मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

मध्यमदशतालविधानम्
स्त्रीमानं(न)दशतालं च(लक्ष) लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
पादादुष्णीषसीमान्तं सविंशतिशताङ्गुलम् ॥ १ ॥
तदेकाष्टांशकं चैव यवमानमुदीरितम् ।
उष्णीषात्केशपर्यन्तं चतुर्मात्रं शिरोदयम् ॥ २ ॥ 4
तस्याधो नेत्रसूत्रान्तं पञ्चाङ्गुलमिति स्मृतम् ।
पुटान्तं नासिदीर्घं(दैर्घ्यं) स्याद् वेदमात्रं प्रशस्यते ॥ ३ ॥
पुटान्ताद्धनुपर्यन्तं सार्धं वह्नयङ्गुलं भवेत् ।
अर्धार्थं गळसन्धिः स्याद् गळोत्तुङ्गं युगाङ्गुलम् ॥ ४ ॥ 8
हिक्कात्(काया) हृदयन्तं च सैकार्कमङ्गुलं भवेत् ।
तस्मान्नाभिसिमान्तं मेढ्रान्तं तत्समं भवेत् ॥ ५ ॥
मेढ्रात्तु चोरुतुङ्गं स्यात्षड्‌विंशमङ्गुलं भवेत् ।
जानुतुङ्गं चतुर्मात्रं जङ्घा चोरुसमं भवेत् ॥ ६ ॥ 12
पादोत्सेधं युगाङ्गुल्यं पाष्ण्याँऽङ्गुष्ठावसानकम् ।
तलं षोडशमात्रं स्यादायाममिति कथ्यते ॥ ७ ॥
हिक्का(का)सूत्रादधो बाहुदीर्घं(दैर्घ्यं) षड्‌विंशदङ्गुलम् ।
कूर्परं च द्विमात्रं स्याद् विंशांशं प्रकोष्ठायतम् ॥ ८ ॥ 16
मध्याङ्गुल्याग्रपर्यन्तं तलं त्रयोदशांशकम् ।
आयामं तत्षडङ्गुल्यं मध्यमाङ्गुलिदीर्घकम् ॥ ६ ॥
शेषं तु तलदीर्घं स्याद् वेदमङ्गुष्ठमायतम् ।
सार्धपञ्चाङ्गुलायामं तर्जन्यनामिकायतम् ॥ १० ॥ 20
कनिष्ठाङ्गुष्ठायतं चैव चतुर्मात्रं प्रशस्यते ।
मुखस्तारमर्कमात्रं स्यात्कर्णपर्यन्तमेव वा ॥ ११ ॥

४०० मानमारे [अध्यायः
तस्याधो मुखविस्तारं कण्ठान्तं रुद्रमात्रकम् ।
सप्ताङ्गुलं गलतारं मध्यमूलं तदष्टकम् ॥ १२ ॥ 24
पञ्चा(ञ्च)दशाङ्गुलं प्रोक्तं कक्षयोरन्तरं स्थलम् ।
तस्याधो(धः) स्तनदेशे तु तारं पञ्चदशाङ्गुलम् ॥ १३ ॥
प्रत्येकं स्तनविस्तारमर्धाधिकनवाङ्गुलम् ।
वेधार्धार्धाङ्गुलं तुङ्गमश्विमध्यङ्गुलं भवेत् ॥ १४ ॥ 28
विस्तारं द्व्यङ्गुलं प्रोक्तं स्तनचूचुकमण्डलम् ।
स्तनान्तं हृदयान्तं स्यात्तारं त्रयोदशाङ्गुलम् ॥ १५ ॥
मध्योदरविशालं स्यादेकादशाङ्गुलं भवेत् ।
तस्याधो नाभिदेशे तु तारं त्रयोदशाङ्गुलम् ॥ १६ ॥ 32
नाभिदेशादधोदेशे तारं पञ्चा(ञ्च)दशाङ्गुलम् ।
तस्याधो(धः) श्रोणिविस्तारं

? Wait, let's zoom in on L6: the first letter has a loop on the left, a loop on top, it looks like स! But wait, सल्लतारं? Look at L2: सार्धपञ्चांशं->सhas a little knot/loop on the top-left, going down, then a horizontal bar to the vertical stem. In L6: it has a loop on top left, goes down, horizontal bar to vertical stem! It is undeniablyस! Wait, सलतारं? Wait, is there a dot? No, स+ल+त+ा+र+ं=सलतारं! But wait, is it सप्ताङ्गुलं? No, there is an 'ल': सलतारं? Wait, what about करतारं? No. What is सलतारं? It might be a misprint in the text for तलतारं! In Devanagari typography of that era, 'त' and 'स' can be confused, or typeset as 'स'. Let's look at the image: it actually has सलतारं! Wait, let's look at the second letter: लorल्ल? Just ल. So सलतारं(misprint forतलतारं). Let's transcribe सलतारंsince the image showsसलतारं`.

प्रलम्बलक्षणम्
सर्वेषां देवदेवीनां ऋजु (शयन) स्थानके वा(का)सने ।
मानसूत्रविधिं सम्यगलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥
बेरायामसमं वापि त्रिपादं चार्धमेव वा ।
आयामं त्रिविधं प्रोक्तं तत्तदूर्ध्वविशालकम् ॥ २ ॥ 4
देव(ह)स्तद्व्यङ्गुलं चैव चतुस्त्रिद्व्यङ्गुलं घनम् ।
एवं प्रलम्बफलका प्र(ल)म्बां चतुरश्रकम् ॥ ३ ॥
तत्समं चासनं कुर्याद् घनं मानाङ्गुलेन च ।
चतुष्पादं त्रिपादं च द्विपादैकाङ्घ्रिमेव वा ॥ ४ ॥ 8
भासनस्योपरि स्थाप्य मध्य(ध्ये) बेरं विनिक्षिपेत् ।
सपादबेरायतं वाप्यध्यर्धेनाङ्घ्रितुङ्गकम् ॥ ५ ॥
पादतारं यथायुक्त्या कारयेत्तच्चकेन तु ।
फलका चा(मा)सने चैव मुनि(मान)सूत्रं प्रसारयेत् ॥ ६ ॥ 12
कुर्याद्युक्त्या च पादोर्ध्वे प्रलम्बफलकां न्यसेत् ।
सूत्राग्रे कन्दुकाकारं लौहे पाषाणकेऽथवा ॥ ७ ॥
तन्मध्ये सुधिरं कृत्वा बन्धयेच्छिल्पिवित्तमः ।
फलके योजयेत्सर्वं सूत्रमेवं प्रशस्यते ॥ ८ ॥ 16
पूर्वापरपार्श्वे तु कायमध्ये प्रलम्बयेत् ।
स्थानके चासने वापि पञ्चसूत्रमुदीरितम् ॥ ९ ॥
मुखान्तं द्विद्विमात्रं स्याल्लम्बं सप्तमिति स्मृतम् ।
तत्पृष्ठशिरःपार्श्वे तु वक्रान्तं रज्जुं लम्बयेत् ॥ १० ॥ 20
नवसूत्रमिति प्रोक्तमेकादशमि(चे)होच्यते ।
कक्षतारं द्वयो(यं) सूत्रं लम्बयेद् रुद्रसूत्रकम् ॥ ११ ॥

[अध्यायः ६७] प्रलम्बकलक्षणम् ४०३
अथवा पृष्ठमध्ये तु सूत्र(त्रं) म(ह)न्वन्त(न्तं) लम्बयेत् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्मध्ये पञ्चसूत्रं प्रधानकम् ॥ १२॥ 24
अन्यथा पुरतो देशे सर्वं मध्यादि लम्बयेत् ।
पुटपार्श्वौ मुखान्तौ च कु[च]चौ [वा] बाहुपार्श्वकौ ॥ १३॥
लम्बयेत्सूत्रमित्युक्तमेतदेकादश[स्] तथा ।
परहस्तौ पुटपार्श्वं सूत्रं त्यक्त्वा चतुष्टयम् ॥ १४॥ 28
शेषं तु सर्वसूत्रं स्यादासने च प्रकल्पयेत् ।
स्थानके रुद्रसूत्रं स्याल्लम्बयेद्(त्तु) विचक्षणः ॥ १५॥
शिखामणिस(णौ) तु मौल्यग्रे मध्यमे मौलिमध्यमे ।
मौलिमूलं(ले) च पट्टं(ट्टे) च ललाटस्य तु मध्यमे ॥ १६॥ 32
भ्रुवयो(वो)र्मध्ये [च] नासिमध्ये हनुमध्यमे ।
हिक्काच(या) मध्यमे चैव तथा हृदयमध्यमे ॥ १७॥
तस्याधो नाभिमध्ये च मेढ्रमध्यं(ध्ये) तथैव च ।
ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये जान्वयो(वो)र्मध्ये तथा ॥ १८॥ 36
नलका [च] द्वयोर्मध्ये [च] पाणिर्यो(ष्ण्यो)र्मध्यमे तथा ।
तलमध्यद्वयोर्मध्यमङ्गुष्ठयोर्मध्यमे तथा ॥ १९॥
एवं तु लम्बयेत्कुक्षिनासाग्रे स्पर्शयेद् बुधः ।
सूत्रात् शि(च्छि)खामणि(णिः) स्याद् ह्यन्तरं द्वादशाङ्गुलम् ॥ २०॥ 40
सूत्रान्मौलिमूलान्तं रसमात्रान्तरं भवेत् ।
सूत्रं ललाटमध्यं तद् ह्यन्तरं द्व्यङ्गुलं भवेत् ॥ २१॥
हिक्कामध्यं तु सूत्रान्तं ह्यन्तरं तु षडङ्गुलम् ।
तत्सूत्राद्धृदयान्तं च ह्यन्तरं सार्धमात्रकम् ॥ २२॥ 44
तत्सूत्रान्नाभिसीमान्तं ह्यन्तरं तु शिवाङ्गुलम् ।
तत्सूत्रान्मेढ्रमूलान्तं ह्यन्तरं तु गुणाङ्गुलम् ॥ २३॥
स्थानके चासने वापि स्थानकेषु विशेषतः ।
पार्श्वसूत्रद्वयं काये ह्यन्तरं तदिहोच्यते ॥ २४॥ 48
तत्सूत्रादूरुमूलान्तं ह्यन्तरं तद् द्विमात्रकम् ।
सूत्रं च जानुमध्यं तत्सार्धवेदाङ्गुलान्तरम् ॥ २५॥

तत्सूत्राज्जङ्घयोर्मध्यं ह्यन्तरं तु षडङ्गुलम् ।
सूत्रान्तं नलकान्तं स्यात्सार्धसप्ताङ्गुलं भवेत् ॥ २६ ॥
समाङ्घ्रि स्थानकं कुर्यात्कायमृज्वायतं भवेत् ।
पादाङ्गुष्ठद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं चाष्टमात्रकम् ॥ २७ ॥
तल्लमध्यद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं तु षडङ्गुलम् ।
तत्पार्ष्णि[श्च]द्वयोर्मध्ये [च] ह्यन्तरं वेदमात्रकम् ॥ २८ ॥
नलकान्तं(न्त)द्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं तु रसाङ्गुलम् ।
जङ्घामध्यं(ध्य)द्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं तु शराङ्गुलम् ॥ २६ ॥
जानुमध्यद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं वेदमात्रकम् ।
ऊरुमध्यं(ध्य)द्वयोर्मध्ये ह्यङ्गुलं चान्तरं भवेत् ॥ ३० ॥
ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये शिवमात्रान्तरं भवेत् ।
हस्तौ च लम्बनं कुर्यात्तदन्तरमिहोच्यते ॥ ३१ ॥
श्रोण्या[त्] कूर्परं(र)पार्श्व(र्श्वं) च ह्यन्तरं तु षडङ्गुलम् ।
प्रकोष्ठात्कट्यन्तरं ह्यन्तरं च त्र्यङ्गुलम् ॥ ३२ ॥
अथवा ह्यङ्गुलं वापि मणिबन्ध(न्धं) दशाङ्गुलम् ।
मध्याङ्गुलं च पार्श्वं च ह्यन्तरं दशमात्रकम् ॥ ३३ ॥
एवं तु देवदेवीनां स्थानके चासनेऽपि वा ।
ऊर्ध्वकायसमं कुर्यात्पद्मासनविशालकम् ॥ ३४ ॥
जान्व(न्टू)र्ध्वात्केशपर्यन्तं तत्समं त्रिभुजाविति ।
मानयेज्जानुबाह्वो तु बाहुवाह्यं तु तत्समम् ॥ ३५ ॥
बाहुजानुद्वयं चैव सव्यापसव्यं मानयेत् ।
मेढ्रान्तं गुल्फस्याञ्चान्तं ह्यन्तरं तु षडङ्गुलम् ॥ ३६ ॥
श्रोणिकूर्परपार्श्वे तु चान्तरं तु षडङ्गुलम् ।
प्रकोष्ठाग्रतलं चैव पश्चात्सौ [ड]परि विन्यस्येत् ॥ ३७ ॥
अर्धान्तस्यासनं चेत्तु ए(चैक)पादं प्रलम्बयेत् ।
तज्जानुपार्श्वके तस्य ह्य(द्वि)त्र्यङ्गलोनमेव च ॥ ३८ ॥
तत्सूत्रालम्बपादादौ [ह्य]न्तरं द्वादशाङ्गुलम् ।
सर्वेषां(र्वासां) देवदेवीनामेवं प्रोक्तं तदासनम् ॥ ३६ ॥

६७] प्रलम्बलक्षणम् ४०५
पूर्वं च मध्यसूत्रं तु पृष्ठसूत्रं प्रलम्बयेत् ।
तदेव मौल्यग्रमध्ये मौलिमूलस्य मध्यमे ॥ ४० ॥ 80
तत्कृत्वाथ ककुन्मध्ये वंशमध्ये तु लम्बयेत् ।
जघनस्य द्वयोर्मध्ये ऊ(चो) रूर्द्वयोश्च मध्यमे ॥ ४१ ॥
पृष्ठजानुद्वयोर्मध्ये पाष्णियो(ष्ण्यो)र्मध्ये [च] लम्बयेत् ।
एवं तु वरसूत्रं स्यात्पार्श्वसूत्रमिहोच्यते ॥ ४२ ॥ 84
कर्णयोः सुषिरमध्ये पार्श्वकायस्य मध्यमे ।
गुल्फस्य मध्यमे चैव पार्श्वसूत्रं प्रलम्बयेत् ॥ ४३ ॥
पिप्पलीबाह्यदेशे तु स्तनचूचुकमध्यमे ।
ऊरुजानु(न्वोर्) यथादेशे तर्जन्यङ्गुलमध्यमे ॥ ४४ ॥ 88
कच्छसूत्रात्कटिपार्श्वेऽपरे सा(चा)ङ्गुलाष्टकम् ।
शक्तीनां कटिदेशे तु लम्बयेत्तु कनिष्ठके ॥ ४५ ॥
बाह्यके मध्यमे वापि कटी च(टि)पुटपार्श्वके [च] ।
एवं तु कार्यसूत्रं स्याल्लम्बयेच्छिल्पिवित्तमः ॥ ४६ ॥ 92
परहस्तपार्श्वयोः सूत्रं मानयेज्जानुपार्श्वकम् ।
सर्वाङ्गं च ऋजुं कुर्यात्पूर्वापर(वरयोर) योजयेत् ॥ ४७ ॥
ऋज्वाङ्गकभावं सामान्यमिति विद्यते ।
सर्वेषां(र्वासां) देवदेवीनां भङ्गमानमिहोच्यते ॥ ४८ ॥ 96
आभङ्गं समभङ्गं च अ(तु वा)तिभङ्गं त्रिधा भवेत् ।
त्रिचतुष्पञ्चमात्रं स्यात्तुङ्गमानमिति क्रमात् ॥ ४९ ॥
उष्णीषमध्यमे चैव ललाटं चै(टस्यै)व मध्यमे ।
नासिकाग्रस्य मध्ये तु हिका(या) यथोक्तपार्श्वके ॥ ५० ॥ 100
यथोक्तचूचुकस्यान्तं नाभिपाश्वें यथोक्तवत् ।
यथोक्तश्वो(स्फो)रगुल्फस्य [च] पार्श्वसूत्रं प्रलम्बयेत् ॥ ५१ ॥
एवमाभङ्गसूत्रं स्यात् समभङ्गमिहोच्यते ।
उष्णीषात्(वस्य) तु यथापार्श्व ललाटस्य तु पार्श्वके ॥ ५२ ॥ 104
यत्तत्पुटपार्श्वे तु स्तनचूचुकमध्यमे ।
नाभिश्चोरुस्तथा जङ्घा यथोक्तं गुल्फपार्श्वके ॥ ५३ ॥

४०६ मानमारे [अध्यायः
एवं तु लम्भयेत्सूत्रं समभङ्गमिति स्मृतम् ।
उष्णीषात्(वस्य) पूर्वपार्श्वे तु यथोक्तं नेत्रमध्यमे ॥ ५४ ॥ 108
स्तनपार्श्वे चोरुमध्ये जानुजङ्घा [च] मध्यतः ।
तद् गुल्फाक्षयो[र्द्व]योर्मध्ये ह्यन्तरं तु गुहाङ्गुलम् ॥ ५५ ॥
जानुद्वयोरन्तरं चाष्टमात्रं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं द्वयर्धमात्रकम् ॥ ५६ ॥ 112
अङ्गुष्ठामं(ग्र)द्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं द्वादशाङ्गुलम् ।
स्वाभ्यान्तरं प्रोक्तं समभङ्गमिहोच्यते ॥ ५७ ॥
तत्पादाङ्गुष्ठद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं षोडशाङ्गुलम् ।
पाष्ण्र्यन्तरं चतुर्मात्रं दशाङ्गुलं जानुकान्तकम् ॥ ५८ ॥ 116
ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं त्वङ्गुलं भवेत् ।
[L1

६७] प्रलम्बलक्षणम् ४०७
शक्तीनां कुक्षिदेशे तु प(चै)काङ्गुलान्तरं तु वा ।
शक्तीनां पुष्प(पूर्व)हस्तं तु स्तनान्तं कट(टि)कामकम् ॥ ६८ ॥ 136
तदङ्गुष्ठावस(सा)नान्तं च ह्यन्तरं चतुरङ्गुलम् ।
तच्छ्रोण्या[त्] कूर्परान्तं तु ह्यन्तरं षडङ्गुलम् ॥ ६९ ॥
अंसादालम्बनं हस्तं ह्यन्तरं पूर्ववद् भवेत् ।
तत्तद् विचित्रवर्णादिभूषणाद्यैरलङ्कृतम् ॥ ७० ॥ 140
सर्वेषां वास्तुवस्तूनि प्रतिमादि यथोक्तवत् ।
कारयेत्सर्वसम्पत्त्यै भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ ७१ ॥
अज्ञानाद् वास्तुवस्त्त्वादि विपरीतं चेद् विपत्करम् ।
तस्मात्परिहरेद् विद्वान्न्यथा पूर्वोक्तं सर्वतः ॥ ७२ ॥ 144
एवं प्रोक्तं वास्तुवा(व)स्त्वादि हर्म्यैः
प्राकारायैर्मण्डपाद्यैश्च शाला[भिः] ।
भूपालाङ्गै भूपतीनां च लिङ्गैर्
देवादीनां कारयेत्संपदा(द)र्थम् ॥ ७३ ॥ 148
इति मानसारे वास्तुशास्त्रे प्रतिमाधिकारे प्रलम्बलक्षणविधानं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः ॥

मधूच्छिष्टविधानम्
बिम्बानां तु मधूच्छिष्टं(ष्ट)क्रियां सम्यग् वक्ष्यतेऽधुना ।
शैवं पाशुपतं चैव काला(ल)मुखं महाव्रतम् ॥ १ ॥
वामं च भैरवं चैव तन्त्रवत्(न्त्रोक्त)ज्योतिः षट्क्रमात् ।
अगस्त्यः काश्यपश्चैव भृगुर्गौतमभार्गवाः ॥ २ ॥
गालव इ(श्चे)ति ऋषयः प्रोक्ताः कर्षणाद्यर्थ(द्विरच)नार्थकम् ।
तत्तत्तन्त्रवशात्सर्वं कुर्यात् षट् संपदास्पदम् ॥ ३ ॥
तत्तत्तन्त्रविपरीतं चेद् विपत्यं(त्तिं) नित्यमावहेत् ।
अनुक्तं तत्र तन्त्रैस्तु प्राज्ञं दोषो न विद्यते ॥ ४ ॥
विश्वकर्मा च विश्वेश(शः) विश्वसारं(रः) प्रबोधकः ।
वृतश्चैव मयश्चैव त्वष्टा चैव मनुर्नलः ॥ ५ ॥
मानविन्मानकल्पश्च मानसारो बहुश्रुतः ।
प्रष्टा च मानबोधश्च विश्व

अध्यायः ६८] मधूच्छिष्टविधानम् ४०६
मधूच्छिष्टं योजयेच्छिल्पी शास्त्रं (स्वतः) कारयेत्क्रमात् ।
यथारूपं तथा ध्यात्वा स्थपत्याज्ञैश्च (ज्ञया) वर्धकी (किः) ॥ १२ ॥
यन्मधूच्छिष्टबिम्बस्य पञ्चवर्णैरलङ्कृतम् ।
चत्रिका (क) बेरमेवोक्तं चलं चाप्यचलं तथा ॥ १३ ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्रदोषो न विद्यते ।
अच्छैः स्फटिकसंयुक्तं लूतभाजनमेव च ॥ १४ ॥ 28
हस्तेन सर्वबिम्बानां ताम्रपत्रेण योजयेत् ।
अथवा पञ्चकानां तु पञ्चमूलेन विन्यसेत् ॥ १५ ॥
नखास्(ख)सर्वेषु पादौ च संयुक्तं तु मृगे(ताम्रे)ण च ।
अथवा शिखशल्यं स्याद् भूषणं च विशेषतः ॥ १६ ॥ 32
स्फटिकैः रत्नसंयुक्तं जीनपात्रेण विन्यसेत् ।
अमू(आम्र)कद्रुमसर्वेषां युक्त्या वर्णं समाश्रितम् ॥ १७ ॥
दारुकीलैश्च बिम्बानां यत्फ(द् ब)लार्थं तु योजयेत् ।
आद्रवद्रव्य[संयुक्तं त]स्माद् दोषमेवं न विद्यते ॥ १८ ॥ 36
सर्वालङ्कारसंयुक्तं बेरं ग्रामप्रदक्षिणम् ।
यजमानादि संवेद्य सेव्यं तत्रार्चनं भवेत् ॥ १९ ॥
तस्माद् देवतार्थं संप्राह्य चान्यग्रामे विलासयेत् ।
पश्चात्तु शिल्पिशालाश्(लां) च बेरमेवं प्रशस्य(विश्य)ते ॥ २० ॥ 40
मानोन्मानप्रमाणेन शोभयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ।
द्वित्र्यङ्गुला(लम)धिकं वाथ मधूच्छिष्टेन लेपयेत् ॥ २१ ॥
तदूर्ध्वे मृत्तिकां लेप्य शोषयेत्तद् विचक्षणैः ।
तत् पिण्डमुत्तापयेद्वा मधूच्छिष्टोद्गमैः पुनः ॥ २२ ॥ 44
कर्तुरिच्छा यथा लोहैर्धृतः(तम्) एतत्प्रविश्यति(शस्यते) ।
पूरयेज्जलं संप्रोक्ष्य त्यक्ता तदर्थमृत्तिकः(कम्) ॥ २३ ॥
बिम्बं सर्वाङ्गं संशोध्य श्वेतगन्धा(न्धेना)नुलेपयेत् ।
तत्पीठोपरि संस्थाप्य पुष्पमालै(ल्यै)रलङ्कृतम् ॥ २४ ॥ 48
51

? Wait, look at: कारयेत्सर्वदोषद् भवेत्? Let's transcribe what's visibly printed: तुं [...] त्य [...] चित्तं कारयेत्सूर्वद् भवेत् ।`

:
कं [...] द त न कु [...] चिरं स्थाननाशं च निश्चयम् ॥ २७ ॥
Wait, look at the end of verse 27:
चिरं स्थाननाशं च निश्चयम् ॥ २७ ॥
The ॥ २७ ॥ is very clear!

:
अनेकजन्मकृतं पुण्यं क्षप्रमेवं विनश्यति ।
Wait, look at क्षप्रमेवं:
क्ष - प्र - म - े - व - ं = क्षप्रमेवं.
And बिनश्यति or विनश्यति?
In बिनश्यति, is the belly of ब slashed?
Look at ब in भवेत्: no, that's भ.
In विनश्यति: the circle of वि has a diagonal line inside, making it बि!
Yes, in Bengali/North Indian presses, ब is often printed with a diagonal stroke inside व. So it's बिनश्यति.

:
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पुतश(पूतं) च कारये

आलयाद्यङ्गसर्वेषु हीनाधिक्यं भवेद्यदि ।
राजराष्ट्रादिकर्तॄणां दोषप्राप्तिरिहोच्यते ॥ १ ॥
विस्तारे च समुत्सेधे ऽ(चो)पाने च मसूरेके ।
पादे च प्रस्तरे चैव वेदिकायां गले तथा ॥ २ ॥
शिखरे स्तूपिकायाश्(यां) च नासिकापञ्जरादिभिः(षु) ।
द्वारे च भद्रदेशे च मूषालादिषु देशके ॥ ३ ॥
गर्भगेहे तले सर्वे(वै)सोपानादिषु सालके ।
गोपुरैः(रे) मण्डपाद्यैः च(दिषु) चान्तराले त्वलिन्द्र(न्द)के ॥ ४ ॥
प्रच्छादने प्रपाङ्गे च व(तु चो)प्रप्रान्ते तथोत्तरे ।
भित्तिदेशे च भागे च सर्वाङ्गे च न दोषयुक् ॥ ५ ॥
तस्मात्तु दोषसंप्राप्तिः शिल्पिदृष्टानि(ष्टिभिर्) वारयेत् ।
विस्तारे न्यूनं तत्मात्तु कर्तुर्दारिद्र्यमावहेत् ॥ ६ ॥
तद्भूयोधिकमानं चेद् दारानाशो भवेद् ध्रुवम् ।
आदिताङ्घ्रिविहीनं चेत्कर्तुर्व्याधिमतो विदुः ॥ ७ ॥
तदेवाधिकमानं चेच्छत्रुवृद्धिन्न संशयः ।
अन्तर्जन्म बहिर्जन्म निम्नमु(स्रो)न्नतया स्थितम् ॥ ८ ॥
निर्वंशमेव तत्सर्वं कर्तृवंशं भवेद् ध्रुवम् ।
तज्जन्मदेशमार्गे च निम्नोन्नतमथापि ते(वा) ॥ ९ ॥
निर्गमोद्गमने वापि पुत्रनाशमवाप्नुयात् ।
अधिष्ठानाङ्कहीनं स्यात्स्थाननाशं धनक्षयम् ॥ १० ॥
वप्रादिवर्गसर्वेषु तन्मार्गे निम्नमुन्नतम् ।
कर्तॄणां क्षयरोगः स्यात्तुङ्गेन करणेन च ॥ ११ ॥

->श्री(स्त्री)हीनमर्थनाशनम् ।`

क्षुद्रगर्भग्हमधिक्यं हीनं चेद् ग्रामनाशनम् ॥ १८ ॥
Wait, look at क्षुद्रगर्भग्हमधिक्यं:
Wait! Is it क्षुद्रगर्भग्हमधिक्यं or क्षुद्रगर्भग्रहमधिक्यं or क्षुद्रगर्भगेहमधिक्यं?
Look at the characters:
क्षु द्र ग र्भ गृ ह?
Wait, under ग: is it ्द or ्र or ृ?
Look closely at क्षुद्रगर्भ...:
क्षु - kṣu
द्र - dra
ग - ga
र्भ - rbha
Then: गृ? It has a vertical stem and a hook? No, it looks like ग with ृ?
Wait, no, look at the letter: गृ or ग्र or गे?
Wait, the top has no e-matra.
It's ग with something below: wait, no, it is गृ or ग्र?
Wait, look at ह after it: ह.
So it is गृहमधिक्यं?
Wait! Look at ग:

६९] अङ्गदूषणविधानम् ४१३
ऊर्ध्वता(त)लस्य चाङ्गेषु मानं हीनाधिकं तु चेत् ।
लोके भवेत्स्वनावृष्टिः स्वयं दृष्ट्या विनश्यति ॥ २६ ॥ 52
प्रपाङ्गमधिकंहीनं चेल्लोके दारिद्र(द्र्य)मावहेत् ।
लुपमानमधिकं हीनं सञ्जनेन(नश्) च प्रधिनश्यति ॥ २७ ॥
अन्तश्चैव बहिश्चैव विपरीतो(तमु)त्तरं तु चेत् ।
विद्यावृद्धिर्विनाशं स्याद् बन्धुनाशं भवेद् ध्रुवम् ॥ २८ ॥ 56
कुड्याङ्गमधिकहीनं चेद् विस्तारे चोदयेऽपिवा ।
द्विजातिसर्ववर्णानां सर्वनाशकरं भवेत् ॥ २९ ॥
भित्तिश्रोण्यधिकं हीनं स्थाननाशं धनक्षयम् ।
तत्रहीनाधिकं चेत्पादस्थानाङ्घ्रिकाश्रयम् ॥ ३० ॥ 60
सर्वेषां भित्तिमानेषु तत्र दोषो न विद्यते ।
पादस्थानं विना भित्तिं सर्वदोषसमुद्भवम् ॥ ३१ ॥
यद्यद्वास्तु यथा कुर्यात्तत्तद्दंशाधिकाङ्घ्रिका(कहीना)न् ।
तथाङ्घ्रियो(ङ्घ्यौ)रन्यथा स्यात्तु पुत्रपौत्रविनाशनम् ॥ ३२ ॥ 64
उक्तवत्स्यादङ्घ्रिकांशं च कुर्यात्तच्छुभदं सदा ।
ऊहापोहादिकैर्धिभ्यां शास्त्रोक्ते तु यदा तथा ॥ ३३ ॥
उद्दि(ऊहा)हीना चोक्तहीनात्यधि कर्तृ(र्त्री) विनश्यति ।
तस्मात्तु शिल्पिविद्वद्भिः परिमहो(दृ ढ)क्त्वत्कुरु(क्रियेत) ॥ ३४ ॥ 68
अङ्गहीनाधिकं दोषमेवमुक्तं पुरातनैः ॥ ३५ ॥
प्रासाद(दे) मण्डप(पे) तथावरु(र)णादिदेशे
साङ्गे च गोपुरपदे त्वपरेषु सर्वे[षु] ।
दोषाधिकं यदि भवेत्त्वथवा गुणाधिकम् 72
तन्मर्त्यदेवनृपतिष्वपि तत्फलं स्यात् ॥ ३६ ॥
इति मानसार वास्तुशास्त्रे अङ्गदूषणविधानं नाम ऊनसप्ततितमोऽध्यायः ॥

नयनोन्मीलनलक्षणम्

देवानामपि देवीनां भक्तानां नेत्रमोक्षणम् ।
लिङ्गानां लक्षणोद्धारं(नामुद्धारलक्षणं) बस्त्वादीनां यथाक्रमम् ॥ १ ॥
स्थपतिः प्रकृतिः प्रोक्तः स्थापको जीवमिष्यते ।
तस्मात्क्रियारम्भतः सह कुर्यात्तु संसदा ॥ २ ॥
एवं विधाय चान्येन बस्त्वादय(दीनि) कृतान्यपि ।
वस्तोर्वस्तोस्तु हानिः कर्तुर्नाशं भवेद् ध्रुवम् ॥ ३ ॥
किं सृजेन्नयनोन्मेषमन्धकारानुपत्तये ।
उदिते तु सहस्रांशौ यथा गच्छति समन्ततः ॥ ४ ॥
तथैवमक्ष्णमानादि लोचनस्य जनस्य च ।
अन्तर्बहिंश्च रागश्च अ(स्तु चा)र्थनाशं न संशयः ॥ ५ ॥
अकृत्वा नयनोन्मोक्षं चक्षू(क्षु) रोगो भवेद् ध्रुवम् ।
तस्मात्तु नयनोन्मोक्षलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ६ ॥
हर्म्ये वा मण्डपे वापि स्थपतिस्थापकावुभौ ।
स्थापनात्पूर्वके कुर्यादुक्तवद्बहुरापर्णम् ॥ ७ ॥
पश्चात्तु सुमुहूर्ते च कुर्यान्नयनमोक्षणम् ।
प्रासादाभिमुखे चैव चोत्तरे वाथ दक्षिणे ॥ ८ ॥
नयनोन्मीलनं(न)यागमण्डपं कल्पयेत्सुधीः ।
नवहस्तं सप्तहस्तं पञ्चहस्तमथापि वा ॥ ९ ॥
चतुरश्रसमाकारं षोडशस्तम्भमेव च ।
द्वादशस्तम्भमेवं वा कूटं वाथ प्रपाङ्गकम् ॥ १० ॥
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं चतुस्तोरणसंयुतम् ।
तन्मण्डपस्य मध्ये तु वेदिं कुर्यात्तु चोक्तवत् ॥ ११ ॥

[अध्यायः ७०] नयनोन्मीलनलक्षणम् ४१५
तदग्रे चाग्निकुण्डं स्याद् गोमयालेपनं भवेत् ।
विधानध्वजसंयुक्तं नानावस्त्रेण संयुतम् ॥ १२ ॥
पादानां समलङ्कृत्य कदली [वत्] फलैर्युतम् (तं च) ।
परितश्चोर्ध्वदेशे तु रम्भामाल्यैरलङ्कृतम् ॥ १३ ॥
पुष्पमाल्यैरलङ्कृत्य रत्नैः सर्वैरलङ्कृतम् ।
पश्चात्तु शिल्पिभिः (नः) प्राज्ञाः कुर्यात् (र्युर्) नयनमोक्षणम् ॥ १४ ॥
वेदिकापश्चिमे वाथ दक्षिणे वाथ नैर्ऋते ।
कल्पयेत्स्थण्डिलं वाथ दारु(नव)पीठमथापि वा ॥ १५ ॥
तदूर्ध्वं स्थापयेद् बिम्बं सकूर्चाद्यैरलङ्कृतम् ।
तत्पूर्वे शुद्धमाल्येन स्थण्डिलं मण्डलं न्यसेत् ॥ १६ ॥
तदूर्ध्वं स्थापयेद्धेमपात्रे नैर्मल्य(त्त्वं) पूरितम् ।
क्षौमेणाच्छादनं कुर्यादन्तः कूर्चैरलङ्कृतम् ॥ १७ ॥
वेदिकोपरि शाल्येन कुर्यान्मण्डलं बुधः ।
पञ्चविंशत्पदं वाथ कल्पयेत्पीठमेव वा ॥ १८ ॥
दर्भैरास्तीर्य पश्चात्तु शुद्धतण्डुलरेखया ।
नानापुष्पैश्च लाजैश्च प्रोक्षयेच्छोभनार्थकम् ॥ १९ ॥
नवकुम्भे(म्भैर्) नवैर्वापि पञ्चविंशति [भि]रेव वा ।
विधिवत्क्षालयेत्सर्वसूत्रैरावेष्टनं भवेत् ॥ २० ॥
शुद्धतोयेन संपूर्य वेदिकोपरि विन्यसेत् ।
मध्ये प्रधानकुम्भः स्यादन्ये क्रमात्समन्ततः ॥ २१ ॥
सर्ववस्त्रैश्च संवेष्ट्य सकूर्चाद्यग्रपल्लवान् (वैः) ।
सविधानफलं (लैश्च) चैव पुष्पमाल्यैरलङ्कृतम् ॥ २२ ॥
उपवेद्युपरि स्थाप्य चोक्तवष्टाष्टमङ्गलम् ।
पश्चात्तु शिल्पिभिः प्राज्ञैः पादप्रक्षालनं कुरु(क्रियेत्) ॥ २३ ॥
विध्युक्ताचमनं कुर्यात्सकलीकरणं क्रमात् ।
पुण्याहं वाचयित्वा तु प्रोक्षयेत्प्रतिमादिकम् ॥ २४ ॥
ब्राह्मादीनां च देवानां तत्तत्स्वनाममन्त्रकैः ।
प्रणवादि नमोऽन्तेन क्रमादाराधयेत्पुनः ॥ २५ ॥

४१६ मानसारै [अध्यायः
धूपदीपं ददे(द्या)त्प्राज्ञो मध्यकुम्भस्य मध्यमे ।
आराध्य गन्धपुष्पैश्च भुवनादिपतिं जपेत् ॥ २६ ॥ 52
घृतगुल(ड)शस्त्यदधि क्षीरान्नं वा निवेदयेत् ।
धूपदीपं ददे(द्या)त्ताम्बूलादि निवेदयेत् ॥ २७ ॥
दर्शयेद्धेनुमुद्रादीन् गीतादीन्(दि)नृत्तघोषगैः ।
तदग्रे स्थपतिः प्राज्ञो होमं कुर्यात्ततः क्रमात् ॥ २८ ॥ 56
समिदाज्यचरुं(रुं) लाजप्रत्येकमष्टोत्तरशताहुतिः ।
शुद्धतोयेन सङ्ख्याया(ङ्ख्यया) पञ्चविंशतिरेव वा ॥ २९ ॥
हृल्लेखं बीजमुच्चार्य स्वाहान्तं प्रणवान्तकम् ।
बिम्बं गायत्रि(त्री)मन्त्रेण पूर्णाहूतिं च कारयेत् ॥ ३० ॥ 60
अग्निकार्यावसाने तु विधिवद् बिम्बमाश्रयेत् ।
पुण्याहं वाचयित्वा तु ब्राह्मणैः सह घोषयैः ॥ ३१ ॥
रत्नशुद्धिं ततः कुर्याद् गन्धपुष्पैरिवार्चयेत् ।
स्थपतिः प्रोक्षयेद् बिम्बं सर्वमङ्गलघोषयैः ॥ ३२ ॥ 64
धूपदीपं दधे(द्या)त् पश्चाद् बिम्बं (म्वाय) गायत्रीमन्त्रतः ।
आराध्य गन्धपुष्पैश्च धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ ३३ ॥
नववस्त्रेण गोप्य(प्याङ्गं) बिम्बस्य नेत्रमालिखेत् ।
सर्वान्दिक्छिशाखारेण(हस्तेन) स्पर्शयेच्चैकचित्तवत् ॥ ३४ ॥ 68
अचिर्रेखां(खा) समालिख्य सव्येऽक्षि कृष्णमण्डलम् ।
ज्योतिर्मण्डलं ध्यात्वा सौरमन्त्रं समुच्चरेत् ॥ ३५ ॥
पश्चात्तु वामनेत्रे तु शशिमन्त्रं समुच्चरेत् ।
ललाटे लोचनं ले(नमालि)ख्य अ(ख्या)ग्निवीजं समुच्चरेत् ॥ ३६ ॥ 72
पश्चात्तु स्वर्णलिप्ये(लेपे)न पयसाज्येन लेपयेत् ।
ततः प्रच्छादनं कुर्याद् वत्सा(स्त्रा)ङ्गकनकौः सह ॥ ३७ ॥
पायसं धनधान्यादिराशिं दर्शयेत्पुनः ।
स्थपतिर्वरवेषाढ्यः प्राप्तपञ्चाङ्गभूषणः ॥ ३८ ॥ 76
श्वेतानुलेपनं लिप्य नववस्त्रोत्तरीयवान् ।
स्वर्णयज्ञोपवीतश्च शि(सि)तपुष्पशिखा(वः) शुचिः ॥ ३६ ॥

७०] नयनोन्मीलनलक्षणम् ४१७
स्वमूर्त्तिसव्यं चास्ये [ए]व मूलकुम्भं तथोत्तरे ।
अन्य[न्त्]कुम्भानि सर्वाणि धारयेत् परिचारकैः ॥ ४० ॥ ८०
छत्रचामरसंयुक्तं सर्वमङ्गलघोषयैः ।
हर्म्यप्रदक्षिणं कुर्यात्स्वाध्यायघोषयैः सह ॥ ४१ ॥
तद्विम्बं च समाश्रित्य सजलेनाभिषेचयेत् ।
अन्येन सर्वकुम्भानां जलेनोपाङ्गादि पूजयेत् ॥ ४२ ॥ ८४
एवं कुम्भान्परिषिच्य तत्तत्सूत्रं समुच्च(त्स)रेत् ।
नानावस्त्रेण संयुक्तं नानापुष्पैरलंङ्कृतम् ॥ ४३ ॥
गन्धानुलेपना(नमा)लिप्य सर्वाभरणाभूषितम् ।
धूपदीपं ददे(द्या)त् पश्चान्नृत्तगीतादिघोषयैः ॥ ४४ ॥ ८८
मूर्धादिप्राण्यपर्यन्तं मातृका[चा]चरं [च] न्यसेत् ।
पादादिं मूर्ध(ऊर्ध्व)पर्यन्तं पर्यायादि सा(चा)चरं न्यसेत् ॥ ४५ ॥
अष्टत्रिंशत्कलाः सर्वै(र्वाः) तत्तदङ्गानि विन्यसेत् ।
अङ्गपादैः करैर्वक्त्रं करणानि च विन्यसेत् ॥ ४६ ॥ ९२
पश्चात्तु मूलमन्त्रेण समध्यानपरायणम्(णः) ।
आराध्य गन्धपुष्पैश्च धूपदीपं दधे(द्या)त्पुनः ॥ ४७ ॥
पश्चात्तु ताम्बुलादीनि नैवेद्यानि निवेदयेत् ।
ब्राह्मणै(ण)श्चाक्षतैः प्रोक्ष्य कुर्यात्तु स्वस्तिघोषयैः ॥ ४८ ॥ ९६
नृत्तगीतादिमुद्रै(द्वाभि)श्च दर्शयेच्छिल्पिवित्तमः ।
नयनोन्मीलनं प्रोक्तं पश्चाद् ग्रामप्रदक्षिणम् ॥ ४९ ॥
उच्चगोद्वारमेवोक्तमुक्तवद् रेखया लिखेत् ।
प्रतिमां(मा) लोहजं(जा) प्रोक्तं(क्ता) तथा रत्नं तु विन्यसेत् ॥ ५० ॥ १००
शिलालिङ्गं तु बिम्बानां यत्तत्कर्मावसानके ।
स्थापनात्पूर्वकं रत्नं(त्न)विन्यासं कारयेद् बुधः ॥ ५१ ॥
पीठं तस्य च मध्ये तु नवकोष्ठं प्रकल्पयेत् ।
पद्मरागं तु तन्मध्ये वज्रं चेन्द्रवद्(पदे) न्यसेत् ॥ ५२ ॥ १०४
प्रवालं चाग्निकोष्ठे तु महानीलं यमे तथा ।
वैदूर्य न्यसेन्नैर्ऋत्ये मरतकं पश्चिमे तथा ॥ ५३ ॥
52

४१८ मानसारं [अध्यायः ७०]
वायव्ये पुष्परागं च मौक्तिकं तु कुबेरके ।
इन्द्रनीलं तु ई(चे)शे तु विन्यसेद् विधिवित्तमः ॥ ५४ ॥ 108
स्थपतिः स्थापकश्चोभौ स्थापयेद् बिम्बलिङ्गकम् ।
एवं तु रत्नविन्यासं शेषमङ्गं यथोक्तवत् ॥ ५५ ॥
हृदयकमलमध्ये दीपवत्तत्परं स्यात् ।
कमलजहरिहरादिदेवतानां च सर्वम् ॥ ५६ ॥ 112
विधिमिह सकलरूपं च चक्षुरुन्मीलनं च ।
कृतिमिति र(चा)खिलमुक्तं मानसारं पुराख्यैः ॥ ५७ ॥
पितामहेन्द्रप्रमुखैः समस्तैः
देवैरिदं शास्त्रवरं पुरोदितम् । 116
तस्मात्समुद्धृत्य हि मानसारम्
शास्त्रं कृतं लोकहितार्थमेवत् ॥ ५८ ॥
इति मानसार वास्तुशास्त्रे नयनोन्मीलनलक्षणविधानं नाम सप्ततितमोऽध्यायः ॥
मानसारं सम्पूर्णम् ॥