha:
क-ु-प-ी-ट-ञ-्-ज-त्-व-ा-द (or with 'ल'?).
Wait, look at the shape:
Between 'ट' and 'त्वा':
There is a shape with a curve on the left, a horizontal link, a vertical

-like shape... wait, is it व? द्?
Wait, compare it to द्द: in Devanagari द्द is a द with another द below it.
Compare it to दृ: द with a ृ hook below.
Here, it has a top part, and a bottom part that hooks down and left.
Wait, is it चिदृहते?
Wait, could the letter be चि + द + द?
Look at चिदृहते: चि + दृ + ह + ते.
Wait, why does it look like चिद्दहते? Look at the middle:
There is a circle/loop.
Wait, let's look at द्द in आराद्दूरात् (line 14):
Look at line 14: आराद्दूरात्!
Look at द्दू in आराद्दूरात्:
It has a द on top, and a दू below it!
Now look at line 4: does it look like द्द?
In line 4, it has a vertical, a curve, and below it... wait!
Look at line 4:
चि
then a letter that has a top, a middle, a bottom:
Wait, could

मन्त्ररामायण ७५
निरुद्धस्तानेव कर्षन् यथेष्टं सञ्चरतीति भावः ॥ १०२ ॥
अक्षानहो नह्यत नोत सोम्या इष्कृणुध्वं रशना ओत पिंशत ।
अष्टाबन्धुरं वहताभितो रथं येन देवासो अनयन्नभि सप्रियम् ॥१०३
ऋ. १०. ५३, ७
ब्रह्मपाश के बन्धन को भी न मानने पर हनुमान से देवता प्रार्थना
करते हैं कि ब्रह्मपाश का अपमान नहीं करना चाहिये । 'हे सौम्य !
रावणपुत्र अक्ष को मृत्युपाश में बाँधते हुए तुमने अपने को नहीं बाँधा ।
ब्रह्मपाश को स्वीकार करके बाद में उसे खण्डित कर देना ।' आठ जगह
से बँधे हुए अपने शरीर को नगर में पहुंच कर हनुमान ने देवताओं का
प्रिय कार्य किया ।
स एवं ब्रह्मपाशैर्बद्धोऽपि तान् यदा न गणयति तदैनं देवाः प्रार्थयन्ते
ब्रह्मपाशानामपमानो मा भूदित्येतदर्थम्-अक्षानह इति । भोः सोम्याः विष्णुभक्ताः
अक्षानहः अक्षं रावणपु

७९ मन्त्ररामायण
एवं बद्धस्य हनुमतः पुच्छे लापितमग्निं सीता प्रार्थयते—रक्षोहणमिति ।
रक्षोहणं रक्षसां अक्षादीनां हन्तारं वाजिनं हरिं वानरं दृष्ट्वा आजिघर्मि क्षरामि
शोकेनाऽश्रूणि निवर्त्तयामीत्यर्थः ॥ अतो मित्रं हनुमत्पितुर्वायोः सखायं प्रथिष्ठं
प्रथमानम् अग्निं शर्म हनूमते कल्याणं उपयामि उपेत्य याचामि । तत्त्वायामीति-
वत् वर्णलोपश्चान्दसः । शिशानो दीप्यमानोऽग्निः क्रतुभिः यज्ञैः पूर्वम् अस्माभिः
समिद्धः सन्दीपितः स इदानीं नोऽस्मत्सम्बन्धिनं जनं दिवा नक्तं च सरिपः हिंसातः
पातु ॥ पक्षेऽग्निर्विज्ञानम्, तद्युक्ता भक्तिः कृत्स्नां कामसम्पदं नाशितवतीत्यर्थः
॥ १०४ ॥
अयोदंष्ट्रो अर्चिषा यातुधानानुपस्पृश जातवेदः समिद्धः ।
आजिह्वया मूरदेवान् रभ